Ölüm hökmü: Qisas və Edam
Müsəlmanlar > Cəzalar > Tədqiqatlar Tarix: 05 Haziran 2015 Tövsiyə et Çap et
Sual: Ölüm hökmünün bərpa edilməsi nə dərəcədə doğrudur?

Qisas və Edam

Həyatımızda qarşılaşdığımız insanlığa sığmayan bir çox cinayətlər bizi, müasir dövrümüzdə ölüm hökmünün bərpa edilib edilməməsi və belə bir hökmün insan haqlarına uyğun olub-olmaması mübahisəsinə gətirib çıxarır. Elə məhz qələmə aldığımız bu məqalə, bu mübahisənin hardan qaynaqlandığını aydınlaşdırmaq və son günlərdə artan vəhşi cinayətlərin həlli yollarını göstərmək məqsədi daşıyır.

Hər dövrün özünəməxsus faciələri olur. Çox vaxtı bu faciələr bir-birinə bənzər formada, müxtəlif yerlərdə təkrarlanır. Bunların bir çoxunu tez-tez eşitdiyimiz üçün adi hal kimi qəbul edir və qulaq ardına vurub keçirik. Bəziləri isə fitrətimizə o qədər tərs gəlir ki, bunları adi hal kimi qəbul etmək ya da qulaq ardına vurub keçmək olmur (Ölkəmizdə 5, 9 yaşındakı qızların təcavüz edilib öldürülməsi kimi…). Bu cür cinayətlər, fitrətimizdə olan insanlıq duyğularını, “vicdan”, “namus”, “ədalət”, “haq-hüquq”, “qanun” və s. kimi məziyyətləri hərəkətə keçirməkdə və bizi çox rahatsız etməkdədir. Belə bir halda “intiqam”, “qisas”, “cəza” – kimi, fəryadı-fəğana səbəb məfhumları və maddələri səsləndirməyə başlayırıq. Bütün bu reflekslər təbiidir. Biz də bu yazımızı qeyri təbii hadisələrə qarşı təbii bir nəticəni əldə etmək üçün qələmə aldıq.

Mövzumuzla əlaqədar məqaləmizi iki bölümə ayırdıq. Birinci bölümdə, qisas və edamın fərqini və ölüm hökmünün yeganə şərtinin qisas olduğunu izah etməyə çalışacayıq. İkinci bölümdə isə ölüm hökmünü (qisası) yürürlükdən qaldırmanın xətalarına və ölüm hökmünü tətbiq etmənin sahəsini genişləndirərək edama dönüşdürmənin xətalarına təmas ediləcəkdir.

  1. Qisas və Edamın fərqi

Ölüm hökmünü iki fərqli yöndən ələ almalıyıq. Çünki, bu hökmün iki banisi vardır. Ölüm hökmündən olan qisasın banisi Allah, edam cəzasının banisi isə insandır.

İnsanların hər hansı bir cəzanın mahiyyətini yəni, fəsadlarını və ya faydalarını bilmədən həmin cəzaları tələb etməkləri özlərinə ədalət yerinə zülm gətirə bilər. Bu səbəblə ilk əvvəl istədikləri cəzanın mahiyyətini biləcək. Məsələn, hər bir müsəlman, mövzumuzla əlaqədar və son günlərdə tez-tez dilə gətirilən  edam və qisas cəzasını yaxşı bilməli, arasındakı fərqi ayırd etməyi bacarmalıdır.

Ölüm cəzalarından biri olan və Allahın əmrlərindən sayılan qisas cəzasını müsəlmanların və İslam cəmiyyətinin tələb etməsi, onların təbii haqqıdır. Lakin ölüm cəzalarının hamısını əhatə edən edam cəzasını istəməkləri, xalqın “edam gəlsin!”-deyə bağırmaqları isə, onların  edam cəzasının mahiyyətini bilmədiklərini və öz əlləriylə boyunlarına kəndir salmaq istəməsinə bənzəyir. Çünki, edam cəzası, heç bir əsası olmayan və keçmişdən günümüzə qədər zalım idarəçilərin insanları susdurmaq, özünə qul etmək və ölkədə cinayətləri artıqrmaq məqsədiylə tətbiq etdikləri bir cəza sistemidir.

Əvvəlcə bunu qeyd etməliyik ki; ölkəmizdə qəbul edilib, tətbiq edilən qanun maddələrinin bir çoxu Roma hüququndan (!) və avropanın yeni dünya görüşündən alınmış maddələrdir. Bu maddələrin milli məclis tərəfindən yenidən gözdən keçirilib, milli mentaritetimizə və insan fitrətinə uyğunlaşdırılması lazımdır. Xüsusilə cəza hüququ ilə əlaqədar maddələrin bir çoxu  insan psixologiyasına, təlim-tərbiyyəsinə və cəmiyyətə mənfi təsir göstərməkdədir.

Ölüm hökmünü tələb edən maddələrin sayı hər ölkədə fərqli tətbiq oluna bilər. Bəzi ölkələr bu hökmün sahəsini o qədər genişləndiriblər ki, o ölkəyə getmək belə böyük bir risq tələb etməkdədir. Bu səbəblə ölüm hökmünü iki fərqli kategoriyada analiz etmək məcburiyyətindəyik. Əksi təqdirdə öz əlimizlə kəndiri boğazımıza keçirmiş olarıq. Çünki ölüm hökmünün bərpası üçün tələb edilən edam cəzası, bir çox səbəb və maddələri ehtiva etməkdə və qədimdən bəri diktatorların xeyrinə işləməkdədir. Ancaq qisas cəzası, bir tək səbəbi və maddəsi olan və ancaq zərərçəkənlərin xeyrinə çalışan bir vasitədir. Əgər ölüm hökmünün sahəsini geniş tutan edam cəzası qisasla məhdudlaşdırılmazsa, idarəçilər tərəfindən istismar edilər və qarşısında duran hər şeyi yox etməyə çalışar. Edam, yuxarıda verdiyimiz nümunələrdə olduğu kimi, cinayətlə cəza bərabərliyini gözə almadan, bir çox siyasi və idari işlər səbəbilə alınan qərarları əhatə etməkdədir.[2] Bu səbəblə biz, edam cəzası ilə Quranda ifadə edilən qisası bir-birindən ayırd etməliyik.

Qisas, Qurani-Kərimdə qəsdən adam öldürənə tətbiq edilən cəzanın adıdır.  Bu barədə Allah belə buyurur:

“Ey iman gətirənlər! Adam öldürmə hadisələrində qisas sizə vacib edildi”. (Bəqərə, 2/178)

Qisas eyni zamanda insan təhlükəsizliyinin təminatıdır:

“Ey möhkəm duruşlu şəxslər (ağıl sahibləri)! Qisasda sizin üçün həyat vardır! Bəlkə, qorunasınız”. (Bəqərə, 2/179)

Qisasda, edamdan fərqli olaraq, cinayət və cəzanın arasında bərabərlik şərti vardır. Bir də Quranda belə bir cinayəti törədən şəxsin mütləq öldürülməsi yəni, qatilin qisas edilməsi şərti də yoxdur. Əgər öldürülənin ailəsindən biri əfv edərsə, artıq qisas cəzası qatilə tətbiq edilə bilməz. Quranda bu barədə belə deyilir:

“Allahın toxunulmaz etdiyi insanı haqlı bir səbəb olmadan öldürməyin. Kim haqsız yerə öldürülmüşsə, artıq onun varisinə ixtiyar vermişik. Lakin o da qisas aldıqda həddi aşmamalıdır. Çünki ona artıq kömək olunmuşdur”. (İsra, 17/33)

Qatili bağışlamaq səlahiyyəti tamamilə öldürülən şəxsin ailəsinə verilir. Çünki zərər və müsibət onlara dəymişdir. İstədikləri zaman bu müsibətin acısını qisas yolu ilə ondan çıxarırlar, istədikləri təqdirdə də əfv edib, çəkdikləri zərəri qatilə ödətdirirlər. (Bütün bunlar əlbəttə isbat edildikdən sonra dövlət və cəmiyyət nəzarətində aparılır.) Beləliklə öldürülən şəxsin yaxınları onlara verilən bu haq-hüquq sayəsində (nisbətən) həm maddi həm də mənəvi təskinlik tapmış olurlar.

Əlbəttə ölüm cinayətləri qisasla tamamilə ortadan qaldırılacaq deyə bir şey iddia etmirik. Ancaq qeyri-adi (5,9 yaşlı qızlara təcavuz edilib, öldürülməsi kimi) cinayətlərə təşəbbüs edənlərə tətbiq ediləcək qisas heç olmazsa, yaxınlarının qəlbinə düşən atəşi az da olsa söndürmüş olar və eyni zamanda həm qatil üçün həm də digər bəd niyyətli insanlar üçün bir dərs verilmiş olar.

      2. Qisasın ləğvi və edamın zərərləri

Bir çox ölkələr ölüm hökmündən olan qisası yürürlükdən qaldırmaqla ölkələrinin demokratik və özlərinin də hümanist olduğunu göstərməyə çalışırlar. Halbuki onların belə bir qanun qəbul etmələri, cinayətlərin çoxalmasına və qeyri-adi hadisələrin artmasına səbəbiyyət verdiyini görməkdəyik. Belə bir tətbiqatın adına əslində; “cinayəti və cinayətkarı müdafiə etmək surətiylə, cinayətə təşəbbüs”- deyə bilərik.

Bəzi ölkələr isə yuxarıdakıların tərsinə ölüm hökmünün sahəsini genişləndirərək, öz siyasi hakimiyyətlərini müdafiə etmək, gücləndirmək üçün edam cəzasını tətbiq etməkdədir. Nəticədə minlərlə insanın qanı, öz hakimiyyətlərini gücləndirənlər üçün axıdılmaqdadır. Bunun həddən artıq tarixi nümunələri mövcuddur. Məsələn, yaxın tarixdən nümunə verərəsək; Hitler və Stalin kimilər öz ideolojiyasını müdafiə etmək və hakimiyyətini qorumaq üçün 100 minlərlə insanı qətl etmiş və milyonlarla insanı da sürgün etmişdir.

Ərəb dünyası da ölüm cəzasını istismar edən ölkələr arasındadır. Bu ölkələrin diktatorları, keçmişlərindən bu gününə qədər hələ də öz siyasi məqsədləri, ideologiyaları uğruna qurbanlar verməkdə davam edirlər. Onların bu cür cəzaları qanunlaşdırmadakı ideoloji metodları, peyğəmbərimiz Muhamməd əleyhissəlam adına uydurduqları rivayətlərdir. Bunlardan biri belədir: “Məndən sonra başınıza hidayət və sünnəm üzərə olmayan idarəçilər gələcəkdir. Onların arasında qəlbləri  şeytanların qəlbi, bədənləri isə insan kimi şəxslər olacaqdır. Mən, ey Allahın rəsulu, əgər onların dövrünə qədər yaşasam nə edim deyə soruşdum: Dedi ki, əmrini eşit və itaət et! Əgər belinə vurulur və malın belə alınırsa, yenə də eşit və itaət et!”[1]

Digər bir rəvayətdə: “Müsəlman bir şəxsin öldürülməsi üç hal xaricində halal deyildir: 1. Zina edən (dul və evli), 2. Cana qarşı can (qisas), 3. Dinini tərk edib camaatdan ayrılan.”

Bu cür qanunları və idarəçiləri olan bir ölkədə elm və fəaliyyət sahibi insanların yaşaması çox çətin olduğu kimi, münafiqləri və müqəllidləri çox olan bir ölkəyə çevrilir. Təəssüf ki, daha çox dövlət idarəçilərinin istismar etdiyi belə cəzalara din və dövlət xadimləri də alət edilməkdədir.

Nəticə etibarilə, ölüm cəzası İslamda ancaq qəsdən adam öldürmə cinayəti işləyənə tətbiq edilir ki, buna ərəb dilində “qisas” cəzası deyilir. Bunun da icra səlahiyyəti ancaq öldürülən şəxsin yaxınlarına verilir. Onlar da əgər istəyirlərsə qisas tətbiq edərlər,  istəyirlərsə də əfv edib, qatilə kəfarət ödətdirirlər.[4] Yoxsa günümüzdə tətbiq edilən və adına mədəni (!) qanun deyilən qanun maddələrində qatil, tamamilə qövlətin zəmanəti altına alınır və işlədiyi cinayətə görə həbs müddəti cəzası alır. Bir növ həbsxanada bəslənilir. Həm dövlət öz bütcəsindən həm də öldürülən şəxsin yaxınlarının vergisindən bu qatilə pay ayrılır. Belə bir hal, həm dövlət hüquqlarının qorunmasına, həm demokratiyaya, həm də ailə haqlarına xələl gətirməkdədir. Xüsusilə bütün bunlar, Allah Təalanın bütün bəşəriyyətə lütf etdiyi beynəlxalq ədalətin göz ardı edilib, uydurulan kapitalist qanun maddələrinin, adı müsəlman ölkələrində tətbiq edəlməsinə yol açmaqdadır. Bir müsəlman olaraq bu bizi rahatsız etməkdə və inşallah tezliklə dövlətimiz tərəfindən bu maddələrin gözdən keçirilməsini təmənni etməkdəyik.

Müəllif: Aydın Mülayim.

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

[1] Sahihi Müslim, “Kitabul-İmara”, bab: 31, 12/238.

[2] Ətraflı məlumat üçün bax: Suad Ərdoğan, Suç və Cəza Uyğunluğu.

[3] Cövhəri, əs-Sihah, l-b-b bəndi, 1-ci cild, s. 216

[4] İslam alimləri adam öldürmədə ödəniləcək kəfarət miqdarını 100 dəvə olaraq müəyyən etmişlər. Günümüzdə bu məbləğ cəmiyyətin dəyər ölçülərinə görə işin əhli tərəfindən müəyyənləşdirilə bilər.

Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş

Etiketlər:

1.725 dəfə oxundu
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 6.289 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 5.306 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 13.770 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.686 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 6.058 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.886 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.644 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 20.677 dəfə oxundu
9 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 6.914 dəfə oxundu
10 Vərdişlər 10.04.10 2.662 dəfə oxundu
11 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.941 dəfə oxundu
12 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 9.079 dəfə oxundu
13 Tağut 28.04.17 4.263 dəfə oxundu
14 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.781 dəfə oxundu
15 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.804 dəfə oxundu
16 Kişinin seksuallığı 09.01.12 17.054 dəfə oxundu
17 Vəhy 12.04.13 1.821 dəfə oxundu
18 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 962 dəfə oxundu
19 Təsbeh 06.07.09 3.704 dəfə oxundu
20 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.741 dəfə oxundu
21 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.686 dəfə oxundu
22 İsra və Merac 02.04.16 1.217 dəfə oxundu
23 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.406 dəfə oxundu
24 Hamının bildiyi Namaz. 26.01.18 953 dəfə oxundu
25 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.385 dəfə oxundu
26 Qəndil 30.06.09 8.107 dəfə oxundu
27 Şəfaət 08.04.10 3.223 dəfə oxundu
28 Surroqat analıq 03.02.12 4.906 dəfə oxundu
29 Təvəssül 10.06.13 3.166 dəfə oxundu
30 “Ən zəif ev” 09.03.18 391 dəfə oxundu
31 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.742 dəfə oxundu
32 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 13.540 dəfə oxundu
33 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.596 dəfə oxundu
34 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.637 dəfə oxundu
35 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.445 dəfə oxundu
36 Yusifin köynəyi, Yaqubun gözü. 30.03.18 774 dəfə oxundu
37 Donuz dərisi 02.11.09 3.292 dəfə oxundu
38 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 8.289 dəfə oxundu
39 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 8.003 dəfə oxundu
40 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 3.223 dəfə oxundu
41 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.220 dəfə oxundu
42 Quran və Mədəni İnkişaf Lahiyəsi 13.07.18 358 dəfə oxundu
43 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 4.135 dəfə oxundu
44 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 49.754 dəfə oxundu
45 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 9.912 dəfə oxundu
46 Şəfaət inancı 08.02.11 2.969 dəfə oxundu
47 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.863 dəfə oxundu
48 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 3.215 dəfə oxundu
49 Quranda Hicab/Başörtüsü. 24.09.18 730 dəfə oxundu
50 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 9.648 dəfə oxundu
51 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.476 dəfə oxundu
52 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 5.134 dəfə oxundu
53 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 4.081 dəfə oxundu
54 Qadınların sünnəti 15.07.12 13.708 dəfə oxundu
55 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 2.171 dəfə oxundu
56 Xums nədir? 11.01.19 439 dəfə oxundu
57 Qadınların şahidliyi 14.05.09 3.007 dəfə oxundu
58 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.645 dəfə oxundu
59 Dua 25.11.10 7.131 dəfə oxundu
60 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 6.092 dəfə oxundu
61 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 9.259 dəfə oxundu
62 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.175 dəfə oxundu
63 Коран и культурное развитие. 30.01.19 240 dəfə oxundu
64 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.943 dəfə oxundu
65 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 6.536 dəfə oxundu
66 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.890 dəfə oxundu
67 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.511 dəfə oxundu
68 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.463 dəfə oxundu
69 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.725 dəfə oxundu
70 Oruc Kəffarəsi 24.05.19 246 dəfə oxundu
71 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.455 dəfə oxundu
72 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.571 dəfə oxundu
73 Şirk və küfr 14.07.11 3.683 dəfə oxundu
74 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.241 dəfə oxundu
75 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 2.242 dəfə oxundu
76 SÜFRƏ MÖCÜZƏSİ 16.09.19 167 dəfə oxundu
77 Nişanlıların kəbini 14.05.09 12.197 dəfə oxundu
78 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 7.031 dəfə oxundu
79 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.248 dəfə oxundu
80 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.954 dəfə oxundu
81 Vəsilə nədir? 27.05.16 2.284 dəfə oxundu
82 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.997 dəfə oxundu
83 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 10.377 dəfə oxundu
84 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 3.098 dəfə oxundu
85 Hikmət 09.01.16 4.807 dəfə oxundu
86 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 3.334 dəfə oxundu
87 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.677 dəfə oxundu
88 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.862 dəfə oxundu
89 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.662 dəfə oxundu
90 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 1.071 dəfə oxundu
91 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 2.257 dəfə oxundu
92 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.539 dəfə oxundu
93 Faiz 29.03.10 4.710 dəfə oxundu
94 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.465 dəfə oxundu
95 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.658 dəfə oxundu
96 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.208 dəfə oxundu
97 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.425 dəfə oxundu
98 Namazları cəm etmək 08.04.10 7.177 dəfə oxundu
99 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 8.809 dəfə oxundu
100 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 4.132 dəfə oxundu