Quranı öyrənmənin üsulu
Müsəlmanlar > Quran > Quran Araşdırmaları (xüsusi) > Tədqiqatlar Tarix: 16 Aralık 2015 Tövsiyə et Çap et

Quranı öyrənmənin üsulu

Oxuduğumuz təfsir və məallarda Quran kəliməsinə verilən mənaların çoxu bizə görə məqsədəuyğun deyildir. Eyni sözü; təvil, ayə, möhkəm və mütəşabih terminləri ilə əlaqədar da deyə bilərik. Mövzumuz bu kəlimələrin doğru mənalarını (Qurana və ərəb dili qaydalarına uyğun) ortaya qoymaq və Quranı öyrənməyə çalışan birinin bu terminlərə diqqət etməsinin əhəmiyyətli olduğunu göstərmək olacaqdır.

I. QURAN

Quran kəliməsinin kökü ilə əlaqədar nəqledilən görüşlər belə sıralanabilər:

  1. Əl-Quran (القرآن) xüsusi isimdir və hər hansı bir kökdən əmələ gəlməmişdir.
  2. Quran, qonaq qarşılamak mənasına gələn “القِرَى =el-qıra” kəliməsindən əmələ gəlmişdir. Möminlərə açılan ziyafət süfrəsidir.
  3. Quran, iki və ya daha çox şeyin birləşməsi mənasına gələn qırn = القِرْن kökündən əmələ gəlmişdir.
  4. Quran(القرآن) oxunan şeyin adıdır; necə ki, qurban (القُرْبان) da özü ilə Allaha yaxlaşılan şeyin adı olmuşdur.
  5. Quran, قرأَ يقرأ (قَرْأ وقِراءَة) وقرآناً felinin masdarı olan “qur القُرْء veya qar القَرْء” əmələ gəlmişdir. Ona bu adın verilməsi, hərflərin və kəlimələrin bir araya gəlməsi səbəbilədir.

Bizə görə doğru olan bu beşincisidir. Yəni Quranın əsl mənası “toplamaq”- deməkdir:

إنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ . فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ

“Onu toplayıb Quran halına gətirmək bizim işimizdir. Biz onu Quran halına gətirdiyimiz təqdirdə o Qurana uyarsan.” (Qiyamət 75/17-18.)

Oxumaq, kəlimələri bir araya gətirib ortaya çıxan mənanı qavramaq olduğu üçün قرأَ felinə “oxumaq” mənası da verilir.

Quran termin olaraq belə tərif edilir:

“Quran, Allahın son nəbisi Muhəmməd əleyhissəlama Cəbrayıl vasitəsilə nazil etdiyi, Fatihə ilə başlayıb Nass surəsilə bitən 114 surədəki sözləri ehtiva edən Ərəb dilində bir mətindir.”

Bu tərif, kəlimənin sözlük mənasına uyğundur. Çünki o mətn, 114 surənin toplanıb bir-birinə əlavə edilməsilə meydana gəlmişdir.

II. AYƏ

Ayə (الآية), açıq əlamət yəni, “göstərici”- deməkdir.[1] Quranda Allahın sözlərini göstərən cümlələrə ayə deyildiyi kimi varlıqlar aləmində Onun gücünü və qüdrətini göstərən hər şeyə də ayə deyilir. Beləliklə, Allahın ayələri ikiyə ayrılmış olur; biri nazil etdiyi ayələr, digəri yaratdığı ayələrdir. Allah Təala belə demişdir:

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍسَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ

“De: “Bir deyin görək, əgər (Quran) Allah tərəfindəndirsə, sonra da siz ona göz yumursunuzsa, (bunu) necə (başa düşmək olar)?! (Elə isə haqdan) uzaq bir ayrılıq içində olan kəsdən daha çox azmış kim ola bilər? (Quranın) haqq olduğu onlara aydın olana qədər, Biz ayələrimizi onlara həm kainatda, həm də onların özlərində mütləq göstərəcəyik. Məgər Rəbbinin hər şeyə şahid olması kifayət deyil?” (Fussilət, 41/52-53.)

Yaradılan ayələr, nazil olan ayələrin doğruluğunun sübutudur. Bunların hər ikisi fitrəti başa saldığı üçün Allah Təala dini fitrət olaraq tanıtmışdır.

فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

“Sən bir hənif kimi üzünü dinə; Allahın fitrətinə tərəf çevir! O insanları ona əsasən xəlq etmişdir. Allahın yaratdığını heç cür dəyişdirmək olmaz. Doğru din budur, lakin insanların çoxu (bunu) bilmir.” (Rum, 30/30.)

Allahın nazil etdiyi ayələri eşitməmiş olanlar, yaradılmış ayələrdən əldə etdikləri biliklər sayəsində doğruların çoxundan xəbərdardılar. Əslində elm, fəlsəfə və texnologiya daha çox yaradılan ayələrdən əldə edilir.

Ənənəmizdə Quran; iman, ibadət, əxlaq və hüquqla məhdud hökmlər qoyan bir din kitabı sayılır. Amma bunlarla əlaqədar ayə sayısı mini keçməz. O ayələrin hər birinin başqa mövzularla da əlaqəsi vardır.

Quran, bizə lazım olan hər şeyi izah etmişdir. Onun izahlarına, yəni ondakı hikmətə nail olmaq üçün ayələr arasındakı əlaqəni; möhkəmi, mütəşabihi və təvili bilmək lazımdır. Bu, rəqəmlər arasındakı əlaqəyə bənzəyir. 0-dan 9-a qədər cəmi 10 rəqəm vardır; hesablar bu rəqəmlərlə aparılır. Rəqəmlər arası əlaqələr nə qədər bilinərsə, o qədər hesablama edilir. Bəzisi onu, gündəlik hesablarını aparacaq qədər bilir. Bəzisi də kompyuterin və daha necə şeylərin hesablarını aparacaq qədər hesabat aparır. Hər insan onlardan öz bilikləri ölçüsündə faydalanır. Quran ayələrindən faydalanma da belədir. Bəziləri, ayələr arası əlaqəni bilməz və bildiyi ölçüdə ondan faydalanır. Bəziləri isə onun ən dərin mənalarına, bağlarına nüfuz edəcək qabiliyyətdədir. Məsələn, Süleyman əleyhissəlam dövründə Kitabdan biliyi olan bir adam Bəlqisin taxtını bir göz qırpımında Yəməndən Qüdsə gətirmişdir.[2]

Bu şəxs üçün ayədə “Kitabı bilən” deyil, “Kitabdan biliyi olan= الْكِتَابِمِنَعِلْمٌعِنْدَهُالَّذِي ” ifadəsinin işlədilməsi çox mühümdür. Deməli, kitabın tamamını deyil, ixtisası olan sahədə müəyyən qisminin ayələrini bilməsi kifayət olmuşdur. Bu uzaqdakı əşyanı gətirə bilmə elmidir. Bu gün əşyanı şüalanma ilə əlaqədar tədqiqatlar aparılsa da uzaqdakı əşyanı gətirmək haqqında isə hələki heç bir fikir yoxdur.

Quran, təkcə din kitabı olaraq təqdim ediləndə yuxarıdakı ayələr düzgün başa düşülmür. Bəziləri bu hadisəni kəramət, bəziləri də Süleyman əleyhissəlamın möcüzəsi zənn etmişdir. Möcüzə, Allahın elçisinin elçilik sənədi; kəramət isə istədiyi quluna lütfüdür. Heç kim Onun adına söz verə bilməyəcəyindən kəramətdə də möcüzədə də iddia ola bilməz. Əlaqədar ayə belədir:  وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآَيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ

“Heç bir elçinin, Allahın icazəsi olmadan möcüzə gətirmə səlahiyyəti yoxdur.” (Rad, 13/38.)

Taxtın gətirilməsi hadisəsində iddia vardır. Kitabdab bir biliyə sahib olan adam, Süleymana “Mən onu sənə bir göz qırpımında gətirərəm.”- demişdi. Elə isə bu hadisə nə möcüzə nə də kəramət deyildir. Bu Allahın kitabından alınmış bir elmdir. Bu elm Quranda da olmalıdır. Ayələrə Quranın göstərdiyi metodlarla nəzər salınarsa, o elmi tapıb ortaya çıxarmaq olar. Bu metodun ana terminlərindən biri “təvil”dir.

III. TƏVİL

Təvil (التأويل),  əslə dönmə (الأصلإلىالرجوع) demək olan əvl(أول)  kökündən əmələ gəlmişdir; bir şeyi istənən hədəfə çevirmək ( منهالمرادةالغايةإلىالشيءرد )[3] mənasına gəlir.

Təhzibul-lüğənin müəllifi Əbu Mənsur (ö.370 h.) təvili belə tanıtmışdır:

التأويل ؛ جَمْع معانٍ مُشكلة بلفظ واضح لا إشكال فيه .

“Təvil, gizli mənaları, açıq bir sözdə birləşdirməkdir.”

İndi təvillə əlaqədar bir neçə ayəni misal verək:

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آَيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آَمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ.

“Sənə bu kitabı nazil edən Odur. Onun bir qismi möhkəm ayələrdir. Onlar kitabın anasıdır. Digərləri isə bunlarla oxşardır [mütəşabihdir]. Qəlblərində əyrilik olanlar fitnə-fəsad salmaq və ona öz istədikləri kimi məna vermək məqsədi ilə mütəşabih olana uyarlar. Halbuki, onun izahını təkcə Allah bilir. Dərin elmi olanlar isə: “Biz onlara iman etdik, onların hamısı Rəbbimizdəndir”,- deyərlər. Bu biliyə ancaq həqiqi ağıl sahibləri yiyələnirlər.” (Ali-İmran, 3/7).

Ayələri bölümlər halında izah etməyə çalışaq:

“Sənə bu kitabı nazil edən Odur. Onun bir qismi möhkəm ayələrdir. Onlar kitabın anasıdır. Digərləri isə bunlarla mütəşabihdir (oxşardır)…”

Mütəşabih, bənzəyən mənasına gələn şibh veya şəbəhdən əmələ gəlmişdir. Mütəşabih ayələr bir-birinə bənzəyən ayələrdir.  Bu söz, iki şey arasındakı oxşarlığı ifadə edir.[4]

“Qəlblərində əyrilik olanlar fitnə-fəsad salmaq və ona öz istədikləri kimi məna vermək məqsədi ilə mütəşabih olana uyarlar…”

Ayədə insanların fitnə salmaq üçün kitabdan özlərinə uyğun ayələr axtardıqları bildirilməkdədir. Sonra da bu ayələri təvil edərək, öz məqsədlərinə uyğun təvillər və yorumlar çıxarılmaqdadır.

Hər kəsin diqqət yetirməsi lazım olan məqamlardan biri də budur ki; Allah, insanların başqasına qul olmamaları üçün kitabın təvilini ancaq Özünün etdiyini bildirir.[5]  Bu səbəblə ayədə: “Halbuki, onun izahını təkcə Allah bilir…” buyurulmaqdadır.

“Təkcə Allah bilir.”– demək, “Kitabın təvili təkcə Qurandadır; başqa yerdə axtarılmaz”– deməkdir. Yəni, Allahın kitabında izah edilən metodun xaricində başqa bir metodla təvil edilməz. Ayənin sonundakı ifadə, bu təvilin öyrənilə biləcəyini göstərməkdədir:

“Dərin elmi olanlar isə: “Biz onlara iman etdik, onların hamısı Rəbbimizdəndir”,- deyərlər. Bu biliyə ancaq həqiqi ağıl sahibləri yiyələnirlər.” 

Deməli, Quran oxunduğu zaman, əməl ediləcək xüsuslardan biri; mövzu ilə əlaqədar oxşar ayələr və o cümlədən möhkəm ayələrin hamısı bir araya gətirilməlidir. O zaman hər hansı bir məsələyə dair doğru nəticələr əldə edilər və heç ummadığımız ya da həll edə bilmədiyimiz problemlərə də aydınlıq gətirildiyini görərik.

Quranın nazil olması tamamlandığı üçün ayələrin təvili onun içindədir. Metodunu bilənlər buna nail olurlar. Bu səbəblə Nəbimiz, İbn Abbas üçün belə bir dua etmişdir:

اللَّهُمَّ أَعْطِ ابْنَ عَبَّاسٍ الْحِكْمَةَ وَعَلِّمْهُ التَّأْوِيلَ

“Allahım! İbn Abbasa hikməti ver ve o təvili öyrət.”[6]

Bütün bunlardan sonra təvilin Qurana uyğun tərifini bu cür verə bilərik:

“Təvil, hikmətə nail olmaq üçün bir mövzunu izah edən (mütəşabih) ayələri, o mövzunun möhkəminə bağlamaqdır.”

 

 Suala cavab verdi: Abdüləziz Bayındır.[7]

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

[1] İsfahânî, Ragıb, (ö. 425 h.), Müfredât أي md. (thk: Safvan Adnan Dâvûdî), Dımaşk ve Beyrut, 1412/1992.

[2] Nəml, 27/38-40

[3] Rağıb el-İsfahânî, Müfredât, اول mad.

[4] İbn Manzûr, Lisanu’l-arab, شبه mad.; el-Halil b. Ahmed el-Ferahidi, Kitabu’l-Ayn, شبه mad; Müfredât شبه mad.

[5] الر كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِن لَّدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍأَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ اللّهَ إِنَّنِي لَكُم مِّنْهُ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ

Əlif, Lam, Ra. Bu elə bir kitabdır ki, ayələri möhkəm qılınmış, sonra hər şeyə hökm edən və hər şeydən xəbərdar olan Allah tərəfindən təfsilatla izah edilmişdir (Hud, 11/1).

[6] Ahmed b. Hanbel, Müsned, c, I, s. 269, (Musnedu Abdillah b. Abbas)

[7]  İstanbul Universitetinin İlahiyyat fakültəsində İslam hüququ kafedrasının müdiri. []

Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 5.087 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 4.417 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 11.256 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.285 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 5.118 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 4.984 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 4.795 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 15.298 dəfə oxundu
9 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.054 dəfə oxundu
10 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.212 dəfə oxundu
11 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.294 dəfə oxundu
12 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.214 dəfə oxundu
13 Ölüm hökmünün bərpa edilməsi nə dərəcədə doğrudur? 05.06.15 1.115 dəfə oxundu
14 Nişanlıların kəbini 14.05.09 9.805 dəfə oxundu
15 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 5.981 dəfə oxundu
16 Şirk və küfr 14.07.11 3.007 dəfə oxundu
17 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 2.693 dəfə oxundu
18 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 1.608 dəfə oxundu
19 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.812 dəfə oxundu
20 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 8.468 dəfə oxundu
21 Quranda əşyaların dili 04.07.11 13.756 dəfə oxundu
22 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.634 dəfə oxundu
23 Vəsilə nədir? 27.05.16 1.223 dəfə oxundu
24 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.178 dəfə oxundu
25 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.434 dəfə oxundu
26 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 1.346 dəfə oxundu
27 Hikmət 09.01.16 2.408 dəfə oxundu
28 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 761 dəfə oxundu
29 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.175 dəfə oxundu
30 Faiz 29.03.10 3.878 dəfə oxundu
31 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 3.737 dəfə oxundu
32 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 728 dəfə oxundu
33 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 952 dəfə oxundu
34 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.213 dəfə oxundu
35 Namazları cəm etmək 08.04.10 5.760 dəfə oxundu
36 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.205 dəfə oxundu
37 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.055 dəfə oxundu
38 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 586 dəfə oxundu
39 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 4.392 dəfə oxundu
40 Vərdişlər 10.04.10 2.360 dəfə oxundu
41 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 6.223 dəfə oxundu
42 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 3.493 dəfə oxundu
43 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.349 dəfə oxundu
44 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.461 dəfə oxundu
45 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.493 dəfə oxundu
46 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 6.282 dəfə oxundu
47 Təsbeh 06.07.09 3.242 dəfə oxundu
48 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 3.745 dəfə oxundu
49 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.385 dəfə oxundu
50 Kişinin seksuallığı 09.01.12 12.591 dəfə oxundu
51 Vəhy 12.04.13 1.561 dəfə oxundu
52 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.042 dəfə oxundu
53 Qəndil 30.06.09 6.980 dəfə oxundu
54 Qadının döyülməsi 07.06.10 8.683 dəfə oxundu
55 İsra və Merac 02.04.16 718 dəfə oxundu
56 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.071 dəfə oxundu
57 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.241 dəfə oxundu
58 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 11.205 dəfə oxundu
59 Şəfaət 08.04.10 2.804 dəfə oxundu
60 Surroqat analıq 03.02.12 4.101 dəfə oxundu
61 Təvəssül 10.06.13 2.675 dəfə oxundu
62 Donuz dərisi 02.11.09 2.951 dəfə oxundu
63 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 6.437 dəfə oxundu
64 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.042 dəfə oxundu
65 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.220 dəfə oxundu
66 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 2.873 dəfə oxundu
67 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 3.423 dəfə oxundu
68 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 26.457 dəfə oxundu
69 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 7.604 dəfə oxundu
70 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 6.923 dəfə oxundu
71 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 2.530 dəfə oxundu
72 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.011 dəfə oxundu
73 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 6.123 dəfə oxundu
74 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.250 dəfə oxundu
75 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 3.963 dəfə oxundu
76 Şəfaət inancı 08.02.11 2.626 dəfə oxundu
77 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.649 dəfə oxundu
78 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 2.552 dəfə oxundu
79 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.523 dəfə oxundu
80 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.278 dəfə oxundu
81 Dua 25.11.10 6.140 dəfə oxundu
82 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.213 dəfə oxundu
83 Qadınların sünnəti 15.07.12 12.362 dəfə oxundu
84 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 1.642 dəfə oxundu
85 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.348 dəfə oxundu
86 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 5.337 dəfə oxundu
87 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.031 dəfə oxundu
88 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 4.408 dəfə oxundu
89 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 7.814 dəfə oxundu
90 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 1.701 dəfə oxundu