Quranı öyrənmənin üsulu
Müsəlmanlar > Quran > Quran Araşdırmaları (xüsusi) > Tədqiqatlar Tarix: 16 Aralık 2015 Tövsiyə et Çap et

Quranı öyrənmənin üsulu

Oxuduğumuz təfsir və məallarda Quran kəliməsinə verilən mənaların çoxu bizə görə məqsədəuyğun deyildir. Eyni sözü; təvil, ayə, möhkəm və mütəşabih terminləri ilə əlaqədar da deyə bilərik. Mövzumuz bu kəlimələrin doğru mənalarını (Qurana və ərəb dili qaydalarına uyğun) ortaya qoymaq və Quranı öyrənməyə çalışan birinin bu terminlərə diqqət etməsinin əhəmiyyətli olduğunu göstərmək olacaqdır.

I. QURAN

Quran kəliməsinin kökü ilə əlaqədar nəqledilən görüşlər belə sıralanabilər:

  1. Əl-Quran (القرآن) xüsusi isimdir və hər hansı bir kökdən əmələ gəlməmişdir.
  2. Quran, qonaq qarşılamak mənasına gələn “القِرَى =el-qıra” kəliməsindən əmələ gəlmişdir. Möminlərə açılan ziyafət süfrəsidir.
  3. Quran, iki və ya daha çox şeyin birləşməsi mənasına gələn qırn = القِرْن kökündən əmələ gəlmişdir.
  4. Quran(القرآن) oxunan şeyin adıdır; necə ki, qurban (القُرْبان) da özü ilə Allaha yaxlaşılan şeyin adı olmuşdur.
  5. Quran, قرأَ يقرأ (قَرْأ وقِراءَة) وقرآناً felinin masdarı olan “qur القُرْء veya qar القَرْء” əmələ gəlmişdir. Ona bu adın verilməsi, hərflərin və kəlimələrin bir araya gəlməsi səbəbilədir.

Bizə görə doğru olan bu beşincisidir. Yəni Quranın əsl mənası “toplamaq”- deməkdir:

إنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ . فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ

“Onu toplayıb Quran halına gətirmək bizim işimizdir. Biz onu Quran halına gətirdiyimiz təqdirdə o Qurana uyarsan.” (Qiyamət 75/17-18.)

Oxumaq, kəlimələri bir araya gətirib ortaya çıxan mənanı qavramaq olduğu üçün قرأَ felinə “oxumaq” mənası da verilir.

Quran termin olaraq belə tərif edilir:

“Quran, Allahın son nəbisi Muhəmməd əleyhissəlama Cəbrayıl vasitəsilə nazil etdiyi, Fatihə ilə başlayıb Nass surəsilə bitən 114 surədəki sözləri ehtiva edən Ərəb dilində bir mətindir.”

Bu tərif, kəlimənin sözlük mənasına uyğundur. Çünki o mətn, 114 surənin toplanıb bir-birinə əlavə edilməsilə meydana gəlmişdir.

II. AYƏ

Ayə (الآية), açıq əlamət yəni, “göstərici”- deməkdir.[1] Quranda Allahın sözlərini göstərən cümlələrə ayə deyildiyi kimi varlıqlar aləmində Onun gücünü və qüdrətini göstərən hər şeyə də ayə deyilir. Beləliklə, Allahın ayələri ikiyə ayrılmış olur; biri nazil etdiyi ayələr, digəri yaratdığı ayələrdir. Allah Təala belə demişdir:

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍسَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ

“De: “Bir deyin görək, əgər (Quran) Allah tərəfindəndirsə, sonra da siz ona göz yumursunuzsa, (bunu) necə (başa düşmək olar)?! (Elə isə haqdan) uzaq bir ayrılıq içində olan kəsdən daha çox azmış kim ola bilər? (Quranın) haqq olduğu onlara aydın olana qədər, Biz ayələrimizi onlara həm kainatda, həm də onların özlərində mütləq göstərəcəyik. Məgər Rəbbinin hər şeyə şahid olması kifayət deyil?” (Fussilət, 41/52-53.)

Yaradılan ayələr, nazil olan ayələrin doğruluğunun sübutudur. Bunların hər ikisi fitrəti başa saldığı üçün Allah Təala dini fitrət olaraq tanıtmışdır.

فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

“Sən bir hənif kimi üzünü dinə; Allahın fitrətinə tərəf çevir! O insanları ona əsasən xəlq etmişdir. Allahın yaratdığını heç cür dəyişdirmək olmaz. Doğru din budur, lakin insanların çoxu (bunu) bilmir.” (Rum, 30/30.)

Allahın nazil etdiyi ayələri eşitməmiş olanlar, yaradılmış ayələrdən əldə etdikləri biliklər sayəsində doğruların çoxundan xəbərdardılar. Əslində elm, fəlsəfə və texnologiya daha çox yaradılan ayələrdən əldə edilir.

Ənənəmizdə Quran; iman, ibadət, əxlaq və hüquqla məhdud hökmlər qoyan bir din kitabı sayılır. Amma bunlarla əlaqədar ayə sayısı mini keçməz. O ayələrin hər birinin başqa mövzularla da əlaqəsi vardır.

Quran, bizə lazım olan hər şeyi izah etmişdir. Onun izahlarına, yəni ondakı hikmətə nail olmaq üçün ayələr arasındakı əlaqəni; möhkəmi, mütəşabihi və təvili bilmək lazımdır. Bu, rəqəmlər arasındakı əlaqəyə bənzəyir. 0-dan 9-a qədər cəmi 10 rəqəm vardır; hesablar bu rəqəmlərlə aparılır. Rəqəmlər arası əlaqələr nə qədər bilinərsə, o qədər hesablama edilir. Bəzisi onu, gündəlik hesablarını aparacaq qədər bilir. Bəzisi də kompyuterin və daha necə şeylərin hesablarını aparacaq qədər hesabat aparır. Hər insan onlardan öz bilikləri ölçüsündə faydalanır. Quran ayələrindən faydalanma da belədir. Bəziləri, ayələr arası əlaqəni bilməz və bildiyi ölçüdə ondan faydalanır. Bəziləri isə onun ən dərin mənalarına, bağlarına nüfuz edəcək qabiliyyətdədir. Məsələn, Süleyman əleyhissəlam dövründə Kitabdan biliyi olan bir adam Bəlqisin taxtını bir göz qırpımında Yəməndən Qüdsə gətirmişdir.[2]

Bu şəxs üçün ayədə “Kitabı bilən” deyil, “Kitabdan biliyi olan= الْكِتَابِمِنَعِلْمٌعِنْدَهُالَّذِي ” ifadəsinin işlədilməsi çox mühümdür. Deməli, kitabın tamamını deyil, ixtisası olan sahədə müəyyən qisminin ayələrini bilməsi kifayət olmuşdur. Bu uzaqdakı əşyanı gətirə bilmə elmidir. Bu gün əşyanı şüalanma ilə əlaqədar tədqiqatlar aparılsa da uzaqdakı əşyanı gətirmək haqqında isə hələki heç bir fikir yoxdur.

Quran, təkcə din kitabı olaraq təqdim ediləndə yuxarıdakı ayələr düzgün başa düşülmür. Bəziləri bu hadisəni kəramət, bəziləri də Süleyman əleyhissəlamın möcüzəsi zənn etmişdir. Möcüzə, Allahın elçisinin elçilik sənədi; kəramət isə istədiyi quluna lütfüdür. Heç kim Onun adına söz verə bilməyəcəyindən kəramətdə də möcüzədə də iddia ola bilməz. Əlaqədar ayə belədir:  وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآَيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ

“Heç bir elçinin, Allahın icazəsi olmadan möcüzə gətirmə səlahiyyəti yoxdur.” (Rad, 13/38.)

Taxtın gətirilməsi hadisəsində iddia vardır. Kitabdab bir biliyə sahib olan adam, Süleymana “Mən onu sənə bir göz qırpımında gətirərəm.”- demişdi. Elə isə bu hadisə nə möcüzə nə də kəramət deyildir. Bu Allahın kitabından alınmış bir elmdir. Bu elm Quranda da olmalıdır. Ayələrə Quranın göstərdiyi metodlarla nəzər salınarsa, o elmi tapıb ortaya çıxarmaq olar. Bu metodun ana terminlərindən biri “təvil”dir.

III. TƏVİL

Təvil (التأويل),  əslə dönmə (الأصلإلىالرجوع) demək olan əvl(أول)  kökündən əmələ gəlmişdir; bir şeyi istənən hədəfə çevirmək ( منهالمرادةالغايةإلىالشيءرد )[3] mənasına gəlir.

Təhzibul-lüğənin müəllifi Əbu Mənsur (ö.370 h.) təvili belə tanıtmışdır:

التأويل ؛ جَمْع معانٍ مُشكلة بلفظ واضح لا إشكال فيه .

“Təvil, gizli mənaları, açıq bir sözdə birləşdirməkdir.”

İndi təvillə əlaqədar bir neçə ayəni misal verək:

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آَيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آَمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ.

“Sənə bu kitabı nazil edən Odur. Onun bir qismi möhkəm ayələrdir. Onlar kitabın anasıdır. Digərləri isə bunlarla oxşardır [mütəşabihdir]. Qəlblərində əyrilik olanlar fitnə-fəsad salmaq və ona öz istədikləri kimi məna vermək məqsədi ilə mütəşabih olana uyarlar. Halbuki, onun izahını təkcə Allah bilir. Dərin elmi olanlar isə: “Biz onlara iman etdik, onların hamısı Rəbbimizdəndir”,- deyərlər. Bu biliyə ancaq həqiqi ağıl sahibləri yiyələnirlər.” (Ali-İmran, 3/7).

Ayələri bölümlər halında izah etməyə çalışaq:

“Sənə bu kitabı nazil edən Odur. Onun bir qismi möhkəm ayələrdir. Onlar kitabın anasıdır. Digərləri isə bunlarla mütəşabihdir (oxşardır)…”

Mütəşabih, bənzəyən mənasına gələn şibh veya şəbəhdən əmələ gəlmişdir. Mütəşabih ayələr bir-birinə bənzəyən ayələrdir.  Bu söz, iki şey arasındakı oxşarlığı ifadə edir.[4]

“Qəlblərində əyrilik olanlar fitnə-fəsad salmaq və ona öz istədikləri kimi məna vermək məqsədi ilə mütəşabih olana uyarlar…”

Ayədə insanların fitnə salmaq üçün kitabdan özlərinə uyğun ayələr axtardıqları bildirilməkdədir. Sonra da bu ayələri təvil edərək, öz məqsədlərinə uyğun təvillər və yorumlar çıxarılmaqdadır.

Hər kəsin diqqət yetirməsi lazım olan məqamlardan biri də budur ki; Allah, insanların başqasına qul olmamaları üçün kitabın təvilini ancaq Özünün etdiyini bildirir.[5]  Bu səbəblə ayədə: “Halbuki, onun izahını təkcə Allah bilir…” buyurulmaqdadır.

“Təkcə Allah bilir.”– demək, “Kitabın təvili təkcə Qurandadır; başqa yerdə axtarılmaz”– deməkdir. Yəni, Allahın kitabında izah edilən metodun xaricində başqa bir metodla təvil edilməz. Ayənin sonundakı ifadə, bu təvilin öyrənilə biləcəyini göstərməkdədir:

“Dərin elmi olanlar isə: “Biz onlara iman etdik, onların hamısı Rəbbimizdəndir”,- deyərlər. Bu biliyə ancaq həqiqi ağıl sahibləri yiyələnirlər.” 

Deməli, Quran oxunduğu zaman, əməl ediləcək xüsuslardan biri; mövzu ilə əlaqədar oxşar ayələr və o cümlədən möhkəm ayələrin hamısı bir araya gətirilməlidir. O zaman hər hansı bir məsələyə dair doğru nəticələr əldə edilər və heç ummadığımız ya da həll edə bilmədiyimiz problemlərə də aydınlıq gətirildiyini görərik.

Quranın nazil olması tamamlandığı üçün ayələrin təvili onun içindədir. Metodunu bilənlər buna nail olurlar. Bu səbəblə Nəbimiz, İbn Abbas üçün belə bir dua etmişdir:

اللَّهُمَّ أَعْطِ ابْنَ عَبَّاسٍ الْحِكْمَةَ وَعَلِّمْهُ التَّأْوِيلَ

“Allahım! İbn Abbasa hikməti ver ve o təvili öyrət.”[6]

Bütün bunlardan sonra təvilin Qurana uyğun tərifini bu cür verə bilərik:

“Təvil, hikmətə nail olmaq üçün bir mövzunu izah edən (mütəşabih) ayələri, o mövzunun möhkəminə bağlamaqdır.”

 

 Suala cavab verdi: Abdüləziz Bayındır.[7]

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

[1] İsfahânî, Ragıb, (ö. 425 h.), Müfredât أي md. (thk: Safvan Adnan Dâvûdî), Dımaşk ve Beyrut, 1412/1992.

[2] Nəml, 27/38-40

[3] Rağıb el-İsfahânî, Müfredât, اول mad.

[4] İbn Manzûr, Lisanu’l-arab, شبه mad.; el-Halil b. Ahmed el-Ferahidi, Kitabu’l-Ayn, شبه mad; Müfredât شبه mad.

[5] الر كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِن لَّدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍأَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ اللّهَ إِنَّنِي لَكُم مِّنْهُ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ

Əlif, Lam, Ra. Bu elə bir kitabdır ki, ayələri möhkəm qılınmış, sonra hər şeyə hökm edən və hər şeydən xəbərdar olan Allah tərəfindən təfsilatla izah edilmişdir (Hud, 11/1).

[6] Ahmed b. Hanbel, Müsned, c, I, s. 269, (Musnedu Abdillah b. Abbas)

[7]  İstanbul Universitetinin İlahiyyat fakültəsində İslam hüququ kafedrasının müdiri. []

Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 6.111 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 4.897 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 13.223 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.577 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 5.882 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.693 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.497 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 19.409 dəfə oxundu
9 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.329 dəfə oxundu
10 Qəndil 30.06.09 7.690 dəfə oxundu
11 Şəfaət 08.04.10 3.100 dəfə oxundu
12 Surroqat analıq 03.02.12 4.721 dəfə oxundu
13 Təvəssül 10.06.13 3.015 dəfə oxundu
14 “Ən zəif ev” 09.03.18 242 dəfə oxundu
15 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.566 dəfə oxundu
16 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 12.622 dəfə oxundu
17 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.501 dəfə oxundu
18 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.495 dəfə oxundu
19 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.271 dəfə oxundu
20 Yusifin köynəyi, Yaqubun gözü. 30.03.18 355 dəfə oxundu
21 Donuz dərisi 02.11.09 3.197 dəfə oxundu
22 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 7.472 dəfə oxundu
23 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 7.599 dəfə oxundu
24 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 2.931 dəfə oxundu
25 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.186 dəfə oxundu
26 Quran və Mədəni İnkişaf Lahiyəsi 13.07.18 38 dəfə oxundu
27 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 3.960 dəfə oxundu
28 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 42.729 dəfə oxundu
29 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 9.347 dəfə oxundu
30 Şəfaət inancı 08.02.11 2.858 dəfə oxundu
31 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.835 dəfə oxundu
32 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 2.939 dəfə oxundu
33 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 8.329 dəfə oxundu
34 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.423 dəfə oxundu
35 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 4.607 dəfə oxundu
36 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.639 dəfə oxundu
37 Qadınların sünnəti 15.07.12 13.188 dəfə oxundu
38 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 1.999 dəfə oxundu
39 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.850 dəfə oxundu
40 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.554 dəfə oxundu
41 Dua 25.11.10 6.912 dəfə oxundu
42 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 5.370 dəfə oxundu
43 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 8.803 dəfə oxundu
44 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.034 dəfə oxundu
45 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.747 dəfə oxundu
46 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 6.016 dəfə oxundu
47 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.622 dəfə oxundu
48 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.477 dəfə oxundu
49 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.438 dəfə oxundu
50 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.412 dəfə oxundu
51 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.353 dəfə oxundu
52 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.514 dəfə oxundu
53 Şirk və küfr 14.07.11 3.434 dəfə oxundu
54 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.074 dəfə oxundu
55 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 2.052 dəfə oxundu
56 Nişanlıların kəbini 14.05.09 11.096 dəfə oxundu
57 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 6.659 dəfə oxundu
58 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.122 dəfə oxundu
59 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.881 dəfə oxundu
60 Vəsilə nədir? 27.05.16 2.016 dəfə oxundu
61 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.980 dəfə oxundu
62 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 9.670 dəfə oxundu
63 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 2.006 dəfə oxundu
64 Hikmət 09.01.16 3.944 dəfə oxundu
65 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 2.335 dəfə oxundu
66 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.535 dəfə oxundu
67 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.738 dəfə oxundu
68 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.397 dəfə oxundu
69 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 984 dəfə oxundu
70 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 1.805 dəfə oxundu
71 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.460 dəfə oxundu
72 Faiz 29.03.10 4.310 dəfə oxundu
73 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.421 dəfə oxundu
74 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.404 dəfə oxundu
75 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.135 dəfə oxundu
76 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.394 dəfə oxundu
77 Namazları cəm etmək 08.04.10 6.617 dəfə oxundu
78 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 7.497 dəfə oxundu
79 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 3.946 dəfə oxundu
80 Qadınların döyülməsi 29.03.17 1.133 dəfə oxundu
81 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 5.934 dəfə oxundu
82 Vərdişlər 10.04.10 2.581 dəfə oxundu
83 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.802 dəfə oxundu
84 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 8.098 dəfə oxundu
85 Tağut 28.04.17 2.456 dəfə oxundu
86 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.681 dəfə oxundu
87 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.747 dəfə oxundu
88 Kişinin seksuallığı 09.01.12 15.071 dəfə oxundu
89 Vəhy 12.04.13 1.791 dəfə oxundu
90 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 304 dəfə oxundu
91 Təsbeh 06.07.09 3.606 dəfə oxundu
92 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.434 dəfə oxundu
93 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.651 dəfə oxundu
94 İsra və Merac 02.04.16 1.145 dəfə oxundu
95 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.339 dəfə oxundu
96 Hamının bildiyi Namaz. 26.01.18 449 dəfə oxundu