Təsbih və Zikr
Müsəlmanlar > Düşüncə sahəsi Tarix: 29 Nisan 2016 Tövsiyə et Çap et

Təsbih və Zikr arasındakı fərq

Təsbih, ərəb dilində “سبح = səbh” kökündən əmələ gəlib, mənası üzmək deməkdir. Göydə buludun üzməsinə, dənizdə gəminin üzməsinə, insanın üzməsinə “səbəha” deyilir. Ərəblər üzgücüyə “səbbah” deyirlər. Bundan başqa təsbih, “ücaltmaq”, nöqsanlıqdan, oxşarlıqdan uzaq olmaq”- mənalarına da gəlir. Dağlar, daşlar, ağaclar və heyvanlar, o cümlədən kainatda olan hər şey Allahı təsbih etməkdədir:

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ ۚ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ

“Yeddi göy, yer və onlarda olanlar Onu təsbih (tərif) edir. Elə bir şey yoxdur ki, həmd ilə Onu təsbih etməsin, lakin siz onların təsbihini başa düşməzsiniz.” (İsra 17/44.)

Bütün bu varlıqlar, fitrətləri (təbiətləri) gərəyi, onlara verilən qabiliyyətlər, proqramlar ölçüsündə Allahı təsbih edirlər. İnsanlar isə həm bu varlıqlar kimi qeyri ixtiyari olaraq təsbih edirlər. (Məsələn; insanı canlı saxlayan orqanların fəaliyyəti, ürəyin döyünməsi, nəfəs alıb-vermək kimi, bütün bunlar Allahın əmrinə, Onun verdiyi proqramlar ölçüsündə işləyirlər.) Həm də insanlar özləri istəyərək, iradəli olaraq təsbih edirlər. Allah insana bunu əmr etmişdir. Amma istəyən bu əmrə uyar, istəməyən də uymaya bilər. Məsələn; Allah Quranda bizə təsbih etməyimizi əmr etməkdədir:

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ

“Sən həmd-səna ilə Rəbbini təsbih et və səcdə edənlərdən ol!” (Hicr, 15/98.)

İnsanlara təsbih dedikdə, çox vaxtı təsbeh çəkməyi ağla gətirirlər ki, bu böyük bir xətadır. Təsbehin vətəni Hindistandır və hindlilərin xüsusilə rahibləri təsbih çəkməyi dini bir ibadət halına gətiriblər. İslam aləmində də əsrlər sonra bu cür təsbih çəkmək bir ibadətə çevrilmiş və xüsusilə namazdan sonra təsbeh çəkmək ənənəvi hal almışdır.

Zikr, “ذكر = zəkəra” lüğət mənası “xatırladı”, “yada saldı”, yəni unutmanın ziddi mənasına gəlir. Zikr, xüsusilə “bir şeyin şüurunda olmaq”- deməkdir. Nazil olan kitablara və Qurana da zikr adı verilmişdir. Zikr kəliməsi Quranda 124 yerdə ifadə edilir. Bunlardan təkcə ikisində “əhli-zikr = zikr əhli” termini işlədilir.[1]

Diqqət ediləcək yönlərindən biri; bu kəlimə, Quranın heç bir yerində başqa canlılar üçün deyil, təkcə insanlar üçün işlədilməsidir. Zikr, bizi başqa varlıqlarda olmayan və onlardan ayıran ən mühüm xüsusiyyətlərdən biridir. “Quran, zikr sahiblərinə nazil olmuşdur.”[2] Biz bu zikr qabiliyətimiz sayəsində imtahan edilirik. “Zikrin ən böyüyü Allahı zikr etməkdir”[3] və “Qəlblər ancaq Allahı zikr etməklə hüzur tapır.”[4]

Hər zikr eyni zamanda bir təsbihdir, ancaq hər təsbih zikr deyildir. Məsələn, mənasını bilmədən “sübhənallah”- demək bir təsbihdir. Mənasını bilərək dediyiniz və bunu həyatınıza, əqidənizə əks etdirdiyiniz vaxt eyni zamanda zikr də etmiş olursunuz. Namaz qıldığımız zaman əgər qıldığımız namazın sözlərini başa düşmədən qılırıqsa, təsbih etmiş və Allahın əmrini istəyərək yerinə yetirmiş sayılırıq. Amma biz qıldığımız namazın sözlərini başa düşərək qılarsaq, həm Allahı təsbih etmiş həm də zikr etmiş olarıq. Allahın istədiyi namaz da bu qaydada qıldığımız namazdır. Əksi təqdirdə kor-təbii, təqlid xarakterli qıldığımız namazı Allah tənqid etməkdədir: “Vay o namaz qılanların halına ki, qıldıqları namazdan qafildirlər.”[5]

Bu səbəblə namazı başa düşərək, hüşü içində qılmaq istəyən hər bir müsəlman ən azından Fatihə surəsini öyrənməli və öz dilində başa düşməlidir. Bu bilindikdən sonra, camaata imam duranın Fatihə surəsinin sözlərinin ərəb dilində deməsi isə həm fərqli millətlərin deyilənləri başa düşməsinə, həm birliyinə, həm də bu surənin ərəb dilindəki dərinliyinə rəayət edilmiş olur. Çünki, Fatihə elə bir surədir ki, bu surə Quranın xulasəsini verir. Əqidə və əməli tərif edir. Eyni zamanda Rəsulullah əleyhissəlamdan gələn “Fatihəsiz namaz olmaz” hədisinə də rəayət edilmiş olur.

Zikr, eyni zamanda insanı bir şeyin həqiqətinə, nəyin nə olduğuna yönləndirir. Bu səbəblə zikrdən qaçan insanlara Allah: “əfəla təzəkkərun=zikr etmirsizmi?”- deyir. Zikrə əhəmiyyət verməyən, unudan hər insan Quranın bildirdiyi bu aqibətlə üzləşir: “Kim Mərhəmətli (Allahın) zikrindən üz döndərsə, Biz şeytanı ona calayarıq və o da ona yoldaş olar.”[6]

Təriqətlərin, adına zikr deyərək yüz dəfələrlə çəkdirdikləri təsbehin zikrlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Xüsusilə peyğəmbər adına uydurulan bəzi rəvayətləri dilə gətirərək; “filan sözü deyərsən filan qədər günahların əfv edilir və cənnətdə şəhidlərlə, peyğəmbərlə bərabər olarsan”- deyərək, müsəlmanlardakı dini məsuliyyət hissini, tərəqqini və xeyr əməlləri zədələməkdədirlər. Bunlar peyğəmbərimizin həyatını nümunə almaq yerinə, onun geyim tərzini, tükünü, tüpürcəyini, hətta sidiyini müqəddəsləşdirməkdə və bunlara dəyən, içən şəxslərin cənnətlik olacağını deyirlər. Təəssüf ki, müsəlmanam deyənlərin çoxu, əhli-kitab və bütpərəstlərdən daha çox öz peyğəmbərini və imamlarını müqəddəsləşdirmiş və düşünmədən (zikretmədən) onları təsbeh etməkdədirlər.

Bütün bu xətaları idrak etmək üçün Allahın ən böyük zikri olan Qurana dönməli və onu başa düşərək oxuyub, əməl etməliyik.

Müəllif: Aydın Mülayim.[7]

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

[1] Nəhl, 16/43; Ənbiya, 21/7.

[2] Sad, 38/1.

[3] Ənkəbud, 29/45.

[4] Rad, 13/28.

[5] Maun, 107/4-5.

[6] Zuxruf, 43/36.

[7] Müsəlmanlar.com saytının redaktoru.

Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Ramazan təqvimi 27.06.14 3.644 dəfə oxundu
2 İslamda insan cəsədi və meyityarma 16.03.11 2.409 dəfə oxundu
3 Ad qövmünün həlakı 29.10.12 1.502 dəfə oxundu
4 Sərvət, hakimiyyət və kasıblıq haqqında 07.09.13 1.844 dəfə oxundu
5 Din 31.03.10 2.902 dəfə oxundu
6 QƏNDİLLƏR 13.02.11 2.765 dəfə oxundu
7 İslamda qardaşlıq və bərabərlik 10.11.12 2.629 dəfə oxundu
8 Quran kifayət qədər açıq deyilmi? 04.11.13 1.308 dəfə oxundu
9 Peyğəmbəri tanrılaşdırmaq 30.03.10 3.078 dəfə oxundu
10 Professor Şahlar Əsgərov, “Allahın varlığının riyazi isbatı” 15.02.11 3.190 dəfə oxundu
11 Müvahhid müsəlmanın xüsusiyyətləri 10.11.12 1.705 dəfə oxundu
12 Ənənəvi İslam və həqiqi İslam 11.12.13 1.692 dəfə oxundu
13 Ağıl işlətmək 24.04.10 3.141 dəfə oxundu
14 Quranda şəfaət anlayışı 02.09.15 1.615 dəfə oxundu
15 İslam ümumbəşəri dindir 16.11.12 1.603 dəfə oxundu
16 Nəbi və Rəsul 18.12.13 1.675 dəfə oxundu
17 Məşiət və iradə 05.07.09 3.179 dəfə oxundu
18 İslamda qəbir evi və qəbristanlıq 25.10.11 3.797 dəfə oxundu
19 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 3.812 dəfə oxundu
20 Sədəqə malı azaltmır 19.01.14 1.501 dəfə oxundu
21 Din böyüklərini müqəddəs hesab etmək 22.07.10 2.413 dəfə oxundu
22 Quranın ecazı 21.11.11 9.079 dəfə oxundu
23 “Şeyx Əhməd vəsiyyətnaməsi” əfsanəsi 03.03.13 1.483 dəfə oxundu
24 Lə İlahə İlləllah 20.02.14 2.547 dəfə oxundu
25 Ramazanda Quran oxumaq 29.07.10 5.256 dəfə oxundu
26 Quran ayəli telefon zəngləri 18.01.12 2.646 dəfə oxundu
27 İslam dinində məhbuslara münasibət 24.03.13 1.643 dəfə oxundu
28 Təsbih və Zikr 29.04.16 1.125 dəfə oxundu
29 Pir və ziyarətgahlar 07.12.10 15.105 dəfə oxundu
30 Birlik və bərabərliyin simvolu: Həzrəti Muhəmməd 24.01.12 2.496 dəfə oxundu
31 Ümmətin islahı nə ilə mümkündür? 17.11.15 1.491 dəfə oxundu
32 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 1.968 dəfə oxundu
33 Zəmzəm suyunun sirləri 12.12.10 5.025 dəfə oxundu
34 Ərlə arvadın sirrini açmaq 03.04.12 3.065 dəfə oxundu
35 Həzrəti Hüseynin ölümünə sevinmək? 14.05.13 2.438 dəfə oxundu
36 Novruzla əlaqədar məlumatlar 21.03.15 2.705 dəfə oxundu
37 Yer üzündə gəzib dolaşmaq 17.01.11 2.385 dəfə oxundu
38 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 8.426 dəfə oxundu
39 Dinimizdə toy və yas mərasimlərinə münasibət 26.05.13 2.676 dəfə oxundu
40 Tövhid 24.09.16 2.371 dəfə oxundu
41 Qütblərdə namaz vaxtları 07.02.11 2.268 dəfə oxundu
42 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 2.936 dəfə oxundu
43 Qədir Xum hadisəsinin həqiqətləri 07.06.13 1.809 dəfə oxundu
44 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 1.605 dəfə oxundu
45 Allahın varlığının riyazi isbatı 15.02.11 5.615 dəfə oxundu
46 Müsəlmanın davranışları 23.09.12 1.780 dəfə oxundu
47 Quranın savabı ölüyə çatırmı? 17.06.13 4.845 dəfə oxundu
48 Əli İzzətbekoviçdən İslam dünyasının Xülasəsi 14.04.17 413 dəfə oxundu
49 “Oxu” qəzetinin Abdulaziz Bayındırla müsahibəsi – 1 11.02.11 2.392 dəfə oxundu
50 İslamda analara münasibət 19.10.12 2.170 dəfə oxundu
51 Dindən dönənlərin öldürülməsi 17.05.14 1.991 dəfə oxundu
52 Təəssüb və dini təəssübkeşlik 24.06.09 3.152 dəfə oxundu
53 Qərbin inkişafının paradiqması 19.02.11 3.308 dəfə oxundu
54 İslamda söyüşə münasibət 19.10.12 1.830 dəfə oxundu
55 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.392 dəfə oxundu
56 İslamdan İslama qədər 15.10.15 2.341 dəfə oxundu
57 “Oxu” qəzetinin Abdulaziz Bayındırla müsahibəsi – 2 26.02.11 2.353 dəfə oxundu
58 Qurbanın maddi və mənəvi əhəmiyyəti 19.10.12 1.621 dəfə oxundu
59 Müsəlmanın müsəlmandan başqa dostu olmaz 09.08.13 1.300 dəfə oxundu
60 Əbu Hamid Qəzalinin fəlsəfi-etik görüşləri 17.11.09 2.685 dəfə oxundu
61 “Oxu” qəzetinin Abdulaziz Bayındırla müsahibəsi – 3 28.02.11 2.161 dəfə oxundu
62 Qurban qətliam deyil! 23.10.12 1.557 dəfə oxundu
63 Dini düşüncəmizi dəyişdirməliyik 04.09.13 1.517 dəfə oxundu