Təsbih və Zikr
Müsəlmanlar > Düşüncə sahəsi Tarix: 29 Nisan 2016 Tövsiyə et Çap et

Təsbih və Zikr arasındakı fərq

Təsbih, ərəb dilində “سبح = səbh” kökündən əmələ gəlib, mənası üzmək deməkdir. Göydə buludun üzməsinə, dənizdə gəminin üzməsinə, insanın üzməsinə “səbəha” deyilir. Ərəblər üzgücüyə “səbbah” deyirlər. Bundan başqa təsbih, “ücaltmaq”, nöqsanlıqdan, oxşarlıqdan uzaq olmaq”- mənalarına da gəlir. Dağlar, daşlar, ağaclar və heyvanlar, o cümlədən kainatda olan hər şey Allahı təsbih etməkdədir:

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ ۚ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ

“Yeddi göy, yer və onlarda olanlar Onu təsbih (tərif) edir. Elə bir şey yoxdur ki, həmd ilə Onu təsbih etməsin, lakin siz onların təsbihini başa düşməzsiniz.” (İsra 17/44.)

Bütün bu varlıqlar, fitrətləri (təbiətləri) gərəyi, onlara verilən qabiliyyətlər, proqramlar ölçüsündə Allahı təsbih edirlər. İnsanlar isə həm bu varlıqlar kimi qeyri ixtiyari olaraq təsbih edirlər. (Məsələn; insanı canlı saxlayan orqanların fəaliyyəti, ürəyin döyünməsi, nəfəs alıb-vermək kimi, bütün bunlar Allahın əmrinə, Onun verdiyi proqramlar ölçüsündə işləyirlər.) Həm də insanlar özləri istəyərək, iradəli olaraq təsbih edirlər. Allah insana bunu əmr etmişdir. Amma istəyən bu əmrə uyar, istəməyən də uymaya bilər. Məsələn; Allah Quranda bizə təsbih etməyimizi əmr etməkdədir:

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ

“Sən həmd-səna ilə Rəbbini təsbih et və səcdə edənlərdən ol!” (Hicr, 15/98.)

İnsanlara təsbih dedikdə, çox vaxtı təsbeh çəkməyi ağla gətirirlər ki, bu böyük bir xətadır. Təsbehin vətəni Hindistandır və hindlilərin xüsusilə rahibləri təsbih çəkməyi dini bir ibadət halına gətiriblər. İslam aləmində də əsrlər sonra bu cür təsbih çəkmək bir ibadətə çevrilmiş və xüsusilə namazdan sonra təsbeh çəkmək ənənəvi hal almışdır.

Zikr, “ذكر = zəkəra” lüğət mənası “xatırladı”, “yada saldı”, yəni unutmanın ziddi mənasına gəlir. Zikr, xüsusilə “bir şeyin şüurunda olmaq”- deməkdir. Nazil olan kitablara və Qurana da zikr adı verilmişdir. Zikr kəliməsi Quranda 124 yerdə ifadə edilir. Bunlardan təkcə ikisində “əhli-zikr = zikr əhli” termini işlədilir.[1]

Diqqət ediləcək yönlərindən biri; bu kəlimə, Quranın heç bir yerində başqa canlılar üçün deyil, təkcə insanlar üçün işlədilməsidir. Zikr, bizi başqa varlıqlarda olmayan və onlardan ayıran ən mühüm xüsusiyyətlərdən biridir. “Quran, zikr sahiblərinə nazil olmuşdur.”[2] Biz bu zikr qabiliyətimiz sayəsində imtahan edilirik. “Zikrin ən böyüyü Allahı zikr etməkdir”[3] və “Qəlblər ancaq Allahı zikr etməklə hüzur tapır.”[4]

Hər zikr eyni zamanda bir təsbihdir, ancaq hər təsbih zikr deyildir. Məsələn, mənasını bilmədən “sübhənallah”- demək bir təsbihdir. Mənasını bilərək dediyiniz və bunu həyatınıza, əqidənizə əks etdirdiyiniz vaxt eyni zamanda zikr də etmiş olursunuz. Namaz qıldığımız zaman əgər qıldığımız namazın sözlərini başa düşmədən qılırıqsa, təsbih etmiş və Allahın əmrini istəyərək yerinə yetirmiş sayılırıq. Amma biz qıldığımız namazın sözlərini başa düşərək qılarsaq, həm Allahı təsbih etmiş həm də zikr etmiş olarıq. Allahın istədiyi namaz da bu qaydada qıldığımız namazdır. Əksi təqdirdə kor-təbii, təqlid xarakterli qıldığımız namazı Allah tənqid etməkdədir: “Vay o namaz qılanların halına ki, qıldıqları namazdan qafildirlər.”[5]

Bu səbəblə namazı başa düşərək, hüşü içində qılmaq istəyən hər bir müsəlman ən azından Fatihə surəsini öyrənməli və öz dilində başa düşməlidir. Bu bilindikdən sonra, camaata imam duranın Fatihə surəsinin sözlərinin ərəb dilində deməsi isə həm fərqli millətlərin deyilənləri başa düşməsinə, həm birliyinə, həm də bu surənin ərəb dilindəki dərinliyinə rəayət edilmiş olur. Çünki, Fatihə elə bir surədir ki, bu surə Quranın xulasəsini verir. Əqidə və əməli tərif edir. Eyni zamanda Rəsulullah əleyhissəlamdan gələn “Fatihəsiz namaz olmaz” hədisinə də rəayət edilmiş olur.

Zikr, eyni zamanda insanı bir şeyin həqiqətinə, nəyin nə olduğuna yönləndirir. Bu səbəblə zikrdən qaçan insanlara Allah: “əfəla təzəkkərun=zikr etmirsizmi?”- deyir. Zikrə əhəmiyyət verməyən, unudan hər insan Quranın bildirdiyi bu aqibətlə üzləşir: “Kim Mərhəmətli (Allahın) zikrindən üz döndərsə, Biz şeytanı ona calayarıq və o da ona yoldaş olar.”[6]

Təriqətlərin, adına zikr deyərək yüz dəfələrlə çəkdirdikləri təsbehin zikrlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Xüsusilə peyğəmbər adına uydurulan bəzi rəvayətləri dilə gətirərək; “filan sözü deyərsən filan qədər günahların əfv edilir və cənnətdə şəhidlərlə, peyğəmbərlə bərabər olarsan”- deyərək, müsəlmanlardakı dini məsuliyyət hissini, tərəqqini və xeyr əməlləri zədələməkdədirlər. Bunlar peyğəmbərimizin həyatını nümunə almaq yerinə, onun geyim tərzini, tükünü, tüpürcəyini, hətta sidiyini müqəddəsləşdirməkdə və bunlara dəyən, içən şəxslərin cənnətlik olacağını deyirlər. Təəssüf ki, müsəlmanam deyənlərin çoxu, əhli-kitab və bütpərəstlərdən daha çox öz peyğəmbərini və imamlarını müqəddəsləşdirmiş və düşünmədən (zikretmədən) onları təsbeh etməkdədirlər.

Bütün bu xətaları idrak etmək üçün Allahın ən böyük zikri olan Qurana dönməli və onu başa düşərək oxuyub, əməl etməliyik.

Müəllif: Aydın Mülayim.[7]

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

[1] Nəhl, 16/43; Ənbiya, 21/7.

[2] Sad, 38/1.

[3] Ənkəbud, 29/45.

[4] Rad, 13/28.

[5] Maun, 107/4-5.

[6] Zuxruf, 43/36.

[7] Müsəlmanlar.com saytının redaktoru.

Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Pir və ziyarətgahlar 07.12.10 18.642 dəfə oxundu
2 Birlik və bərabərliyin simvolu: Həzrəti Muhəmməd 24.01.12 2.572 dəfə oxundu
3 Ümmətin islahı nə ilə mümkündür? 17.11.15 1.542 dəfə oxundu
4 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.086 dəfə oxundu
5 Zəmzəm suyunun sirləri 12.12.10 5.438 dəfə oxundu
6 Ərlə arvadın sirrini açmaq 03.04.12 3.190 dəfə oxundu
7 Hüseyn (ə.s.)ın ölümünə sevinən müsəlman tapılar? 14.05.13 2.545 dəfə oxundu
8 Novruzla əlaqədar məlumatlar 21.03.15 2.965 dəfə oxundu
9 Yer üzündə gəzib dolaşmaq 17.01.11 2.409 dəfə oxundu
10 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 8.999 dəfə oxundu
11 Dinimizdə toy və yas mərasimlərinə münasibət 26.05.13 2.915 dəfə oxundu
12 Tövhid 24.09.16 3.861 dəfə oxundu
13 Qütblərdə namaz vaxtları 07.02.11 2.279 dəfə oxundu
14 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.151 dəfə oxundu
15 Qədir Xum hadisəsinin həqiqətləri 07.06.13 1.876 dəfə oxundu
16 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 1.906 dəfə oxundu
17 Allahın varlığının riyazi isbatı 15.02.11 5.881 dəfə oxundu
18 Müsəlmanın davranışları 23.09.12 1.839 dəfə oxundu
19 Quranın savabı ölüyə çatırmı? 17.06.13 5.368 dəfə oxundu
20 Əli İzzətbekoviçdən İslam dünyasının Xülasəsi 14.04.17 464 dəfə oxundu
21 “Oxu” qəzetinin Abdulaziz Bayındırla müsahibəsi – 1 11.02.11 2.411 dəfə oxundu
22 İslamda analara münasibət 19.10.12 2.281 dəfə oxundu
23 Dindən dönənlərin öldürülməsi 17.05.14 2.019 dəfə oxundu
24 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 527 dəfə oxundu
25 Təəssüb və dini təəssübkeşlik 24.06.09 3.182 dəfə oxundu
26 Qərbin inkişafının paradiqması 19.02.11 3.343 dəfə oxundu
27 İslamda söyüşə münasibət 19.10.12 1.877 dəfə oxundu
28 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.441 dəfə oxundu
29 Müaviyə kimdi? 10.08.18 341 dəfə oxundu
30 İslamdan İslama qədər 15.10.15 2.599 dəfə oxundu
31 “Oxu” qəzetinin Abdulaziz Bayındırla müsahibəsi – 2 26.02.11 2.359 dəfə oxundu
32 Qurbanın maddi və mənəvi əhəmiyyəti 19.10.12 1.646 dəfə oxundu
33 Müsəlmanın müsəlmandan başqa dostu olmaz 09.08.13 1.317 dəfə oxundu
34 Quran və Mədəni İnkişaf Lahiyəsi 13.07.18 311 dəfə oxundu
35 Əbu Hamid Qəzalinin fəlsəfi-etik görüşləri 17.11.09 2.696 dəfə oxundu
36 “Oxu” qəzetinin Abdulaziz Bayındırla müsahibəsi – 3 28.02.11 2.168 dəfə oxundu
37 Qurban qətliam deyil! 23.10.12 1.572 dəfə oxundu
38 Dini düşüncəmizi dəyişdirməliyik 04.09.13 1.542 dəfə oxundu
39 Ramazan təqvimi 27.06.14 3.660 dəfə oxundu
40 İslamda insan cəsədi və meyityarma 16.03.11 2.420 dəfə oxundu
41 Ad qövmünün həlakı 29.10.12 1.516 dəfə oxundu
42 Sərvət, hakimiyyət və kasıblıq haqqında 07.09.13 1.933 dəfə oxundu
43 Din 31.03.10 2.966 dəfə oxundu
44 QƏNDİLLƏR 13.02.11 2.798 dəfə oxundu
45 İslamda qardaşlıq və bərabərlik 10.11.12 3.196 dəfə oxundu
46 Quran kifayət qədər açıq deyilmi? 04.11.13 1.340 dəfə oxundu
47 Peyğəmbəri tanrılaşdırmaq 30.03.10 3.105 dəfə oxundu
48 Professor Şahlar Əsgərov, “Allahın varlığının riyazi isbatı” 15.02.11 3.268 dəfə oxundu
49 Müvahhid müsəlmanın xüsusiyyətləri 10.11.12 1.734 dəfə oxundu
50 Ənənəvi İslam və həqiqi İslam 11.12.13 1.762 dəfə oxundu
51 Ağıl işlətmək 24.04.10 3.189 dəfə oxundu
52 Quranda şəfaət anlayışı 02.09.15 1.813 dəfə oxundu
53 İslam ümumbəşəri dindir 16.11.12 1.613 dəfə oxundu
54 Nəbi və Rəsul 18.12.13 1.737 dəfə oxundu
55 Məşiət və iradə 05.07.09 3.206 dəfə oxundu
56 İslamda qəbir evi və qəbristanlıq 25.10.11 4.338 dəfə oxundu
57 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 4.036 dəfə oxundu
58 Sədəqə malı azaltmır 19.01.14 1.517 dəfə oxundu
59 Din böyüklərini müqəddəs hesab etmək 22.07.10 2.434 dəfə oxundu
60 Quranın ecazı 21.11.11 9.110 dəfə oxundu
61 “Şeyx Əhməd vəsiyyətnaməsi” əfsanəsi 03.03.13 1.511 dəfə oxundu
62 Lə İlahə İlləllah 20.02.14 2.674 dəfə oxundu
63 Ramazanda Quran oxumaq 29.07.10 5.450 dəfə oxundu
64 Quran ayəli telefon zəngləri 18.01.12 2.797 dəfə oxundu
65 İslam dinində məhbuslara münasibət 24.03.13 1.675 dəfə oxundu
66 Təsbih və Zikr 29.04.16 1.301 dəfə oxundu