Quranı öyrənmənin üsulu
Müsəlmanlar > Quran > Quran Araşdırmaları (xüsusi) > Tədqiqatlar Tarix: 16 Aralık 2015 Tövsiyə et Çap et

Quranı öyrənmənin üsulu

Oxuduğumuz təfsir və məallarda Quran kəliməsinə verilən mənaların çoxu bizə görə məqsədəuyğun deyildir. Eyni sözü; təvil, ayə, möhkəm və mütəşabih terminləri ilə əlaqədar da deyə bilərik. Mövzumuz bu kəlimələrin doğru mənalarını (Qurana və ərəb dili qaydalarına uyğun) ortaya qoymaq və Quranı öyrənməyə çalışan birinin bu terminlərə diqqət etməsinin əhəmiyyətli olduğunu göstərmək olacaqdır.

I. QURAN

Quran kəliməsinin kökü ilə əlaqədar nəqledilən görüşlər belə sıralanabilər:

  1. Əl-Quran (القرآن) xüsusi isimdir və hər hansı bir kökdən əmələ gəlməmişdir.
  2. Quran, qonaq qarşılamak mənasına gələn “القِرَى =el-qıra” kəliməsindən əmələ gəlmişdir. Möminlərə açılan ziyafət süfrəsidir.
  3. Quran, iki və ya daha çox şeyin birləşməsi mənasına gələn qırn = القِرْن kökündən əmələ gəlmişdir.
  4. Quran(القرآن) oxunan şeyin adıdır; necə ki, qurban (القُرْبان) da özü ilə Allaha yaxlaşılan şeyin adı olmuşdur.
  5. Quran, قرأَ يقرأ (قَرْأ وقِراءَة) وقرآناً felinin masdarı olan “qur القُرْء veya qar القَرْء” əmələ gəlmişdir. Ona bu adın verilməsi, hərflərin və kəlimələrin bir araya gəlməsi səbəbilədir.

Bizə görə doğru olan bu beşincisidir. Yəni Quranın əsl mənası “toplamaq” və “oxumaq”- deməkdir:

إنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ . فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ

“Onu toplayıb Quran halına gətirmək bizim işimizdir. Biz onu Quran halına gətirdiyimiz təqdirdə o Qurana uyarsan.” (Qiyamət 75/17-18.)

Oxumaq, kəlimələri bir araya gətirib ortaya çıxan mənanı qavramaq olduğu üçün قرأَ felinə “oxumaq” mənası da verilir.

Quran termin olaraq belə tərif edilir:

“Quran, Allahın son nəbisi Muhəmməd əleyhissəlama Cəbrayıl vasitəsilə nazil etdiyi, Fatihə ilə başlayıb Nass surəsilə bitən 114 surədəki sözləri ehtiva edən Ərəb dilində bir mətindir.”

Bu tərif, kəlimənin sözlük mənasına uyğundur. Çünki o mətn, 114 surənin toplanıb bir-birinə əlavə edilməsilə meydana gəlmişdir.

II. AYƏ

Ayə (الآية), açıq əlamət yəni, “göstərici”- deməkdir.[1] Quranda Allahın sözlərini göstərən cümlələrə ayə deyildiyi kimi varlıqlar aləmində Onun gücünü və qüdrətini göstərən hər şeyə də ayə deyilir. Beləliklə, Allahın ayələri ikiyə ayrılmış olur; biri nazil etdiyi ayələr, digəri yaratdığı ayələrdir. Allah Təala belə demişdir:

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍسَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ

“De: “Bir deyin görək, əgər (Quran) Allah tərəfindəndirsə, sonra da siz ona göz yumursunuzsa, (bunu) necə (başa düşmək olar)?! (Elə isə haqdan) uzaq bir ayrılıq içində olan kəsdən daha çox azmış kim ola bilər? (Quranın) haqq olduğu onlara aydın olana qədər, Biz ayələrimizi onlara həm kainatda, həm də onların özlərində mütləq göstərəcəyik. Məgər Rəbbinin hər şeyə şahid olması kifayət deyil?” (Fussilət, 41/52-53.)

Yaradılan ayələr, nazil olan ayələrin doğruluğunun sübutudur. Bunların hər ikisi fitrəti başa saldığı üçün Allah Təala dini fitrət olaraq tanıtmışdır.

فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

“Sən bir hənif kimi üzünü dinə; Allahın fitrətinə tərəf çevir! O insanları ona əsasən xəlq etmişdir. Allahın yaratdığını heç cür dəyişdirmək olmaz. Doğru din budur, lakin insanların çoxu (bunu) bilmir.” (Rum, 30/30.)

Allahın nazil etdiyi ayələri eşitməmiş olanlar, yaradılmış ayələrdən əldə etdikləri biliklər sayəsində doğruların çoxundan xəbərdardılar. Əslində elm, fəlsəfə və texnologiya daha çox yaradılan ayələrdən əldə edilir.

Ənənəmizdə Quran; iman, ibadət, əxlaq və hüquqla məhdud hökmlər qoyan bir din kitabı sayılır. Amma bunlarla əlaqədar ayə sayısı mini keçməz. O ayələrin hər birinin başqa mövzularla da əlaqəsi vardır.

Quran, bizə lazım olan hər şeyi izah etmişdir. Onun izahlarına, yəni ondakı hikmətə nail olmaq üçün ayələr arasındakı əlaqəni; möhkəmi, mütəşabihi və təvili bilmək lazımdır. Bu, rəqəmlər arasındakı əlaqəyə bənzəyir. 0-dan 9-a qədər cəmi 10 rəqəm vardır; hesablar bu rəqəmlərlə aparılır. Rəqəmlər arası əlaqələr nə qədər bilinərsə, o qədər hesablama edilir. Bəzisi onu, gündəlik hesablarını aparacaq qədər bilir. Bəzisi də kompyuterin və daha necə şeylərin hesablarını aparacaq qədər hesabat aparır. Hər insan onlardan öz bilikləri ölçüsündə faydalanır. Quran ayələrindən faydalanma da belədir. Bəziləri, ayələr arası əlaqəni bilməz və bildiyi ölçüdə ondan faydalanır. Bəziləri isə onun ən dərin mənalarına, bağlarına nüfuz edəcək qabiliyyətdədir. Məsələn, Süleyman əleyhissəlam dövründə Kitabdan biliyi olan bir adam Bəlqisin taxtını bir göz qırpımında Yəməndən Qüdsə gətirmişdir.[2]

Bu şəxs üçün ayədə “Kitabı bilən” deyil, “Kitabdan biliyi olan= الْكِتَابِمِنَعِلْمٌعِنْدَهُالَّذِي ” ifadəsinin işlədilməsi çox mühümdür. Deməli, kitabın tamamını deyil, ixtisası olan sahədə müəyyən qisminin ayələrini bilməsi kifayət olmuşdur. Bu uzaqdakı əşyanı gətirə bilmə elmidir. Bu gün əşyanı şüalanma ilə əlaqədar tədqiqatlar aparılsa da uzaqdakı əşyanı gətirmək haqqında isə hələki heç bir fikir yoxdur.

Quran, təkcə din kitabı olaraq təqdim ediləndə yuxarıdakı ayələr düzgün başa düşülmür. Bəziləri bu hadisəni kəramət, bəziləri də Süleyman əleyhissəlamın möcüzəsi zənn etmişdir. Möcüzə, Allahın elçisinin elçilik sənədi; kəramət isə istədiyi quluna lütfüdür. Heç kim Onun adına söz verə bilməyəcəyindən kəramətdə də möcüzədə də iddia ola bilməz. Əlaqədar ayə belədir:  وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآَيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ

“Heç bir elçinin, Allahın icazəsi olmadan möcüzə gətirmə səlahiyyəti yoxdur.” (Rad, 13/38.)

Taxtın gətirilməsi hadisəsində iddia vardır. Kitabdab bir biliyə sahib olan adam, Süleymana “Mən onu sənə bir göz qırpımında gətirərəm.”- demişdi. Elə isə bu hadisə nə möcüzə nə də kəramət deyildir. Bu Allahın kitabından alınmış bir elmdir. Bu elm Quranda da olmalıdır. Ayələrə Quranın göstərdiyi metodlarla nəzər salınarsa, o elmi tapıb ortaya çıxarmaq olar. Bu metodun ana terminlərindən biri “təvil”dir.

III. TƏVİL

Təvil (التأويل),  əslə dönmə (الأصلإلىالرجوع) demək olan əvl(أول)  kökündən əmələ gəlmişdir; bir şeyi istənən hədəfə çevirmək ( منهالمرادةالغايةإلىالشيءرد )[3] mənasına gəlir.

Təhzibul-lüğənin müəllifi Əbu Mənsur (ö.370 h.) təvili belə tanıtmışdır:

التأويل ؛ جَمْع معانٍ مُشكلة بلفظ واضح لا إشكال فيه .

“Təvil, gizli mənaları, açıq bir sözdə birləşdirməkdir.”

İndi təvillə əlaqədar bir neçə ayəni misal verək:

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آَيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آَمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ.

“Sənə bu kitabı nazil edən Odur. Onun bir qismi möhkəm ayələrdir. Onlar kitabın anasıdır. Digərləri isə bunlarla oxşardır [mütəşabihdir]. Qəlblərində əyrilik olanlar fitnə-fəsad salmaq və ona öz istədikləri kimi məna vermək məqsədi ilə mütəşabih olana uyarlar. Halbuki, onun izahını təkcə Allah bilir. Dərin elmi olanlar isə: “Biz onlara iman etdik, onların hamısı Rəbbimizdəndir”,- deyərlər. Bu biliyə ancaq həqiqi ağıl sahibləri yiyələnirlər.” (Ali-İmran, 3/7).

Ayələri bölümlər halında izah etməyə çalışaq:

“Sənə bu kitabı nazil edən Odur. Onun bir qismi möhkəm ayələrdir. Onlar kitabın anasıdır. Digərləri isə bunlarla mütəşabihdir (oxşardır)…”

Mütəşabih, bənzəyən mənasına gələn şibh veya şəbəhdən əmələ gəlmişdir. Mütəşabih ayələr bir-birinə bənzəyən ayələrdir.  Bu söz, iki şey arasındakı oxşarlığı ifadə edir.[4]

“Qəlblərində əyrilik olanlar fitnə-fəsad salmaq və ona öz istədikləri kimi məna vermək məqsədi ilə mütəşabih olana uyarlar…”

Ayədə insanların fitnə salmaq üçün kitabdan özlərinə uyğun ayələr axtardıqları bildirilməkdədir. Sonra da bu ayələri təvil edərək, öz məqsədlərinə uyğun təvillər və yorumlar çıxarılmaqdadır.

Hər kəsin diqqət yetirməsi lazım olan məqamlardan biri də budur ki; Allah, insanların başqasına qul olmamaları üçün kitabın təvilini ancaq Özünün etdiyini bildirir.[5]  Bu səbəblə ayədə: “Halbuki, onun izahını təkcə Allah bilir…” buyurulmaqdadır.

“Təkcə Allah bilir.”– demək, “Kitabın təvili təkcə Qurandadır; başqa yerdə axtarılmaz”– deməkdir. Yəni, Allahın kitabında izah edilən metodun xaricində başqa bir metodla təvil edilməz. Ayənin sonundakı ifadə, bu təvilin öyrənilə biləcəyini göstərməkdədir:

“Dərin elmi olanlar isə: “Biz onlara iman etdik, onların hamısı Rəbbimizdəndir”,- deyərlər. Bu biliyə ancaq həqiqi ağıl sahibləri yiyələnirlər.” 

Deməli, Quran oxunduğu zaman, əməl ediləcək xüsuslardan biri; mövzu ilə əlaqədar oxşar ayələr və o cümlədən möhkəm ayələrin hamısı bir araya gətirilməlidir. O zaman hər hansı bir məsələyə dair doğru nəticələr əldə edilər və heç ummadığımız ya da həll edə bilmədiyimiz problemlərə də aydınlıq gətirildiyini görərik.

Quranın nazil olması tamamlandığı üçün ayələrin təvili onun içindədir. Metodunu bilənlər buna nail olurlar. Bu səbəblə Nəbimiz, İbn Abbas üçün belə bir dua etmişdir:

اللَّهُمَّ أَعْطِ ابْنَ عَبَّاسٍ الْحِكْمَةَ وَعَلِّمْهُ التَّأْوِيلَ

“Allahım! İbn Abbasa hikməti ver ve o təvili öyrət.”[6]

Bütün bunlardan sonra təvilin Qurana uyğun tərifini bu cür verə bilərik:

“Təvil, hikmətə nail olmaq üçün bir mövzunu izah edən (mütəşabih) ayələri, o mövzunun möhkəminə bağlamaqdır.”

 

 Suala cavab verdi: Abdüləziz Bayındır.[7]

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

[1] İsfahânî, Ragıb, (ö. 425 h.), Müfredât أي md. (thk: Safvan Adnan Dâvûdî), Dımaşk ve Beyrut, 1412/1992.

[2] Nəml, 27/38-40

[3] Rağıb el-İsfahânî, Müfredât, اول mad.

[4] İbn Manzûr, Lisanu’l-arab, شبه mad.; el-Halil b. Ahmed el-Ferahidi, Kitabu’l-Ayn, شبه mad; Müfredât شبه mad.

[5] الر كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِن لَّدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍأَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ اللّهَ إِنَّنِي لَكُم مِّنْهُ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ

Əlif, Lam, Ra. Bu elə bir kitabdır ki, ayələri möhkəm qılınmış, sonra hər şeyə hökm edən və hər şeydən xəbərdar olan Allah tərəfindən təfsilatla izah edilmişdir (Hud, 11/1).

[6] Ahmed b. Hanbel, Müsned, c, I, s. 269, (Musnedu Abdillah b. Abbas)

[7]  İstanbul Universitetinin İlahiyyat fakültəsində İslam hüququ kafedrasının müdiri. []

Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 6.137 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 5.003 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 13.275 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.612 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 5.907 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.722 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.519 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 19.496 dəfə oxundu
9 Nişanlıların kəbini 14.05.09 11.477 dəfə oxundu
10 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 6.844 dəfə oxundu
11 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.167 dəfə oxundu
12 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.919 dəfə oxundu
13 Vəsilə nədir? 27.05.16 2.103 dəfə oxundu
14 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.984 dəfə oxundu
15 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 9.939 dəfə oxundu
16 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 2.501 dəfə oxundu
17 Hikmət 09.01.16 4.216 dəfə oxundu
18 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 2.713 dəfə oxundu
19 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.608 dəfə oxundu
20 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.776 dəfə oxundu
21 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.517 dəfə oxundu
22 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 1.028 dəfə oxundu
23 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 1.905 dəfə oxundu
24 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.486 dəfə oxundu
25 Faiz 29.03.10 4.453 dəfə oxundu
26 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.441 dəfə oxundu
27 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.625 dəfə oxundu
28 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.159 dəfə oxundu
29 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.401 dəfə oxundu
30 Namazları cəm etmək 08.04.10 6.813 dəfə oxundu
31 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 7.966 dəfə oxundu
32 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 4.036 dəfə oxundu
33 Qadınların döyülməsi 29.03.17 1.363 dəfə oxundu
34 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 6.245 dəfə oxundu
35 Vərdişlər 10.04.10 2.600 dəfə oxundu
36 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.858 dəfə oxundu
37 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 8.506 dəfə oxundu
38 Tağut 28.04.17 3.094 dəfə oxundu
39 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.717 dəfə oxundu
40 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.772 dəfə oxundu
41 Kişinin seksuallığı 09.01.12 15.722 dəfə oxundu
42 Vəhy 12.04.13 1.807 dəfə oxundu
43 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 526 dəfə oxundu
44 Təsbeh 06.07.09 3.638 dəfə oxundu
45 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.571 dəfə oxundu
46 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.655 dəfə oxundu
47 İsra və Merac 02.04.16 1.181 dəfə oxundu
48 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.371 dəfə oxundu
49 Hamının bildiyi Namaz. 26.01.18 631 dəfə oxundu
50 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.358 dəfə oxundu
51 Qəndil 30.06.09 7.771 dəfə oxundu
52 Şəfaət 08.04.10 3.152 dəfə oxundu
53 Surroqat analıq 03.02.12 4.784 dəfə oxundu
54 Təvəssül 10.06.13 3.100 dəfə oxundu
55 “Ən zəif ev” 09.03.18 313 dəfə oxundu
56 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.631 dəfə oxundu
57 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 12.933 dəfə oxundu
58 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.526 dəfə oxundu
59 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.556 dəfə oxundu
60 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.347 dəfə oxundu
61 Yusifin köynəyi, Yaqubun gözü. 30.03.18 449 dəfə oxundu
62 Donuz dərisi 02.11.09 3.241 dəfə oxundu
63 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 7.757 dəfə oxundu
64 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 7.763 dəfə oxundu
65 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 3.053 dəfə oxundu
66 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.198 dəfə oxundu
67 Quran və Mədəni İnkişaf Lahiyəsi 13.07.18 310 dəfə oxundu
68 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 3.975 dəfə oxundu
69 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 43.962 dəfə oxundu
70 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 9.399 dəfə oxundu
71 Şəfaət inancı 08.02.11 2.902 dəfə oxundu
72 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.849 dəfə oxundu
73 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 3.024 dəfə oxundu
74 Quranda Hicab/Başörtüsü. 24.09.18 454 dəfə oxundu
75 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 8.806 dəfə oxundu
76 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.443 dəfə oxundu
77 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 4.822 dəfə oxundu
78 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.722 dəfə oxundu
79 Qadınların sünnəti 15.07.12 13.415 dəfə oxundu
80 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 2.065 dəfə oxundu
81 Xums nədir? 11.01.19 131 dəfə oxundu
82 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.914 dəfə oxundu
83 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.606 dəfə oxundu
84 Dua 25.11.10 7.024 dəfə oxundu
85 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 5.653 dəfə oxundu
86 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 8.997 dəfə oxundu
87 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.086 dəfə oxundu
88 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.839 dəfə oxundu
89 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 6.184 dəfə oxundu
90 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.764 dəfə oxundu
91 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.495 dəfə oxundu
92 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.446 dəfə oxundu
93 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.512 dəfə oxundu
94 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.400 dəfə oxundu
95 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.544 dəfə oxundu
96 Şirk və küfr 14.07.11 3.518 dəfə oxundu
97 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.151 dəfə oxundu
98 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 2.118 dəfə oxundu