Quranı öyrənmənin üsulu
Müsəlmanlar > Quran > Quran Araşdırmaları (xüsusi) > Tədqiqatlar Tarix: 16 Aralık 2015 Tövsiyə et Çap et

Quranı öyrənmənin üsulu

Oxuduğumuz təfsir və məallarda Quran kəliməsinə verilən mənaların çoxu bizə görə məqsədəuyğun deyildir. Eyni sözü; təvil, ayə, möhkəm və mütəşabih terminləri ilə əlaqədar da deyə bilərik. Mövzumuz bu kəlimələrin doğru mənalarını (Qurana və ərəb dili qaydalarına uyğun) ortaya qoymaq və Quranı öyrənməyə çalışan birinin bu terminlərə diqqət etməsinin əhəmiyyətli olduğunu göstərmək olacaqdır.

I. QURAN

Quran kəliməsinin kökü ilə əlaqədar nəqledilən görüşlər belə sıralanabilər:

  1. Əl-Quran (القرآن) xüsusi isimdir və hər hansı bir kökdən əmələ gəlməmişdir.
  2. Quran, qonaq qarşılamak mənasına gələn “القِرَى =el-qıra” kəliməsindən əmələ gəlmişdir. Möminlərə açılan ziyafət süfrəsidir.
  3. Quran, iki və ya daha çox şeyin birləşməsi mənasına gələn qırn = القِرْن kökündən əmələ gəlmişdir.
  4. Quran(القرآن) oxunan şeyin adıdır; necə ki, qurban (القُرْبان) da özü ilə Allaha yaxlaşılan şeyin adı olmuşdur.
  5. Quran, قرأَ يقرأ (قَرْأ وقِراءَة) وقرآناً felinin masdarı olan “qur القُرْء veya qar القَرْء” əmələ gəlmişdir. Ona bu adın verilməsi, hərflərin və kəlimələrin bir araya gəlməsi səbəbilədir.

Bizə görə doğru olan bu beşincisidir. Yəni Quranın əsl mənası “toplamaq”- deməkdir:

إنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ . فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ

“Onu toplayıb Quran halına gətirmək bizim işimizdir. Biz onu Quran halına gətirdiyimiz təqdirdə o Qurana uyarsan.” (Qiyamət 75/17-18.)

Oxumaq, kəlimələri bir araya gətirib ortaya çıxan mənanı qavramaq olduğu üçün قرأَ felinə “oxumaq” mənası da verilir.

Quran termin olaraq belə tərif edilir:

“Quran, Allahın son nəbisi Muhəmməd əleyhissəlama Cəbrayıl vasitəsilə nazil etdiyi, Fatihə ilə başlayıb Nass surəsilə bitən 114 surədəki sözləri ehtiva edən Ərəb dilində bir mətindir.”

Bu tərif, kəlimənin sözlük mənasına uyğundur. Çünki o mətn, 114 surənin toplanıb bir-birinə əlavə edilməsilə meydana gəlmişdir.

II. AYƏ

Ayə (الآية), açıq əlamət yəni, “göstərici”- deməkdir.[1] Quranda Allahın sözlərini göstərən cümlələrə ayə deyildiyi kimi varlıqlar aləmində Onun gücünü və qüdrətini göstərən hər şeyə də ayə deyilir. Beləliklə, Allahın ayələri ikiyə ayrılmış olur; biri nazil etdiyi ayələr, digəri yaratdığı ayələrdir. Allah Təala belə demişdir:

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍسَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ

“De: “Bir deyin görək, əgər (Quran) Allah tərəfindəndirsə, sonra da siz ona göz yumursunuzsa, (bunu) necə (başa düşmək olar)?! (Elə isə haqdan) uzaq bir ayrılıq içində olan kəsdən daha çox azmış kim ola bilər? (Quranın) haqq olduğu onlara aydın olana qədər, Biz ayələrimizi onlara həm kainatda, həm də onların özlərində mütləq göstərəcəyik. Məgər Rəbbinin hər şeyə şahid olması kifayət deyil?” (Fussilət, 41/52-53.)

Yaradılan ayələr, nazil olan ayələrin doğruluğunun sübutudur. Bunların hər ikisi fitrəti başa saldığı üçün Allah Təala dini fitrət olaraq tanıtmışdır.

فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

“Sən bir hənif kimi üzünü dinə; Allahın fitrətinə tərəf çevir! O insanları ona əsasən xəlq etmişdir. Allahın yaratdığını heç cür dəyişdirmək olmaz. Doğru din budur, lakin insanların çoxu (bunu) bilmir.” (Rum, 30/30.)

Allahın nazil etdiyi ayələri eşitməmiş olanlar, yaradılmış ayələrdən əldə etdikləri biliklər sayəsində doğruların çoxundan xəbərdardılar. Əslində elm, fəlsəfə və texnologiya daha çox yaradılan ayələrdən əldə edilir.

Ənənəmizdə Quran; iman, ibadət, əxlaq və hüquqla məhdud hökmlər qoyan bir din kitabı sayılır. Amma bunlarla əlaqədar ayə sayısı mini keçməz. O ayələrin hər birinin başqa mövzularla da əlaqəsi vardır.

Quran, bizə lazım olan hər şeyi izah etmişdir. Onun izahlarına, yəni ondakı hikmətə nail olmaq üçün ayələr arasındakı əlaqəni; möhkəmi, mütəşabihi və təvili bilmək lazımdır. Bu, rəqəmlər arasındakı əlaqəyə bənzəyir. 0-dan 9-a qədər cəmi 10 rəqəm vardır; hesablar bu rəqəmlərlə aparılır. Rəqəmlər arası əlaqələr nə qədər bilinərsə, o qədər hesablama edilir. Bəzisi onu, gündəlik hesablarını aparacaq qədər bilir. Bəzisi də kompyuterin və daha necə şeylərin hesablarını aparacaq qədər hesabat aparır. Hər insan onlardan öz bilikləri ölçüsündə faydalanır. Quran ayələrindən faydalanma da belədir. Bəziləri, ayələr arası əlaqəni bilməz və bildiyi ölçüdə ondan faydalanır. Bəziləri isə onun ən dərin mənalarına, bağlarına nüfuz edəcək qabiliyyətdədir. Məsələn, Süleyman əleyhissəlam dövründə Kitabdan biliyi olan bir adam Bəlqisin taxtını bir göz qırpımında Yəməndən Qüdsə gətirmişdir.[2]

Bu şəxs üçün ayədə “Kitabı bilən” deyil, “Kitabdan biliyi olan= الْكِتَابِمِنَعِلْمٌعِنْدَهُالَّذِي ” ifadəsinin işlədilməsi çox mühümdür. Deməli, kitabın tamamını deyil, ixtisası olan sahədə müəyyən qisminin ayələrini bilməsi kifayət olmuşdur. Bu uzaqdakı əşyanı gətirə bilmə elmidir. Bu gün əşyanı şüalanma ilə əlaqədar tədqiqatlar aparılsa da uzaqdakı əşyanı gətirmək haqqında isə hələki heç bir fikir yoxdur.

Quran, təkcə din kitabı olaraq təqdim ediləndə yuxarıdakı ayələr düzgün başa düşülmür. Bəziləri bu hadisəni kəramət, bəziləri də Süleyman əleyhissəlamın möcüzəsi zənn etmişdir. Möcüzə, Allahın elçisinin elçilik sənədi; kəramət isə istədiyi quluna lütfüdür. Heç kim Onun adına söz verə bilməyəcəyindən kəramətdə də möcüzədə də iddia ola bilməz. Əlaqədar ayə belədir:  وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآَيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ

“Heç bir elçinin, Allahın icazəsi olmadan möcüzə gətirmə səlahiyyəti yoxdur.” (Rad, 13/38.)

Taxtın gətirilməsi hadisəsində iddia vardır. Kitabdab bir biliyə sahib olan adam, Süleymana “Mən onu sənə bir göz qırpımında gətirərəm.”- demişdi. Elə isə bu hadisə nə möcüzə nə də kəramət deyildir. Bu Allahın kitabından alınmış bir elmdir. Bu elm Quranda da olmalıdır. Ayələrə Quranın göstərdiyi metodlarla nəzər salınarsa, o elmi tapıb ortaya çıxarmaq olar. Bu metodun ana terminlərindən biri “təvil”dir.

III. TƏVİL

Təvil (التأويل),  əslə dönmə (الأصلإلىالرجوع) demək olan əvl(أول)  kökündən əmələ gəlmişdir; bir şeyi istənən hədəfə çevirmək ( منهالمرادةالغايةإلىالشيءرد )[3] mənasına gəlir.

Təhzibul-lüğənin müəllifi Əbu Mənsur (ö.370 h.) təvili belə tanıtmışdır:

التأويل ؛ جَمْع معانٍ مُشكلة بلفظ واضح لا إشكال فيه .

“Təvil, gizli mənaları, açıq bir sözdə birləşdirməkdir.”

İndi təvillə əlaqədar bir neçə ayəni misal verək:

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آَيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آَمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ.

“Sənə bu kitabı nazil edən Odur. Onun bir qismi möhkəm ayələrdir. Onlar kitabın anasıdır. Digərləri isə bunlarla oxşardır [mütəşabihdir]. Qəlblərində əyrilik olanlar fitnə-fəsad salmaq və ona öz istədikləri kimi məna vermək məqsədi ilə mütəşabih olana uyarlar. Halbuki, onun izahını təkcə Allah bilir. Dərin elmi olanlar isə: “Biz onlara iman etdik, onların hamısı Rəbbimizdəndir”,- deyərlər. Bu biliyə ancaq həqiqi ağıl sahibləri yiyələnirlər.” (Ali-İmran, 3/7).

Ayələri bölümlər halında izah etməyə çalışaq:

“Sənə bu kitabı nazil edən Odur. Onun bir qismi möhkəm ayələrdir. Onlar kitabın anasıdır. Digərləri isə bunlarla mütəşabihdir (oxşardır)…”

Mütəşabih, bənzəyən mənasına gələn şibh veya şəbəhdən əmələ gəlmişdir. Mütəşabih ayələr bir-birinə bənzəyən ayələrdir.  Bu söz, iki şey arasındakı oxşarlığı ifadə edir.[4]

“Qəlblərində əyrilik olanlar fitnə-fəsad salmaq və ona öz istədikləri kimi məna vermək məqsədi ilə mütəşabih olana uyarlar…”

Ayədə insanların fitnə salmaq üçün kitabdan özlərinə uyğun ayələr axtardıqları bildirilməkdədir. Sonra da bu ayələri təvil edərək, öz məqsədlərinə uyğun təvillər və yorumlar çıxarılmaqdadır.

Hər kəsin diqqət yetirməsi lazım olan məqamlardan biri də budur ki; Allah, insanların başqasına qul olmamaları üçün kitabın təvilini ancaq Özünün etdiyini bildirir.[5]  Bu səbəblə ayədə: “Halbuki, onun izahını təkcə Allah bilir…” buyurulmaqdadır.

“Təkcə Allah bilir.”– demək, “Kitabın təvili təkcə Qurandadır; başqa yerdə axtarılmaz”– deməkdir. Yəni, Allahın kitabında izah edilən metodun xaricində başqa bir metodla təvil edilməz. Ayənin sonundakı ifadə, bu təvilin öyrənilə biləcəyini göstərməkdədir:

“Dərin elmi olanlar isə: “Biz onlara iman etdik, onların hamısı Rəbbimizdəndir”,- deyərlər. Bu biliyə ancaq həqiqi ağıl sahibləri yiyələnirlər.” 

Deməli, Quran oxunduğu zaman, əməl ediləcək xüsuslardan biri; mövzu ilə əlaqədar oxşar ayələr və o cümlədən möhkəm ayələrin hamısı bir araya gətirilməlidir. O zaman hər hansı bir məsələyə dair doğru nəticələr əldə edilər və heç ummadığımız ya da həll edə bilmədiyimiz problemlərə də aydınlıq gətirildiyini görərik.

Quranın nazil olması tamamlandığı üçün ayələrin təvili onun içindədir. Metodunu bilənlər buna nail olurlar. Bu səbəblə Nəbimiz, İbn Abbas üçün belə bir dua etmişdir:

اللَّهُمَّ أَعْطِ ابْنَ عَبَّاسٍ الْحِكْمَةَ وَعَلِّمْهُ التَّأْوِيلَ

“Allahım! İbn Abbasa hikməti ver ve o təvili öyrət.”[6]

Bütün bunlardan sonra təvilin Qurana uyğun tərifini bu cür verə bilərik:

“Təvil, hikmətə nail olmaq üçün bir mövzunu izah edən (mütəşabih) ayələri, o mövzunun möhkəminə bağlamaqdır.”

 

 Suala cavab verdi: Abdüləziz Bayındır.[7]

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

[1] İsfahânî, Ragıb, (ö. 425 h.), Müfredât أي md. (thk: Safvan Adnan Dâvûdî), Dımaşk ve Beyrut, 1412/1992.

[2] Nəml, 27/38-40

[3] Rağıb el-İsfahânî, Müfredât, اول mad.

[4] İbn Manzûr, Lisanu’l-arab, شبه mad.; el-Halil b. Ahmed el-Ferahidi, Kitabu’l-Ayn, شبه mad; Müfredât شبه mad.

[5] الر كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِن لَّدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍأَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ اللّهَ إِنَّنِي لَكُم مِّنْهُ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ

Əlif, Lam, Ra. Bu elə bir kitabdır ki, ayələri möhkəm qılınmış, sonra hər şeyə hökm edən və hər şeydən xəbərdar olan Allah tərəfindən təfsilatla izah edilmişdir (Hud, 11/1).

[6] Ahmed b. Hanbel, Müsned, c, I, s. 269, (Musnedu Abdillah b. Abbas)

[7]  İstanbul Universitetinin İlahiyyat fakültəsində İslam hüququ kafedrasının müdiri. []

Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 5.989 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 4.709 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 12.484 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.505 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 5.662 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.537 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.333 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 17.537 dəfə oxundu
9 Donuz dərisi 02.11.09 3.148 dəfə oxundu
10 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 7.048 dəfə oxundu
11 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 7.370 dəfə oxundu
12 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 2.779 dəfə oxundu
13 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.168 dəfə oxundu
14 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 3.746 dəfə oxundu
15 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 34.263 dəfə oxundu
16 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 8.642 dəfə oxundu
17 Şəfaət inancı 08.02.11 2.827 dəfə oxundu
18 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.820 dəfə oxundu
19 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 2.819 dəfə oxundu
20 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 7.299 dəfə oxundu
21 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.414 dəfə oxundu
22 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 4.293 dəfə oxundu
23 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.481 dəfə oxundu
24 Qadınların sünnəti 15.07.12 12.855 dəfə oxundu
25 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 1.907 dəfə oxundu
26 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.741 dəfə oxundu
27 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.497 dəfə oxundu
28 Dua 25.11.10 6.633 dəfə oxundu
29 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 4.894 dəfə oxundu
30 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 8.489 dəfə oxundu
31 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 1.983 dəfə oxundu
32 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.592 dəfə oxundu
33 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 5.758 dəfə oxundu
34 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.425 dəfə oxundu
35 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.464 dəfə oxundu
36 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.402 dəfə oxundu
37 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.339 dəfə oxundu
38 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.279 dəfə oxundu
39 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.431 dəfə oxundu
40 Şirk və küfr 14.07.11 3.286 dəfə oxundu
41 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 2.951 dəfə oxundu
42 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 1.926 dəfə oxundu
43 Nişanlıların kəbini 14.05.09 10.516 dəfə oxundu
44 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 6.408 dəfə oxundu
45 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.050 dəfə oxundu
46 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.818 dəfə oxundu
47 Vəsilə nədir? 27.05.16 1.867 dəfə oxundu
48 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.963 dəfə oxundu
49 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 9.211 dəfə oxundu
50 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 1.828 dəfə oxundu
51 Hikmət 09.01.16 3.387 dəfə oxundu
52 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 1.868 dəfə oxundu
53 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.426 dəfə oxundu
54 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.672 dəfə oxundu
55 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.219 dəfə oxundu
56 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 934 dəfə oxundu
57 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 1.637 dəfə oxundu
58 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.399 dəfə oxundu
59 Faiz 29.03.10 4.148 dəfə oxundu
60 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.400 dəfə oxundu
61 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.234 dəfə oxundu
62 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.048 dəfə oxundu
63 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.382 dəfə oxundu
64 Namazları cəm etmək 08.04.10 6.267 dəfə oxundu
65 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 6.871 dəfə oxundu
66 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 3.823 dəfə oxundu
67 Qadınların döyülməsi 29.03.17 805 dəfə oxundu
68 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 5.211 dəfə oxundu
69 Vərdişlər 10.04.10 2.542 dəfə oxundu
70 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.723 dəfə oxundu
71 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 7.164 dəfə oxundu
72 Tağut 28.04.17 1.458 dəfə oxundu
73 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.635 dəfə oxundu
74 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.692 dəfə oxundu
75 Kişinin seksuallığı 09.01.12 13.885 dəfə oxundu
76 Vəhy 12.04.13 1.746 dəfə oxundu
77 Təsbeh 06.07.09 3.532 dəfə oxundu
78 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.203 dəfə oxundu
79 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.605 dəfə oxundu
80 İsra və Merac 02.04.16 1.092 dəfə oxundu
81 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.315 dəfə oxundu
82 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.289 dəfə oxundu
83 Qəndil 30.06.09 7.407 dəfə oxundu
84 Şəfaət 08.04.10 3.064 dəfə oxundu
85 Surroqat analıq 03.02.12 4.577 dəfə oxundu
86 Təvəssül 10.06.13 2.906 dəfə oxundu
87 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.487 dəfə oxundu
88 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 12.025 dəfə oxundu
89 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.396 dəfə oxundu
90 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.436 dəfə oxundu
91 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.142 dəfə oxundu