Təsbih və Zikr
Müsəlmanlar > Düşüncə sahəsi Tarix: 29 Nisan 2016 Tövsiyə et Çap et

Təsbih və Zikr arasındakı fərq

Təsbih, ərəb dilində “سبح = səbh” kökündən əmələ gəlib, mənası üzmək deməkdir. Göydə buludun üzməsinə, dənizdə gəminin üzməsinə, insanın üzməsinə “səbəha” deyilir. Ərəblər üzgücüyə “səbbah” deyirlər. Bundan başqa təsbih, “ücaltmaq”, nöqsanlıqdan, oxşarlıqdan uzaq olmaq”- mənalarına da gəlir. Dağlar, daşlar, ağaclar və heyvanlar, o cümlədən kainatda olan hər şey Allahı təsbih etməkdədir:

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ ۚ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ

“Yeddi göy, yer və onlarda olanlar Onu təsbih (tərif) edir. Elə bir şey yoxdur ki, həmd ilə Onu təsbih etməsin, lakin siz onların təsbihini başa düşməzsiniz.” (İsra 17/44.)

Bütün bu varlıqlar, fitrətləri (təbiətləri) gərəyi, onlara verilən qabiliyyətlər, proqramlar ölçüsündə Allahı təsbih edirlər. İnsanlar isə həm bu varlıqlar kimi qeyri ixtiyari olaraq təsbih edirlər. (Məsələn; insanı canlı saxlayan orqanların fəaliyyəti, ürəyin döyünməsi, nəfəs alıb-vermək kimi, bütün bunlar Allahın əmrinə, Onun verdiyi proqramlar ölçüsündə işləyirlər.) Həm də insanlar özləri istəyərək, iradəli olaraq təsbih edirlər. Allah insana bunu əmr etmişdir. Amma istəyən bu əmrə uyar, istəməyən də uymaya bilər. Məsələn; Allah Quranda bizə təsbih etməyimizi əmr etməkdədir:

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ

“Sən həmd-səna ilə Rəbbini təsbih et və səcdə edənlərdən ol!” (Hicr, 15/98.)

İnsanlara təsbih dedikdə, çox vaxtı təsbeh çəkməyi ağla gətirirlər ki, bu böyük bir xətadır. Təsbehin vətəni Hindistandır və hindlilərin xüsusilə rahibləri təsbih çəkməyi dini bir ibadət halına gətiriblər. İslam aləmində də əsrlər sonra bu cür təsbih çəkmək bir ibadətə çevrilmiş və xüsusilə namazdan sonra təsbeh çəkmək ənənəvi hal almışdır.

Zikr, “ذكر = zəkəra” lüğət mənası “xatırladı”, “yada saldı”, yəni unutmanın ziddi mənasına gəlir. Zikr, xüsusilə “bir şeyin şüurunda olmaq”- deməkdir. Nazil olan kitablara və Qurana da zikr adı verilmişdir. Zikr kəliməsi Quranda 124 yerdə ifadə edilir. Bunlardan təkcə ikisində “əhli-zikr = zikr əhli” termini işlədilir.[1]

Diqqət ediləcək yönlərindən biri; bu kəlimə, Quranın heç bir yerində başqa canlılar üçün deyil, təkcə insanlar üçün işlədilməsidir. Zikr, bizi başqa varlıqlarda olmayan və onlardan ayıran ən mühüm xüsusiyyətlərdən biridir. “Quran, zikr sahiblərinə nazil olmuşdur.”[2] Biz bu zikr qabiliyətimiz sayəsində imtahan edilirik. “Zikrin ən böyüyü Allahı zikr etməkdir”[3] və “Qəlblər ancaq Allahı zikr etməklə hüzur tapır.”[4]

Hər zikr eyni zamanda bir təsbihdir, ancaq hər təsbih zikr deyildir. Məsələn, mənasını bilmədən “sübhənallah”- demək bir təsbihdir. Mənasını bilərək dediyiniz və bunu həyatınıza, əqidənizə əks etdirdiyiniz vaxt eyni zamanda zikr də etmiş olursunuz. Namaz qıldığımız zaman əgər qıldığımız namazın sözlərini başa düşmədən qılırıqsa, təsbih etmiş və Allahın əmrini istəyərək yerinə yetirmiş sayılırıq. Amma biz qıldığımız namazın sözlərini başa düşərək qılarsaq, həm Allahı təsbih etmiş həm də zikr etmiş olarıq. Allahın istədiyi namaz da bu qaydada qıldığımız namazdır. Əksi təqdirdə kor-təbii, təqlid xarakterli qıldığımız namazı Allah tənqid etməkdədir: “Vay o namaz qılanların halına ki, qıldıqları namazdan qafildirlər.”[5]

Bu səbəblə namazı başa düşərək, hüşü içində qılmaq istəyən hər bir müsəlman ən azından Fatihə surəsini öyrənməli və öz dilində başa düşməlidir. Bu bilindikdən sonra, camaata imam duranın Fatihə surəsinin sözlərinin ərəb dilində deməsi isə həm fərqli millətlərin deyilənləri başa düşməsinə, həm birliyinə, həm də bu surənin ərəb dilindəki dərinliyinə rəayət edilmiş olur. Çünki, Fatihə elə bir surədir ki, bu surə Quranın xulasəsini verir. Əqidə və əməli tərif edir. Eyni zamanda Rəsulullah əleyhissəlamdan gələn “Fatihəsiz namaz olmaz” hədisinə də rəayət edilmiş olur.

Zikr, eyni zamanda insanı bir şeyin həqiqətinə, nəyin nə olduğuna yönləndirir. Bu səbəblə zikrdən qaçan insanlara Allah: “əfəla təzəkkərun=zikr etmirsizmi?”- deyir. Zikrə əhəmiyyət verməyən, unudan hər insan Quranın bildirdiyi bu aqibətlə üzləşir: “Kim Mərhəmətli (Allahın) zikrindən üz döndərsə, Biz şeytanı ona calayarıq və o da ona yoldaş olar.”[6]

Təriqətlərin, adına zikr deyərək yüz dəfələrlə çəkdirdikləri təsbehin zikrlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Xüsusilə peyğəmbər adına uydurulan bəzi rəvayətləri dilə gətirərək; “filan sözü deyərsən filan qədər günahların əfv edilir və cənnətdə şəhidlərlə, peyğəmbərlə bərabər olarsan”- deyərək, müsəlmanlardakı dini məsuliyyət hissini, tərəqqini və xeyr əməlləri zədələməkdədirlər. Bunlar peyğəmbərimizin həyatını nümunə almaq yerinə, onun geyim tərzini, tükünü, tüpürcəyini, hətta sidiyini müqəddəsləşdirməkdə və bunlara dəyən, içən şəxslərin cənnətlik olacağını deyirlər. Təəssüf ki, müsəlmanam deyənlərin çoxu, əhli-kitab və bütpərəstlərdən daha çox öz peyğəmbərini və imamlarını müqəddəsləşdirmiş və düşünmədən (zikretmədən) onları təsbeh etməkdədirlər.

Bütün bu xətaları idrak etmək üçün Allahın ən böyük zikri olan Qurana dönməli və onu başa düşərək oxuyub, əməl etməliyik.

Müəllif: Aydın Mülayim.[7]

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

[1] Nəhl, 16/43; Ənbiya, 21/7.

[2] Sad, 38/1.

[3] Ənkəbud, 29/45.

[4] Rad, 13/28.

[5] Maun, 107/4-5.

[6] Zuxruf, 43/36.

[7] Müsəlmanlar.com saytının redaktoru.

Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 “Oxu” qəzetinin Abdulaziz Bayındırla müsahibəsi – 1 11.02.11 2.415 dəfə oxundu
2 İslamda analara münasibət 19.10.12 2.367 dəfə oxundu
3 Dindən dönənlərin öldürülməsi 17.05.14 2.037 dəfə oxundu
4 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 881 dəfə oxundu
5 Təəssüb və dini təəssübkeşlik 24.06.09 3.196 dəfə oxundu
6 Qərbin inkişafının paradiqması 19.02.11 3.359 dəfə oxundu
7 İslamda söyüşə münasibət 19.10.12 1.900 dəfə oxundu
8 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.457 dəfə oxundu
9 Müaviyə kimdi? 10.08.18 483 dəfə oxundu
10 İslamdan İslama qədər 15.10.15 2.684 dəfə oxundu
11 “Oxu” qəzetinin Abdulaziz Bayındırla müsahibəsi – 2 26.02.11 2.362 dəfə oxundu
12 Qurbanın maddi və mənəvi əhəmiyyəti 19.10.12 1.673 dəfə oxundu
13 Müsəlmanın müsəlmandan başqa dostu olmaz 09.08.13 1.337 dəfə oxundu
14 Quran və Mədəni İnkişaf Lahiyəsi 13.07.18 355 dəfə oxundu
15 Əbu Hamid Qəzalinin fəlsəfi-etik görüşləri 17.11.09 2.704 dəfə oxundu
16 “Oxu” qəzetinin Abdulaziz Bayındırla müsahibəsi – 3 28.02.11 2.168 dəfə oxundu
17 Qurban qətliam deyil! 23.10.12 1.603 dəfə oxundu
18 Dini düşüncəmizi dəyişdirməliyik 04.09.13 1.550 dəfə oxundu
19 Коран и культурное развитие. 30.01.19 236 dəfə oxundu
20 Ramazan təqvimi 27.06.14 3.667 dəfə oxundu
21 İslamda insan cəsədi və meyityarma 16.03.11 2.428 dəfə oxundu
22 Ad qövmünün həlakı 29.10.12 1.518 dəfə oxundu
23 Sərvət, hakimiyyət və kasıblıq haqqında 07.09.13 1.971 dəfə oxundu
24 Din 31.03.10 2.995 dəfə oxundu
25 QƏNDİLLƏR 13.02.11 2.826 dəfə oxundu
26 İslamda qardaşlıq və bərabərlik 10.11.12 3.401 dəfə oxundu
27 Quran kifayət qədər açıq deyilmi? 04.11.13 1.347 dəfə oxundu
28 Peyğəmbəri tanrılaşdırmaq 30.03.10 3.120 dəfə oxundu
29 Professor Şahlar Əsgərov, “Allahın varlığının riyazi isbatı” 15.02.11 3.295 dəfə oxundu
30 Müvahhid müsəlmanın xüsusiyyətləri 10.11.12 1.745 dəfə oxundu
31 Ənənəvi İslam və həqiqi İslam 11.12.13 1.775 dəfə oxundu
32 Ağıl işlətmək 24.04.10 3.217 dəfə oxundu
33 Quranda şəfaət anlayışı 02.09.15 1.894 dəfə oxundu
34 İslam ümumbəşəri dindir 16.11.12 1.622 dəfə oxundu
35 Nəbi və Rəsul 18.12.13 1.761 dəfə oxundu
36 Məşiət və iradə 05.07.09 3.216 dəfə oxundu
37 İslamda qəbir evi və qəbristanlıq 25.10.11 4.508 dəfə oxundu
38 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 4.116 dəfə oxundu
39 Sədəqə malı azaltmır 19.01.14 1.535 dəfə oxundu
40 Din böyüklərini müqəddəs hesab etmək 22.07.10 2.453 dəfə oxundu
41 Quranın ecazı 21.11.11 9.127 dəfə oxundu
42 “Şeyx Əhməd vəsiyyətnaməsi” əfsanəsi 03.03.13 1.540 dəfə oxundu
43 Lə İlahə İlləllah 20.02.14 2.747 dəfə oxundu
44 Ramazanda Quran oxumaq 29.07.10 5.525 dəfə oxundu
45 Quran ayəli telefon zəngləri 18.01.12 2.834 dəfə oxundu
46 İslam dinində məhbuslara münasibət 24.03.13 1.711 dəfə oxundu
47 Təsbih və Zikr 29.04.16 1.406 dəfə oxundu
48 Pir və ziyarətgahlar 07.12.10 20.454 dəfə oxundu
49 Birlik və bərabərliyin simvolu: Həzrəti Muhəmməd 24.01.12 2.605 dəfə oxundu
50 Ümmətin islahı nə ilə mümkündür? 17.11.15 1.565 dəfə oxundu
51 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.155 dəfə oxundu
52 Zəmzəm suyunun sirləri 12.12.10 5.583 dəfə oxundu
53 Ərlə arvadın sirrini açmaq 03.04.12 3.251 dəfə oxundu
54 Hüseyn (ə.s.)ın ölümünə sevinən müsəlman tapılar? 14.05.13 2.583 dəfə oxundu
55 Novruzla əlaqədar məlumatlar 21.03.15 3.158 dəfə oxundu
56 Yer üzündə gəzib dolaşmaq 17.01.11 2.421 dəfə oxundu
57 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 9.219 dəfə oxundu
58 Dinimizdə toy və yas mərasimlərinə münasibət 26.05.13 3.011 dəfə oxundu
59 Tövhid 24.09.16 4.875 dəfə oxundu
60 Qütblərdə namaz vaxtları 07.02.11 2.285 dəfə oxundu
61 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.224 dəfə oxundu
62 Qədir Xum hadisəsinin həqiqətləri 07.06.13 1.887 dəfə oxundu
63 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 2.157 dəfə oxundu
64 Allahın varlığının riyazi isbatı 15.02.11 5.981 dəfə oxundu
65 Müsəlmanın davranışları 23.09.12 1.862 dəfə oxundu
66 Quranın savabı ölüyə çatırmı? 17.06.13 5.452 dəfə oxundu
67 Əli İzzətbekoviçdən İslam dünyasının Xülasəsi 14.04.17 492 dəfə oxundu