Təsbih və Zikr
Müsəlmanlar > Düşüncə sahəsi Tarix: 29 Nisan 2016 Tövsiyə et Çap et

Təsbih və Zikr arasındakı fərq

Təsbih, ərəb dilində “سبح = səbh” kökündən əmələ gəlib, mənası üzmək deməkdir. Göydə buludun üzməsinə, dənizdə gəminin üzməsinə, insanın üzməsinə “səbəha” deyilir. Ərəblər üzgücüyə “səbbah” deyirlər. Bundan başqa təsbih, “ücaltmaq”, nöqsanlıqdan, oxşarlıqdan uzaq olmaq”- mənalarına da gəlir. Dağlar, daşlar, ağaclar və heyvanlar, o cümlədən kainatda olan hər şey Allahı təsbih etməkdədir:

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ ۚ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ

“Yeddi göy, yer və onlarda olanlar Onu təsbih (tərif) edir. Elə bir şey yoxdur ki, həmd ilə Onu təsbih etməsin, lakin siz onların təsbihini başa düşməzsiniz.” (İsra 17/44.)

Bütün bu varlıqlar, fitrətləri (təbiətləri) gərəyi, onlara verilən qabiliyyətlər, proqramlar ölçüsündə Allahı təsbih edirlər. İnsanlar isə həm bu varlıqlar kimi qeyri ixtiyari olaraq təsbih edirlər. (Məsələn; insanı canlı saxlayan orqanların fəaliyyəti, ürəyin döyünməsi, nəfəs alıb-vermək kimi, bütün bunlar Allahın əmrinə, Onun verdiyi proqramlar ölçüsündə işləyirlər.) Həm də insanlar özləri istəyərək, iradəli olaraq təsbih edirlər. Allah insana bunu əmr etmişdir. Amma istəyən bu əmrə uyar, istəməyən də uymaya bilər. Məsələn; Allah Quranda bizə təsbih etməyimizi əmr etməkdədir:

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ

“Sən həmd-səna ilə Rəbbini təsbih et və səcdə edənlərdən ol!” (Hicr, 15/98.)

İnsanlara təsbih dedikdə, çox vaxtı təsbeh çəkməyi ağla gətirirlər ki, bu böyük bir xətadır. Təsbehin vətəni Hindistandır və hindlilərin xüsusilə rahibləri təsbih çəkməyi dini bir ibadət halına gətiriblər. İslam aləmində də əsrlər sonra bu cür təsbih çəkmək bir ibadətə çevrilmiş və xüsusilə namazdan sonra təsbeh çəkmək ənənəvi hal almışdır.

Zikr, “ذكر = zəkəra” lüğət mənası “xatırladı”, “yada saldı”, yəni unutmanın ziddi mənasına gəlir. Zikr, xüsusilə “bir şeyin şüurunda olmaq”- deməkdir. Nazil olan kitablara və Qurana da zikr adı verilmişdir. Zikr kəliməsi Quranda 124 yerdə ifadə edilir. Bunlardan təkcə ikisində “əhli-zikr = zikr əhli” termini işlədilir.[1]

Diqqət ediləcək yönlərindən biri; bu kəlimə, Quranın heç bir yerində başqa canlılar üçün deyil, təkcə insanlar üçün işlədilməsidir. Zikr, bizi başqa varlıqlarda olmayan və onlardan ayıran ən mühüm xüsusiyyətlərdən biridir. “Quran, zikr sahiblərinə nazil olmuşdur.”[2] Biz bu zikr qabiliyətimiz sayəsində imtahan edilirik. “Zikrin ən böyüyü Allahı zikr etməkdir”[3] və “Qəlblər ancaq Allahı zikr etməklə hüzur tapır.”[4]

Hər zikr eyni zamanda bir təsbihdir, ancaq hər təsbih zikr deyildir. Məsələn, mənasını bilmədən “sübhənallah”- demək bir təsbihdir. Mənasını bilərək dediyiniz və bunu həyatınıza, əqidənizə əks etdirdiyiniz vaxt eyni zamanda zikr də etmiş olursunuz. Namaz qıldığımız zaman əgər qıldığımız namazın sözlərini başa düşmədən qılırıqsa, təsbih etmiş və Allahın əmrini istəyərək yerinə yetirmiş sayılırıq. Amma biz qıldığımız namazın sözlərini başa düşərək qılarsaq, həm Allahı təsbih etmiş həm də zikr etmiş olarıq. Allahın istədiyi namaz da bu qaydada qıldığımız namazdır. Əksi təqdirdə kor-təbii, təqlid xarakterli qıldığımız namazı Allah tənqid etməkdədir: “Vay o namaz qılanların halına ki, qıldıqları namazdan qafildirlər.”[5]

Bu səbəblə namazı başa düşərək, hüşü içində qılmaq istəyən hər bir müsəlman ən azından Fatihə surəsini öyrənməli və öz dilində başa düşməlidir. Bu bilindikdən sonra, camaata imam duranın Fatihə surəsinin sözlərinin ərəb dilində deməsi isə həm fərqli millətlərin deyilənləri başa düşməsinə, həm birliyinə, həm də bu surənin ərəb dilindəki dərinliyinə rəayət edilmiş olur. Çünki, Fatihə elə bir surədir ki, bu surə Quranın xulasəsini verir. Əqidə və əməli tərif edir. Eyni zamanda Rəsulullah əleyhissəlamdan gələn “Fatihəsiz namaz olmaz” hədisinə də rəayət edilmiş olur.

Zikr, eyni zamanda insanı bir şeyin həqiqətinə, nəyin nə olduğuna yönləndirir. Bu səbəblə zikrdən qaçan insanlara Allah: “əfəla təzəkkərun=zikr etmirsizmi?”- deyir. Zikrə əhəmiyyət verməyən, unudan hər insan Quranın bildirdiyi bu aqibətlə üzləşir: “Kim Mərhəmətli (Allahın) zikrindən üz döndərsə, Biz şeytanı ona calayarıq və o da ona yoldaş olar.”[6]

Təriqətlərin, adına zikr deyərək yüz dəfələrlə çəkdirdikləri təsbehin zikrlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Xüsusilə peyğəmbər adına uydurulan bəzi rəvayətləri dilə gətirərək; “filan sözü deyərsən filan qədər günahların əfv edilir və cənnətdə şəhidlərlə, peyğəmbərlə bərabər olarsan”- deyərək, müsəlmanlardakı dini məsuliyyət hissini, tərəqqini və xeyr əməlləri zədələməkdədirlər. Bunlar peyğəmbərimizin həyatını nümunə almaq yerinə, onun geyim tərzini, tükünü, tüpürcəyini, hətta sidiyini müqəddəsləşdirməkdə və bunlara dəyən, içən şəxslərin cənnətlik olacağını deyirlər. Təəssüf ki, müsəlmanam deyənlərin çoxu, əhli-kitab və bütpərəstlərdən daha çox öz peyğəmbərini və imamlarını müqəddəsləşdirmiş və düşünmədən (zikretmədən) onları təsbeh etməkdədirlər.

Bütün bu xətaları idrak etmək üçün Allahın ən böyük zikri olan Qurana dönməli və onu başa düşərək oxuyub, əməl etməliyik.

Müəllif: Aydın Mülayim.[7]

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

[1] Nəhl, 16/43; Ənbiya, 21/7.

[2] Sad, 38/1.

[3] Ənkəbud, 29/45.

[4] Rad, 13/28.

[5] Maun, 107/4-5.

[6] Zuxruf, 43/36.

[7] Müsəlmanlar.com saytının redaktoru.

Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Əbu Hamid Qəzalinin fəlsəfi-etik görüşləri 17.11.09 2.705 dəfə oxundu
2 “Oxu” qəzetinin Abdulaziz Bayındırla müsahibəsi – 3 28.02.11 2.168 dəfə oxundu
3 Qurban qətliam deyil! 23.10.12 1.603 dəfə oxundu
4 Dini düşüncəmizi dəyişdirməliyik 04.09.13 1.552 dəfə oxundu
5 Коран и культурное развитие. 30.01.19 240 dəfə oxundu
6 Ramazan təqvimi 27.06.14 3.667 dəfə oxundu
7 İslamda insan cəsədi və meyityarma 16.03.11 2.428 dəfə oxundu
8 Ad qövmünün həlakı 29.10.12 1.518 dəfə oxundu
9 Sərvət, hakimiyyət və kasıblıq haqqında 07.09.13 1.977 dəfə oxundu
10 Din 31.03.10 2.995 dəfə oxundu
11 QƏNDİLLƏR 13.02.11 2.827 dəfə oxundu
12 İslamda qardaşlıq və bərabərlik 10.11.12 3.417 dəfə oxundu
13 Quran kifayət qədər açıq deyilmi? 04.11.13 1.347 dəfə oxundu
14 Peyğəmbəri tanrılaşdırmaq 30.03.10 3.120 dəfə oxundu
15 Professor Şahlar Əsgərov, “Allahın varlığının riyazi isbatı” 15.02.11 3.295 dəfə oxundu
16 Müvahhid müsəlmanın xüsusiyyətləri 10.11.12 1.746 dəfə oxundu
17 Ənənəvi İslam və həqiqi İslam 11.12.13 1.777 dəfə oxundu
18 Ağıl işlətmək 24.04.10 3.218 dəfə oxundu
19 Quranda şəfaət anlayışı 02.09.15 1.907 dəfə oxundu
20 İslam ümumbəşəri dindir 16.11.12 1.622 dəfə oxundu
21 Nəbi və Rəsul 18.12.13 1.761 dəfə oxundu
22 Məşiət və iradə 05.07.09 3.220 dəfə oxundu
23 İslamda qəbir evi və qəbristanlıq 25.10.11 4.532 dəfə oxundu
24 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 4.125 dəfə oxundu
25 Sədəqə malı azaltmır 19.01.14 1.535 dəfə oxundu
26 Din böyüklərini müqəddəs hesab etmək 22.07.10 2.453 dəfə oxundu
27 Quranın ecazı 21.11.11 9.128 dəfə oxundu
28 “Şeyx Əhməd vəsiyyətnaməsi” əfsanəsi 03.03.13 1.546 dəfə oxundu
29 Lə İlahə İlləllah 20.02.14 2.748 dəfə oxundu
30 Ramazanda Quran oxumaq 29.07.10 5.527 dəfə oxundu
31 Quran ayəli telefon zəngləri 18.01.12 2.841 dəfə oxundu
32 İslam dinində məhbuslara münasibət 24.03.13 1.713 dəfə oxundu
33 Təsbih və Zikr 29.04.16 1.417 dəfə oxundu
34 Pir və ziyarətgahlar 07.12.10 20.619 dəfə oxundu
35 Birlik və bərabərliyin simvolu: Həzrəti Muhəmməd 24.01.12 2.608 dəfə oxundu
36 Ümmətin islahı nə ilə mümkündür? 17.11.15 1.567 dəfə oxundu
37 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.160 dəfə oxundu
38 Zəmzəm suyunun sirləri 12.12.10 5.600 dəfə oxundu
39 Ərlə arvadın sirrini açmaq 03.04.12 3.256 dəfə oxundu
40 Hüseyn (ə.s.)ın ölümünə sevinən müsəlman tapılar? 14.05.13 2.586 dəfə oxundu
41 Novruzla əlaqədar məlumatlar 21.03.15 3.161 dəfə oxundu
42 Yer üzündə gəzib dolaşmaq 17.01.11 2.422 dəfə oxundu
43 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 9.243 dəfə oxundu
44 Dinimizdə toy və yas mərasimlərinə münasibət 26.05.13 3.014 dəfə oxundu
45 Tövhid 24.09.16 4.956 dəfə oxundu
46 Qütblərdə namaz vaxtları 07.02.11 2.285 dəfə oxundu
47 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.234 dəfə oxundu
48 Qədir Xum hadisəsinin həqiqətləri 07.06.13 1.887 dəfə oxundu
49 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 2.217 dəfə oxundu
50 Allahın varlığının riyazi isbatı 15.02.11 5.987 dəfə oxundu
51 Müsəlmanın davranışları 23.09.12 1.865 dəfə oxundu
52 Quranın savabı ölüyə çatırmı? 17.06.13 5.461 dəfə oxundu
53 Əli İzzətbekoviçdən İslam dünyasının Xülasəsi 14.04.17 492 dəfə oxundu
54 “Oxu” qəzetinin Abdulaziz Bayındırla müsahibəsi – 1 11.02.11 2.416 dəfə oxundu
55 İslamda analara münasibət 19.10.12 2.368 dəfə oxundu
56 Dindən dönənlərin öldürülməsi 17.05.14 2.039 dəfə oxundu
57 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 940 dəfə oxundu
58 Təəssüb və dini təəssübkeşlik 24.06.09 3.203 dəfə oxundu
59 Qərbin inkişafının paradiqması 19.02.11 3.361 dəfə oxundu
60 İslamda söyüşə münasibət 19.10.12 1.901 dəfə oxundu
61 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.459 dəfə oxundu
62 Müaviyə kimdi? 10.08.18 497 dəfə oxundu
63 İslamdan İslama qədər 15.10.15 2.701 dəfə oxundu
64 “Oxu” qəzetinin Abdulaziz Bayındırla müsahibəsi – 2 26.02.11 2.362 dəfə oxundu
65 Qurbanın maddi və mənəvi əhəmiyyəti 19.10.12 1.673 dəfə oxundu
66 Müsəlman kafirə güvənməlidirmi? 09.08.13 1.341 dəfə oxundu
67 Quran və Mədəni İnkişaf Lahiyəsi 13.07.18 356 dəfə oxundu