Təsbih və Zikr
Müsəlmanlar > Düşüncə sahəsi Tarix: 29 Nisan 2016 Tövsiyə et Çap et

Təsbih və Zikr arasındakı fərq

Təsbih, ərəb dilində “سبح = səbh” kökündən əmələ gəlib, mənası üzmək deməkdir. Göydə buludun üzməsinə, dənizdə gəminin üzməsinə, insanın üzməsinə “səbəha” deyilir. Ərəblər üzgücüyə “səbbah” deyirlər. Bundan başqa təsbih, “ücaltmaq”, nöqsanlıqdan, oxşarlıqdan uzaq olmaq”- mənalarına da gəlir. Dağlar, daşlar, ağaclar və heyvanlar, o cümlədən kainatda olan hər şey Allahı təsbih etməkdədir:

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ ۚ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ

“Yeddi göy, yer və onlarda olanlar Onu təsbih (tərif) edir. Elə bir şey yoxdur ki, həmd ilə Onu təsbih etməsin, lakin siz onların təsbihini başa düşməzsiniz.” (İsra 17/44.)

Bütün bu varlıqlar, fitrətləri (təbiətləri) gərəyi, onlara verilən qabiliyyətlər, proqramlar ölçüsündə Allahı təsbih edirlər. İnsanlar isə həm bu varlıqlar kimi qeyri ixtiyari olaraq təsbih edirlər. (Məsələn; insanı canlı saxlayan orqanların fəaliyyəti, ürəyin döyünməsi, nəfəs alıb-vermək kimi, bütün bunlar Allahın əmrinə, Onun verdiyi proqramlar ölçüsündə işləyirlər.) Həm də insanlar özləri istəyərək, iradəli olaraq təsbih edirlər. Allah insana bunu əmr etmişdir. Amma istəyən bu əmrə uyar, istəməyən də uymaya bilər. Məsələn; Allah Quranda bizə təsbih etməyimizi əmr etməkdədir:

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ

“Sən həmd-səna ilə Rəbbini təsbih et və səcdə edənlərdən ol!” (Hicr, 15/98.)

İnsanlara təsbih dedikdə, çox vaxtı təsbeh çəkməyi ağla gətirirlər ki, bu böyük bir xətadır. Təsbehin vətəni Hindistandır və hindlilərin xüsusilə rahibləri təsbih çəkməyi dini bir ibadət halına gətiriblər. İslam aləmində də əsrlər sonra bu cür təsbih çəkmək bir ibadətə çevrilmiş və xüsusilə namazdan sonra təsbeh çəkmək ənənəvi hal almışdır.

Zikr, “ذكر = zəkəra” lüğət mənası “xatırladı”, “yada saldı”, yəni unutmanın ziddi mənasına gəlir. Zikr, xüsusilə “bir şeyin şüurunda olmaq”- deməkdir. Nazil olan kitablara və Qurana da zikr adı verilmişdir. Zikr kəliməsi Quranda 124 yerdə ifadə edilir. Bunlardan təkcə ikisində “əhli-zikr = zikr əhli” termini işlədilir.[1]

Diqqət ediləcək yönlərindən biri; bu kəlimə, Quranın heç bir yerində başqa canlılar üçün deyil, təkcə insanlar üçün işlədilməsidir. Zikr, bizi başqa varlıqlarda olmayan və onlardan ayıran ən mühüm xüsusiyyətlərdən biridir. “Quran, zikr sahiblərinə nazil olmuşdur.”[2] Biz bu zikr qabiliyətimiz sayəsində imtahan edilirik. “Zikrin ən böyüyü Allahı zikr etməkdir”[3] və “Qəlblər ancaq Allahı zikr etməklə hüzur tapır.”[4]

Hər zikr eyni zamanda bir təsbihdir, ancaq hər təsbih zikr deyildir. Məsələn, mənasını bilmədən “sübhənallah”- demək bir təsbihdir. Mənasını bilərək dediyiniz və bunu həyatınıza, əqidənizə əks etdirdiyiniz vaxt eyni zamanda zikr də etmiş olursunuz. Namaz qıldığımız zaman əgər qıldığımız namazın sözlərini başa düşmədən qılırıqsa, təsbih etmiş və Allahın əmrini istəyərək yerinə yetirmiş sayılırıq. Amma biz qıldığımız namazın sözlərini başa düşərək qılarsaq, həm Allahı təsbih etmiş həm də zikr etmiş olarıq. Allahın istədiyi namaz da bu qaydada qıldığımız namazdır. Əksi təqdirdə kor-təbii, təqlid xarakterli qıldığımız namazı Allah tənqid etməkdədir: “Vay o namaz qılanların halına ki, qıldıqları namazdan qafildirlər.”[5]

Bu səbəblə namazı başa düşərək, hüşü içində qılmaq istəyən hər bir müsəlman ən azından Fatihə surəsini öyrənməli və öz dilində başa düşməlidir. Bu bilindikdən sonra, camaata imam duranın Fatihə surəsinin sözlərinin ərəb dilində deməsi isə həm fərqli millətlərin deyilənləri başa düşməsinə, həm birliyinə, həm də bu surənin ərəb dilindəki dərinliyinə rəayət edilmiş olur. Çünki, Fatihə elə bir surədir ki, bu surə Quranın xulasəsini verir. Əqidə və əməli tərif edir. Eyni zamanda Rəsulullah əleyhissəlamdan gələn “Fatihəsiz namaz olmaz” hədisinə də rəayət edilmiş olur.

Zikr, eyni zamanda insanı bir şeyin həqiqətinə, nəyin nə olduğuna yönləndirir. Bu səbəblə zikrdən qaçan insanlara Allah: “əfəla təzəkkərun=zikr etmirsizmi?”- deyir. Zikrə əhəmiyyət verməyən, unudan hər insan Quranın bildirdiyi bu aqibətlə üzləşir: “Kim Mərhəmətli (Allahın) zikrindən üz döndərsə, Biz şeytanı ona calayarıq və o da ona yoldaş olar.”[6]

Təriqətlərin, adına zikr deyərək yüz dəfələrlə çəkdirdikləri təsbehin zikrlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Xüsusilə peyğəmbər adına uydurulan bəzi rəvayətləri dilə gətirərək; “filan sözü deyərsən filan qədər günahların əfv edilir və cənnətdə şəhidlərlə, peyğəmbərlə bərabər olarsan”- deyərək, müsəlmanlardakı dini məsuliyyət hissini, tərəqqini və xeyr əməlləri zədələməkdədirlər. Bunlar peyğəmbərimizin həyatını nümunə almaq yerinə, onun geyim tərzini, tükünü, tüpürcəyini, hətta sidiyini müqəddəsləşdirməkdə və bunlara dəyən, içən şəxslərin cənnətlik olacağını deyirlər. Təəssüf ki, müsəlmanam deyənlərin çoxu, əhli-kitab və bütpərəstlərdən daha çox öz peyğəmbərini və imamlarını müqəddəsləşdirmiş və düşünmədən (zikretmədən) onları təsbeh etməkdədirlər.

Bütün bu xətaları idrak etmək üçün Allahın ən böyük zikri olan Qurana dönməli və onu başa düşərək oxuyub, əməl etməliyik.

Müəllif: Aydın Mülayim.[7]

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

[1] Nəhl, 16/43; Ənbiya, 21/7.

[2] Sad, 38/1.

[3] Ənkəbud, 29/45.

[4] Rad, 13/28.

[5] Maun, 107/4-5.

[6] Zuxruf, 43/36.

[7] Müsəlmanlar.com saytının redaktoru.

Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Qütblərdə namaz vaxtları 07.02.11 2.278 dəfə oxundu
2 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.099 dəfə oxundu
3 Qədir Xum hadisəsinin həqiqətləri 07.06.13 1.864 dəfə oxundu
4 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 1.839 dəfə oxundu
5 Allahın varlığının riyazi isbatı 15.02.11 5.836 dəfə oxundu
6 Müsəlmanın davranışları 23.09.12 1.832 dəfə oxundu
7 Quranın savabı ölüyə çatırmı? 17.06.13 5.307 dəfə oxundu
8 Əli İzzətbekoviçdən İslam dünyasının Xülasəsi 14.04.17 453 dəfə oxundu
9 “Oxu” qəzetinin Abdulaziz Bayındırla müsahibəsi – 1 11.02.11 2.410 dəfə oxundu
10 İslamda analara münasibət 19.10.12 2.261 dəfə oxundu
11 Dindən dönənlərin öldürülməsi 17.05.14 2.012 dəfə oxundu
12 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 370 dəfə oxundu
13 Təəssüb və dini təəssübkeşlik 24.06.09 3.177 dəfə oxundu
14 Qərbin inkişafının paradiqması 19.02.11 3.336 dəfə oxundu
15 İslamda söyüşə münasibət 19.10.12 1.870 dəfə oxundu
16 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.429 dəfə oxundu
17 Müaviyə kimdi? 10.08.18 300 dəfə oxundu
18 İslamdan İslama qədər 15.10.15 2.533 dəfə oxundu
19 “Oxu” qəzetinin Abdulaziz Bayındırla müsahibəsi – 2 26.02.11 2.359 dəfə oxundu
20 Qurbanın maddi və mənəvi əhəmiyyəti 19.10.12 1.645 dəfə oxundu
21 Müsəlmanın müsəlmandan başqa dostu olmaz 09.08.13 1.315 dəfə oxundu
22 Quran və Mədəni İnkişaf Lahiyəsi 13.07.18 111 dəfə oxundu
23 Əbu Hamid Qəzalinin fəlsəfi-etik görüşləri 17.11.09 2.691 dəfə oxundu
24 “Oxu” qəzetinin Abdulaziz Bayındırla müsahibəsi – 3 28.02.11 2.167 dəfə oxundu
25 Qurban qətliam deyil! 23.10.12 1.571 dəfə oxundu
26 Dini düşüncəmizi dəyişdirməliyik 04.09.13 1.537 dəfə oxundu
27 Ramazan təqvimi 27.06.14 3.660 dəfə oxundu
28 İslamda insan cəsədi və meyityarma 16.03.11 2.419 dəfə oxundu
29 Ad qövmünün həlakı 29.10.12 1.513 dəfə oxundu
30 Sərvət, hakimiyyət və kasıblıq haqqında 07.09.13 1.915 dəfə oxundu
31 Din 31.03.10 2.957 dəfə oxundu
32 QƏNDİLLƏR 13.02.11 2.795 dəfə oxundu
33 İslamda qardaşlıq və bərabərlik 10.11.12 3.054 dəfə oxundu
34 Quran kifayət qədər açıq deyilmi? 04.11.13 1.337 dəfə oxundu
35 Peyğəmbəri tanrılaşdırmaq 30.03.10 3.104 dəfə oxundu
36 Professor Şahlar Əsgərov, “Allahın varlığının riyazi isbatı” 15.02.11 3.257 dəfə oxundu
37 Müvahhid müsəlmanın xüsusiyyətləri 10.11.12 1.727 dəfə oxundu
38 Ənənəvi İslam və həqiqi İslam 11.12.13 1.747 dəfə oxundu
39 Ağıl işlətmək 24.04.10 3.175 dəfə oxundu
40 Quranda şəfaət anlayışı 02.09.15 1.765 dəfə oxundu
41 İslam ümumbəşəri dindir 16.11.12 1.611 dəfə oxundu
42 Nəbi və Rəsul 18.12.13 1.724 dəfə oxundu
43 Məşiət və iradə 05.07.09 3.201 dəfə oxundu
44 İslamda qəbir evi və qəbristanlıq 25.10.11 4.262 dəfə oxundu
45 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 3.986 dəfə oxundu
46 Sədəqə malı azaltmır 19.01.14 1.515 dəfə oxundu
47 Din böyüklərini müqəddəs hesab etmək 22.07.10 2.432 dəfə oxundu
48 Quranın ecazı 21.11.11 9.106 dəfə oxundu
49 “Şeyx Əhməd vəsiyyətnaməsi” əfsanəsi 03.03.13 1.507 dəfə oxundu
50 Lə İlahə İlləllah 20.02.14 2.645 dəfə oxundu
51 Ramazanda Quran oxumaq 29.07.10 5.440 dəfə oxundu
52 Quran ayəli telefon zəngləri 18.01.12 2.768 dəfə oxundu
53 İslam dinində məhbuslara münasibət 24.03.13 1.660 dəfə oxundu
54 Təsbih və Zikr 29.04.16 1.271 dəfə oxundu
55 Pir və ziyarətgahlar 07.12.10 18.146 dəfə oxundu
56 Birlik və bərabərliyin simvolu: Həzrəti Muhəmməd 24.01.12 2.550 dəfə oxundu
57 Ümmətin islahı nə ilə mümkündür? 17.11.15 1.521 dəfə oxundu
58 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.063 dəfə oxundu
59 Zəmzəm suyunun sirləri 12.12.10 5.304 dəfə oxundu
60 Ərlə arvadın sirrini açmaq 03.04.12 3.170 dəfə oxundu
61 Hüseyn (ə.s.)ın ölümünə sevinən müsəlman tapılar? 14.05.13 2.538 dəfə oxundu
62 Novruzla əlaqədar məlumatlar 21.03.15 2.947 dəfə oxundu
63 Yer üzündə gəzib dolaşmaq 17.01.11 2.400 dəfə oxundu
64 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 8.897 dəfə oxundu
65 Dinimizdə toy və yas mərasimlərinə münasibət 26.05.13 2.869 dəfə oxundu
66 Tövhid 24.09.16 3.563 dəfə oxundu