Ölüm hökmü: Qisas və Edam
Müsəlmanlar > Cəzalar > Tədqiqatlar Tarix: 05 Haziran 2015 Tövsiyə et Çap et
Sual: Ölüm hökmünün bərpa edilməsi nə dərəcədə doğrudur?

Qisas və Edam

Həyatımızda qarşılaşdığımız insanlığa sığmayan bir çox cinayətlər bizi, müasir dövrümüzdə ölüm hökmünün bərpa edilib edilməməsi və belə bir hökmün insan haqlarına uyğun olub-olmaması mübahisəsinə gətirib çıxarır. Elə məhz qələmə aldığımız bu məqalə, bu mübahisənin hardan qaynaqlandığını aydınlaşdırmaq və son günlərdə artan vəhşi cinayətlərin həlli yollarını göstərmək məqsədi daşıyır.

Hər dövrün özünəməxsus faciələri olur. Çox vaxtı bu faciələr bir-birinə bənzər formada, müxtəlif yerlərdə təkrarlanır. Bunların bir çoxunu tez-tez eşitdiyimiz üçün adi hal kimi qəbul edir və qulaq ardına vurub keçirik. Bəziləri isə fitrətimizə o qədər tərs gəlir ki, bunları adi hal kimi qəbul etmək ya da qulaq ardına vurub keçmək olmur (Ölkəmizdə 5, 9 yaşındakı qızların təcavüz edilib öldürülməsi kimi…). Bu cür cinayətlər, fitrətimizdə olan insanlıq duyğularını, “vicdan”, “namus”, “ədalət”, “haq-hüquq”, “qanun” və s. kimi məziyyətləri hərəkətə keçirməkdə və bizi çox rahatsız etməkdədir. Belə bir halda “intiqam”, “qisas”, “cəza” – kimi, fəryadı-fəğana səbəb məfhumları və maddələri səsləndirməyə başlayırıq. Bütün bu reflekslər təbiidir. Biz də bu yazımızı qeyri təbii hadisələrə qarşı təbii bir nəticəni əldə etmək üçün qələmə aldıq.

Mövzumuzla əlaqədar məqaləmizi iki bölümə ayırdıq. Birinci bölümdə, qisas və edamın fərqini və ölüm hökmünün yeganə şərtinin qisas olduğunu izah etməyə çalışacayıq. İkinci bölümdə isə ölüm hökmünü (qisası) yürürlükdən qaldırmanın xətalarına və ölüm hökmünü tətbiq etmənin sahəsini genişləndirərək edama dönüşdürmənin xətalarına təmas ediləcəkdir.

  1. Qisas və Edamın fərqi

Ölüm hökmünü iki fərqli yöndən ələ almalıyıq. Çünki, bu hökmün iki banisi vardır. Ölüm hökmündən olan qisasın banisi Allah, edam cəzasının banisi isə insandır.

İnsanların hər hansı bir cəzanın mahiyyətini yəni, fəsadlarını və ya faydalarını bilmədən həmin cəzaları tələb etməkləri özlərinə ədalət yerinə zülm gətirə bilər. Bu səbəblə ilk əvvəl istədikləri cəzanın mahiyyətini biləcək. Məsələn, hər bir müsəlman, mövzumuzla əlaqədar və son günlərdə tez-tez dilə gətirilən  edam və qisas cəzasını yaxşı bilməli, arasındakı fərqi ayırd etməyi bacarmalıdır.

Ölüm cəzalarından biri olan və Allahın əmrlərindən sayılan qisas cəzasını müsəlmanların və İslam cəmiyyətinin tələb etməsi, onların təbii haqqıdır. Lakin ölüm cəzalarının hamısını əhatə edən edam cəzasını istəməkləri, xalqın “edam gəlsin!”-deyə bağırmaqları isə, onların  edam cəzasının mahiyyətini bilmədiklərini və öz əlləriylə boyunlarına kəndir salmaq istəməsinə bənzəyir. Çünki, edam cəzası, heç bir əsası olmayan və keçmişdən günümüzə qədər zalım idarəçilərin insanları susdurmaq, özünə qul etmək və ölkədə cinayətləri artıqrmaq məqsədiylə tətbiq etdikləri bir cəza sistemidir.

Əvvəlcə bunu qeyd etməliyik ki; ölkəmizdə qəbul edilib, tətbiq edilən qanun maddələrinin bir çoxu Roma hüququndan (!) və avropanın yeni dünya görüşündən alınmış maddələrdir. Bu maddələrin milli məclis tərəfindən yenidən gözdən keçirilib, milli mentaritetimizə və insan fitrətinə uyğunlaşdırılması lazımdır. Xüsusilə cəza hüququ ilə əlaqədar maddələrin bir çoxu  insan psixologiyasına, təlim-tərbiyyəsinə və cəmiyyətə mənfi təsir göstərməkdədir.

Ölüm hökmünü tələb edən maddələrin sayı hər ölkədə fərqli tətbiq oluna bilər. Bəzi ölkələr bu hökmün sahəsini o qədər genişləndiriblər ki, o ölkəyə getmək belə böyük bir risq tələb etməkdədir. Bu səbəblə ölüm hökmünü iki fərqli kategoriyada analiz etmək məcburiyyətindəyik. Əksi təqdirdə öz əlimizlə kəndiri boğazımıza keçirmiş olarıq. Çünki ölüm hökmünün bərpası üçün tələb edilən edam cəzası, bir çox səbəb və maddələri ehtiva etməkdə və qədimdən bəri diktatorların xeyrinə işləməkdədir. Ancaq qisas cəzası, bir tək səbəbi və maddəsi olan və ancaq zərərçəkənlərin xeyrinə çalışan bir vasitədir. Əgər ölüm hökmünün sahəsini geniş tutan edam cəzası qisasla məhdudlaşdırılmazsa, idarəçilər tərəfindən istismar edilər və qarşısında duran hər şeyi yox etməyə çalışar. Edam, yuxarıda verdiyimiz nümunələrdə olduğu kimi, cinayətlə cəza bərabərliyini gözə almadan, bir çox siyasi və idari işlər səbəbilə alınan qərarları əhatə etməkdədir.[2] Bu səbəblə biz, edam cəzası ilə Quranda ifadə edilən qisası bir-birindən ayırd etməliyik.

Qisas, Qurani-Kərimdə qəsdən adam öldürənə tətbiq edilən cəzanın adıdır.  Bu barədə Allah belə buyurur:

“Ey iman gətirənlər! Adam öldürmə hadisələrində qisas sizə vacib edildi”. (Bəqərə, 2/178)

Qisas eyni zamanda insan təhlükəsizliyinin təminatıdır:

“Ey möhkəm duruşlu şəxslər (ağıl sahibləri)! Qisasda sizin üçün həyat vardır! Bəlkə, qorunasınız”. (Bəqərə, 2/179)

Qisasda, edamdan fərqli olaraq, cinayət və cəzanın arasında bərabərlik şərti vardır. Bir də Quranda belə bir cinayəti törədən şəxsin mütləq öldürülməsi yəni, qatilin qisas edilməsi şərti də yoxdur. Əgər öldürülənin ailəsindən biri əfv edərsə, artıq qisas cəzası qatilə tətbiq edilə bilməz. Quranda bu barədə belə deyilir:

“Allahın toxunulmaz etdiyi insanı haqlı bir səbəb olmadan öldürməyin. Kim haqsız yerə öldürülmüşsə, artıq onun varisinə ixtiyar vermişik. Lakin o da qisas aldıqda həddi aşmamalıdır. Çünki ona artıq kömək olunmuşdur”. (İsra, 17/33)

Qatili bağışlamaq səlahiyyəti tamamilə öldürülən şəxsin ailəsinə verilir. Çünki zərər və müsibət onlara dəymişdir. İstədikləri zaman bu müsibətin acısını qisas yolu ilə ondan çıxarırlar, istədikləri təqdirdə də əfv edib, çəkdikləri zərəri qatilə ödətdirirlər. (Bütün bunlar əlbəttə isbat edildikdən sonra dövlət və cəmiyyət nəzarətində aparılır.) Beləliklə öldürülən şəxsin yaxınları onlara verilən bu haq-hüquq sayəsində (nisbətən) həm maddi həm də mənəvi təskinlik tapmış olurlar.

Əlbəttə ölüm cinayətləri qisasla tamamilə ortadan qaldırılacaq deyə bir şey iddia etmirik. Ancaq qeyri-adi (5,9 yaşlı qızlara təcavuz edilib, öldürülməsi kimi) cinayətlərə təşəbbüs edənlərə tətbiq ediləcək qisas heç olmazsa, yaxınlarının qəlbinə düşən atəşi az da olsa söndürmüş olar və eyni zamanda həm qatil üçün həm də digər bəd niyyətli insanlar üçün bir dərs verilmiş olar.

      2. Qisasın ləğvi və edamın zərərləri

Bir çox ölkələr ölüm hökmündən olan qisası yürürlükdən qaldırmaqla ölkələrinin demokratik və özlərinin də hümanist olduğunu göstərməyə çalışırlar. Halbuki onların belə bir qanun qəbul etmələri, cinayətlərin çoxalmasına və qeyri-adi hadisələrin artmasına səbəbiyyət verdiyini görməkdəyik. Belə bir tətbiqatın adına əslində; “cinayəti və cinayətkarı müdafiə etmək surətiylə, cinayətə təşəbbüs”- deyə bilərik.

Bəzi ölkələr isə yuxarıdakıların tərsinə ölüm hökmünün sahəsini genişləndirərək, öz siyasi hakimiyyətlərini müdafiə etmək, gücləndirmək üçün edam cəzasını tətbiq etməkdədir. Nəticədə minlərlə insanın qanı, öz hakimiyyətlərini gücləndirənlər üçün axıdılmaqdadır. Bunun həddən artıq tarixi nümunələri mövcuddur. Məsələn, yaxın tarixdən nümunə verərəsək; Hitler və Stalin kimilər öz ideolojiyasını müdafiə etmək və hakimiyyətini qorumaq üçün 100 minlərlə insanı qətl etmiş və milyonlarla insanı da sürgün etmişdir.

Ərəb dünyası da ölüm cəzasını istismar edən ölkələr arasındadır. Bu ölkələrin diktatorları, keçmişlərindən bu gününə qədər hələ də öz siyasi məqsədləri, ideologiyaları uğruna qurbanlar verməkdə davam edirlər. Onların bu cür cəzaları qanunlaşdırmadakı ideoloji metodları, peyğəmbərimiz Muhamməd əleyhissəlam adına uydurduqları rivayətlərdir. Bunlardan biri belədir: “Məndən sonra başınıza hidayət və sünnəm üzərə olmayan idarəçilər gələcəkdir. Onların arasında qəlbləri  şeytanların qəlbi, bədənləri isə insan kimi şəxslər olacaqdır. Mən, ey Allahın rəsulu, əgər onların dövrünə qədər yaşasam nə edim deyə soruşdum: Dedi ki, əmrini eşit və itaət et! Əgər belinə vurulur və malın belə alınırsa, yenə də eşit və itaət et!”[1]

Digər bir rəvayətdə: “Müsəlman bir şəxsin öldürülməsi üç hal xaricində halal deyildir: 1. Zina edən (dul və evli), 2. Cana qarşı can (qisas), 3. Dinini tərk edib camaatdan ayrılan.”

Bu cür qanunları və idarəçiləri olan bir ölkədə elm və fəaliyyət sahibi insanların yaşaması çox çətin olduğu kimi, münafiqləri və müqəllidləri çox olan bir ölkəyə çevrilir. Təəssüf ki, daha çox dövlət idarəçilərinin istismar etdiyi belə cəzalara din və dövlət xadimləri də alət edilməkdədir.

Nəticə etibarilə, ölüm cəzası İslamda ancaq qəsdən adam öldürmə cinayəti işləyənə tətbiq edilir ki, buna ərəb dilində “qisas” cəzası deyilir. Bunun da icra səlahiyyəti ancaq öldürülən şəxsin yaxınlarına verilir. Onlar da əgər istəyirlərsə qisas tətbiq edərlər,  istəyirlərsə də əfv edib, qatilə kəfarət ödətdirirlər.[4] Yoxsa günümüzdə tətbiq edilən və adına mədəni (!) qanun deyilən qanun maddələrində qatil, tamamilə qövlətin zəmanəti altına alınır və işlədiyi cinayətə görə həbs müddəti cəzası alır. Bir növ həbsxanada bəslənilir. Həm dövlət öz bütcəsindən həm də öldürülən şəxsin yaxınlarının vergisindən bu qatilə pay ayrılır. Belə bir hal, həm dövlət hüquqlarının qorunmasına, həm demokratiyaya, həm də ailə haqlarına xələl gətirməkdədir. Xüsusilə bütün bunlar, Allah Təalanın bütün bəşəriyyətə lütf etdiyi beynəlxalq ədalətin göz ardı edilib, uydurulan kapitalist qanun maddələrinin, adı müsəlman ölkələrində tətbiq edəlməsinə yol açmaqdadır. Bir müsəlman olaraq bu bizi rahatsız etməkdə və inşallah tezliklə dövlətimiz tərəfindən bu maddələrin gözdən keçirilməsini təmənni etməkdəyik.

Müəllif: Aydın Mülayim.

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

[1] Sahihi Müslim, “Kitabul-İmara”, bab: 31, 12/238.

[2] Ətraflı məlumat üçün bax: Suad Ərdoğan, Suç və Cəza Uyğunluğu.

[3] Cövhəri, əs-Sihah, l-b-b bəndi, 1-ci cild, s. 216

[4] İslam alimləri adam öldürmədə ödəniləcək kəfarət miqdarını 100 dəvə olaraq müəyyən etmişlər. Günümüzdə bu məbləğ cəmiyyətin dəyər ölçülərinə görə işin əhli tərəfindən müəyyənləşdirilə bilər.

Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş

Etiketlər:

1.596 dəfə oxundu
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 6.240 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 5.148 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 13.645 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.650 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 6.032 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.854 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.626 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 20.546 dəfə oxundu
9 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.956 dəfə oxundu
10 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.624 dəfə oxundu
11 Dua 25.11.10 7.095 dəfə oxundu
12 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 5.865 dəfə oxundu
13 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 9.126 dəfə oxundu
14 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.136 dəfə oxundu
15 Коран и культурное развитие. 30.01.19 219 dəfə oxundu
16 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.870 dəfə oxundu
17 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 6.329 dəfə oxundu
18 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.831 dəfə oxundu
19 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.505 dəfə oxundu
20 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.453 dəfə oxundu
21 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.596 dəfə oxundu
22 Oruc Kəffarəsi 24.05.19 60 dəfə oxundu
23 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.426 dəfə oxundu
24 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.554 dəfə oxundu
25 Şirk və küfr 14.07.11 3.607 dəfə oxundu
26 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.196 dəfə oxundu
27 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 2.181 dəfə oxundu
28 Nişanlıların kəbini 14.05.09 11.824 dəfə oxundu
29 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 6.941 dəfə oxundu
30 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.201 dəfə oxundu
31 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.937 dəfə oxundu
32 Vəsilə nədir? 27.05.16 2.186 dəfə oxundu
33 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.990 dəfə oxundu
34 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 10.142 dəfə oxundu
35 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 2.585 dəfə oxundu
36 Hikmət 09.01.16 4.575 dəfə oxundu
37 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 2.975 dəfə oxundu
38 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.642 dəfə oxundu
39 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.814 dəfə oxundu
40 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.589 dəfə oxundu
41 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 1.054 dəfə oxundu
42 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 1.993 dəfə oxundu
43 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.510 dəfə oxundu
44 Faiz 29.03.10 4.547 dəfə oxundu
45 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.451 dəfə oxundu
46 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.638 dəfə oxundu
47 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.174 dəfə oxundu
48 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.420 dəfə oxundu
49 Namazları cəm etmək 08.04.10 6.994 dəfə oxundu
50 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 8.291 dəfə oxundu
51 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 4.085 dəfə oxundu
52 Qadınların döyülməsi 29.03.17 1.553 dəfə oxundu
53 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 6.578 dəfə oxundu
54 Vərdişlər 10.04.10 2.632 dəfə oxundu
55 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.896 dəfə oxundu
56 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 8.776 dəfə oxundu
57 Tağut 28.04.17 3.678 dəfə oxundu
58 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.744 dəfə oxundu
59 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.783 dəfə oxundu
60 Kişinin seksuallığı 09.01.12 16.329 dəfə oxundu
61 Vəhy 12.04.13 1.811 dəfə oxundu
62 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 709 dəfə oxundu
63 Təsbeh 06.07.09 3.674 dəfə oxundu
64 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.630 dəfə oxundu
65 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.672 dəfə oxundu
66 İsra və Merac 02.04.16 1.203 dəfə oxundu
67 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.390 dəfə oxundu
68 Hamının bildiyi Namaz. 26.01.18 819 dəfə oxundu
69 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.371 dəfə oxundu
70 Qəndil 30.06.09 8.021 dəfə oxundu
71 Şəfaət 08.04.10 3.195 dəfə oxundu
72 Surroqat analıq 03.02.12 4.823 dəfə oxundu
73 Təvəssül 10.06.13 3.139 dəfə oxundu
74 “Ən zəif ev” 09.03.18 358 dəfə oxundu
75 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.675 dəfə oxundu
76 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 13.191 dəfə oxundu
77 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.565 dəfə oxundu
78 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.602 dəfə oxundu
79 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.395 dəfə oxundu
80 Yusifin köynəyi, Yaqubun gözü. 30.03.18 518 dəfə oxundu
81 Donuz dərisi 02.11.09 3.269 dəfə oxundu
82 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 7.976 dəfə oxundu
83 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 7.894 dəfə oxundu
84 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 3.134 dəfə oxundu
85 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.205 dəfə oxundu
86 Quran və Mədəni İnkişaf Lahiyəsi 13.07.18 337 dəfə oxundu
87 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 4.087 dəfə oxundu
88 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 48.532 dəfə oxundu
89 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 9.832 dəfə oxundu
90 Şəfaət inancı 08.02.11 2.940 dəfə oxundu
91 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.857 dəfə oxundu
92 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 3.110 dəfə oxundu
93 Quranda Hicab/Başörtüsü. 24.09.18 600 dəfə oxundu
94 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 9.152 dəfə oxundu
95 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.462 dəfə oxundu
96 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 4.990 dəfə oxundu
97 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.884 dəfə oxundu
98 Qadınların sünnəti 15.07.12 13.556 dəfə oxundu
99 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 2.106 dəfə oxundu
100 Xums nədir? 11.01.19 335 dəfə oxundu