Duxan surəsi 59 ayədən ibarətdir. Duxan sözü “Duman” mənasına gəlir və bu söz, surənin 10-cu ayəsində keçir.
بسم الله الرحمن الرحيم
Mərhəmətli, Rəhmli Allahın adıyla!
حم
- Ha Mim![1]
وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ
- Açıq-aydın[2] kitaba and olsun ki!
إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُّبَارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنذِرِينَ
- Şübhəsiz, Biz onu mübarək/bərəkətli bir gecədə (Qədir gecəsində) nazil etdik.[3] Şübhəsiz, Biz xəbərdarlıq edənlərik.
فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ
- Qərara bağlanmış hər iş o gecə (vəzifəli mələklər arasında) bölüşdürülür,[4]
أَمْرًا مِّنْ عِندِنَا إِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ
- Tərəfimizdən (verilən) bir əmrlə… Şübhəsiz, Biz (hər iş üçün) elçilər[5] göndəririk.
رَحْمَةً مِّن رَّبِّكَ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
- Rəbbindən bir rəhmət olaraq![6] Şübhəsiz, O, hər şeyi eşidəndir, biləndir.
رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا إِن كُنتُم مُّوقِنِينَ
- Göylərin, yerin və onların arasında olanların Rəbbidir![7] Əgər tam yəqinliklə inanırsınızsa (bu belədir)!
لا إِلَهَ إِلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ
- Ondan başqa ilah yoxdur![8] O həm həyat verir, həm də öldürür.[9] O sizin Rəbbinizdir, sizdən əvvəlki ata-babalarınızın da Rəbbidir.[10]
بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ يَلْعَبُونَ
- Əslində onlar bir tərəddüd içərisindədirlər, oyun-əyləncəyə dalıblar.[11]
فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاء بِدُخَانٍ مُّبِينٍ
- Artıq sən göyün açıq-aydın bir duman gətirəcəyi[12] günü gözlə!
يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذَابٌ أَلِيمٌ
- (O duman, çarəsizlik) insanları bürüyəcəkdir. Bu, acı dolu bir əzabdır.
رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ
- (Belə deyəcəklər) “Rəbbimiz! Bu əzabı üzərimizdən qaldır! Biz, həqiqətən iman gətirdik.[13]
أَنَّى لَهُمُ الذِّكْرَى وَقَدْ جَاءهُمْ رَسُولٌ مُّبِينٌ
- (Əzabı gördükdən sonra) ağıllarını başlarına almasının onlara nə faydası olacaq ki?![14] Halbuki, onlara açıq-aşkar bir elçi gəldi.[15]
ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَقَالُوا مُعَلَّمٌ مَّجْنُونٌ
- Sonra onlar ondan üz çevirib belə dedilər: “(Başqası tərəfindən) öyrədilmiş[16] bir məcnundur/cinlərin təsirinə düşmüşdür.”[17]
إِنَّا كَاشِفُو الْعَذَابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عَائِدُونَ
- Biz sizdən əzabı biraz/bir müddət qaldıracağıq, amma siz yenə (əvvəlki) halınıza qayıdacaqsınız.[18]
يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى إِنَّا مُنتَقِمُونَ
- Onlara ən böyük zərbəni endirəcəyimiz günü (gözlə), şübhəsiz, Biz layiq olduqları cəzanı verəcəyik.[19]
وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَجَاءهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ
- Onlardan öncə Firon xalqını da sınağa[20] çəkmişdik[21] və onlara da möhtərəm bir elçi[22] gəlmişdi.
أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ
- (O belə demişdi) “Allahın bəndələrini mənə verin! Həqiqətən, mən sizin üçün güvənli bir elçiyəm.[23]
وَأَنْ لَّا تَعْلُوا عَلَى اللَّهِ إِنِّي آتِيكُم بِسُلْطَانٍ مُّبِينٍ
- Allaha qarşı çıxmayın, çünki sizə açıq-aydın güclü bir dəlil gətirmişəm.[24]
وَإِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ أَن تَرْجُمُونِ
- Məni daşqalaq etmənizdən həm mənim Rəbbim, həm də də sizin Rəbbiniz olan (Allaha) sığınmışam.[25]
وَإِنْ لَّمْ تُؤْمِنُوا لِي فَاعْتَزِلُونِ
- Əgər mənə inanmırsınızsa, məndən uzaqlaşın!”
فَدَعَا رَبَّهُ أَنَّ هَؤُلَاء قَوْمٌ مُّجْرِمُونَ
- Arxasından Rəbbinə belə yalvardı: “Bunlar günaha batmış bir xalqdır.”[26]
فَأَسْرِ بِعِبَادِي لَيْلًا إِنَّكُم مُّتَّبَعُونَ
- (Allah buyurdu) “Elə isə gecə bəndələrimlə birlikdə dağa doğru yola çıx,[27] çünki təqib olunacaqsınız.
وَاتْرُكْ الْبَحْرَ رَهْوًا إِنَّهُمْ جُندٌ مُّغْرَقُونَ
- Dənizi (keçdikdən sonra) açıq qoy! Çünki onlar suda boğulacaq bir ordudur.”[28]
كَمْ تَرَكُوا مِن جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ
- Arxalarında necə baxçalar və çeşmələr buraxdılar.
وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ
- Əkinlər, möhtəşəm yerlər,
وَنَعْمَةٍ كَانُوا فِيهَا فَاكِهِينَ
- Zövq və səfa sürdükləri necə nemətlər…
كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا آخَرِينَ
- Bax beləcə, Biz o nemətləri başqa bir xalqa miras buraxdıq.[29]
فَمَا بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّمَاء وَالْأَرْضُ وَمَا كَانُوا مُنظَرِينَ
- Onlara nə göy ağladı nə də yer! Onlara möhlət də verilmədi.
وَلَقَدْ نَجَّيْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الْعَذَابِ الْمُهِينِ
- Artıq İsrailoğullarını o alçaldıcı əzabdan xilas etdik[30]
مِن فِرْعَوْنَ إِنَّهُ كَانَ عَالِيًا مِّنَ الْمُسْرِفِينَ
- Firondan! O çox dikbaşlıq edən, həddi aşanlardan idi.[31]
وَلَقَدِ اخْتَرْنَاهُمْ عَلَى عِلْمٍ عَلَى الْعَالَمِينَ
- Şübhəsiz, onları (İsrailoğullarını) verdiyimiz elmlə (kitab və hikmətlə) müasirlərinə üstün etdik.[32]
وَآتَيْنَاهُم مِّنَ الْآيَاتِ مَا فِيهِ بَلَاء مُّبِينٌ
- Onlara açıq-aydın bir imtahan vəsiləsi olan ayələr/möcüzələr verdik.[33]
إِنَّ هَؤُلَاء لَيَقُولُونَ
- Bunlar da (Məkkəlilər) eynilə belə deyirlər:
إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الْأُولَى وَمَا نَحْنُ بِمُنشَرِينَ
- “İlk ölümümüzdən başqası yoxdur, biz (bir daha yenidən) dirildilib yayılmayacağıq.[34]
فَأْتُوا بِآبَائِنَا إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ
- Əgər doğru deyirsinizsə, onda ata-babalarımızı (dirildib) geri gətirin!”[35]
أَهُمْ خَيْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ وَالَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ أَهْلَكْنَاهُمْ إِنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ
- İndi bunlar daha xeyirlidir, yoxsa Tubba[36] xalqı və onlardan öncəkilər? Biz onları həlak etdik. Çünki onlar günahkar idilər.[37]
وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِينَ
- Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları, oyun-əyləncə olsun deyə yaratmadıq.[38]
مَا خَلَقْنَاهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
- Onları sadəcə bir həqiqət (sizi imtahan etmək)[39] üçün yaratdıq. Lakin onların çoxu bunu bilmir.[40]
إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقَاتُهُمْ أَجْمَعِينَ
- Şübhəsiz, (Haqqı batildən) ayırd etmə günü onların hamısı üçün təyin olunmuş bir vaxtdır.[41]
يَوْمَ لَا يُغْنِي مَوْلًى عَن مَّوْلًى شَيْئًا وَلَا هُمْ يُنصَرُونَ
- O gün heç bir yaxın/yoldaş, bir başqa yaxınına/yoldaşına fayda verə bilməyəcək.[42] Onlara köməklik də göstərilməyəcək.[43]
إِلَّا مَن رَّحِمَ اللَّهُ إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ
- Allahın mərhəmət etdikləri xaric![44] O Əzizdir, mərhəmətlidir.
إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ
- Şübhəsiz Zəqqum ağacı,
طَعَامُ الْأَثِيمِ
- Günahkarların yeməyidir.[45]
كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ
- Ərinmiş mis kimi qarınlarda qaynayar.
كَغَلْيِ الْحَمِيمِ
- Qaynar suyun qaynaması kimi…
خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَوَاء الْجَحِيمِ
- “Tutun onu, yandırıb-yaxan atəşin ortasına sürükləyin![46]
ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ
- Sonra başından aşağı qaynar su əzabından (dadsın deyə) qökün!”[47]
ذُقْ إِنَّكَ أَنتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ
- (Ona belə deyiləcək) “Dad görək! Sən ki çox əziz/güçlü, möhtərəm biri idin![48]
إِنَّ هَذَا مَا كُنتُم بِهِ تَمْتَرُونَ
- Əlbəttə, bu, haqqında tərəddüd etdiyiniz şeydir.”[49]
إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أَمِينٍ
- Pislikdən çəkinib qorunanlar isə, əlbəttə, əmin bir yerdə,
فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ
- Cənnətlərdə/baxçalarda və çeşmə başlarında olacaqlar.[50]
يَلْبَسُونَ مِن سُندُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُّتَقَابِلِينَ
- İncə ipəkdən və qalın atlasdan libaslar geyinəcək və qarşı-qarşıya əyləşəcəklər.[51]
كَذَلِكَ وَزَوَّجْنَاهُم بِحُورٍ عِينٍ
- Bax belə. İri gözlü huriləri də yanlarına (xidmətçi olaraq) verəcəyik.[52]
يَدْعُونَ فِيهَا بِكُلِّ فَاكِهَةٍ آمِنِينَ
- Orada əmin-amanlıq içində hər cür meyvədən istəyəcəklər.[53]
لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولَى وَوَقَاهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ
- Onlar (dünyadakı) ilk ölümdən başqa bir ölüm dadmayacaqlar. Allah onları yaxıcı atəşin əzabından da qoruyacaqdır.
فَضْلًا مِّن رَّبِّكَ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
- Bütün bunlar Rəbbinin bir lütfüdür. Məhz bu, böyük bir qurtuluşdur![54]
فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ
- Biz onu (Quranı) sənin dilində asanlıqla başa düşülən hala gətirdik ki, onlar doğru biliyə yiyələnsinlər.[55]
فَارْتَقِبْ إِنَّهُم مُّرْتَقِبُونَ
- Artıq sən gözlə! Şübhəsiz, onlar da gözləyirlər.[56]
[1] Bunlara “hurufu muqatta”, yəni tək-tək oxunan hərflər deyilir. Bunların Nəbimizdən soruşulmaması, onların bilinən bir mənası olduğunu göstərir. Yoxsa müşriklər bunu dillərinə dolayar, Nəbimizi hər zaman rahatsız edərdilər. Bu hərflərlə əlaqəli suallar, İslamın Ərəbistan yarımadası xaricinə yayılmasından sonra başlamışdır. Türkcədə belə bir ifadə tərzi yoxdur. Bu hərflərlə başlayan 29 surədən 25-ində Qurana, dördündə də mühüm bir mövzuya diqqət çəkməsi, onların diqqətlərini cəlb etmək üçün işlədildiyi başa düşülür (Doğrusunu Allah bilir).
[2] “Mubin (مبين)” “açıq, aşkar” deməkdir (Lisanul-ərəb). Bu ayə sonrakı ayələrlə birlikdə nəzərdən keçirildikdə, verilən bu anlamın daha uyğun olduğu görülür (Yusuf 12/1, Şuara 26/2, Qasas 28/2, Duxan 44/2).
[3] Quran ayələrinin nazil olmağa başladığı ilk gecə Ramazan ayındakı Qədr Gecəsidir (Bəqərə 2/185, 97:1). Növbəti ayədə (Duhan 44/4) deyilir ki, həmin gecə mələklərə vəzifələr təyin edildi və hər biri aldıqları əmrə uyğun olaraq təyin olunmuş yerə getdi. Cəbrayıl əleyhissəlam Quranı həmin gecə nazil etməyə başlamışdır.
[4] Qadir 97/4.
[5] Nahl 16/2.
[6] Yunus 10/57.
[7] Məryəm 19/65, Saffat 37/5, Sad 38/66, Zuxruf 43/85, Nəbə 78/37.
[8] Qasas 28/70.
[9] Yunus 10/56, Müminun 23/80, Mümin 40/68.
[10] Şuara 26/26.
[11] Ənbiya 21/2, Sad 38/8, Tur 52/11-12.
[12] Sonrakı ayələrdə Məkkə müşriklərinin Firon qövmü, Tubba qövmü və onlardan əvvəlki peyğəmbərlərə qarşı çıxanlar kimi olacağı bildirilir. Buna görə də, bu ayədəki duman real deyil; bu, Məkkə müşriklərinə təsir edəcək, onları çox sıxıntıya salacaq və çarəsiz qoyacaq bir vəziyyəti təsvir edən məcazi bir ifadədir.
[13] Çünki kafir iman gətirdikdən sonra imanını gizlədir və yalana əl atır (Bəqərə 2/39, Ali-İmran 3/86, 106), o, özünü mömin hesab edir, lakin Allaha təslim ola və Onun əmrlərini yerinə yetirə bilmir (Hicr 15/2). Bu səbəbdən Məkkə xalqı Peyğəmbərimizə dedi: “Əgər biz bu təlimatı/Quranı səninlə birlikdə izləsəydik, evlərimizdən və torpaqlarımızdan qovulardıq” (Qəsəs surəsi 28:57).
[14] Muhamməd 47/18.
[15] Zuxruf 43/29.
[16] Nahl 16/103.
[17] Hər bir peyğəmbər sehrbazlıqda və ya cinlərin təsiri altında olmaqda ittiham olunub (Şuəra 26/27, Zariyat 51/39, 52, Qəmər 54/9). Muhəmməd peyğəmbərə qarşı irəli sürülən bu cür ittihamlar Quran ayələri ilə təkzib edilib (Əraf 7/184, Möminun 23/70, Səba 34/46, Qələm 68/2, Təkvir 81/22).
[18] Bu əzab, müşriklərin Məkkə üzərindəki hakimiyyətlərini itirmələrinin əzabıdır. Müsəlmanları hicrət etməyə məcbur etdikdən sonra nazil olan ayədə onların Məkkədə uzun müddət qala bilməyəcəkləri bildirilirdi (İsra 17/76-77). Hüdeybiyyədə qələbə üçün bütün şərtlər yerinə yetirilsə də, Allah müsəlmanların Məkkəyə girməsinə icazə vermədi, əksinə onları sülh müqaviləsi bağlamağa məcbur etdi. Bu müqavilə müsəlmanların tanımadıqları müsəlman qardaşlarına qarşı səhv hərəkət etmələrinin qarşısını aldı (Fəth 48/24-25) və həmçinin Məkkə müşriklərindən cəzanı müvəqqəti olaraq götürdü. Lakin ayədə deyildiyi kimi, müşriklər sonradan bu müqaviləni pozdular (Tövbə 9/1-4) və cəzaya layiq oldular.
[19] Müşriklərin layiq olduğu cəza, Məkkəni müsəlmanlara tərk etmək məcburiyyətində qalmaları idi (İsra 17/76-77). Müsəlmanları hicrət etməyə məcbur edən Məkkəli müşriklər Bədr (Ənfal 8/67-70), Uhud (Ali-İmran 3/172-174) və Xəndək (Əhzab 33/25) döyüşlərində ağır zərbələr aldılar. Daha sonra Məkkə yaxınlığında, Hüdeybiyyədə (Tövbə 9/7) müsəlmanlarla müqavilə bağlamağa məcbur oldular. Müşriklər müqaviləni pozduqda və müsəlmanlar Məkkənin kənarlarına doğru irəlilədikdə, panikaya düşdülər və çarəsiz qaldılar. İslam ordusuna müqavimət göstərə bilmədiklərini anlayaraq, Əbu Süfyanın başçılıq etdiyi bir heyət göndərdilər. Əbu Süfyan Kəbənin həyətində Məkkə xalqına İslamı qəbul etdiyini və təslim olmaqdan başqa çarələrinin olmadığını söylədi (Məkkəyə giriş). Lakin onun iman bəyannaməsi Məkkənin müsəlmanların əlinə keçməsinin qarşısını almadı. Məkkənin itirilməsi ilə müşriklər ən ağır zərbəni aldılar və bütün hakimiyyətləri yox oldu (Tövbə 9:1-6).
[20] “Fitnə” qızılı içindəki xam maddələrdən ayırmaq üçün oda atmaq kimidir (Müfradat). Quranda bu söz sınaq (Əraf 7/155), aldatma (Əraf 7/27), cəhənnəm odu (Zariyat 51/10-14) və müharibə (Bəqərə 2/216) mənalarında işlədilir.
[21] Əraf 7/130-136, Zuhruf 43/46-50.
[22] Həm Musa (ona Allahın salamı olsun), həm də Harun (ona Allahın salamı olsun) Fironun xalqına elçi kimi getsə də, ayədə tək ada “dəyərli elçi” kimi istinad edilir. Bu məlumat Quranın Tövratı təsdiqləməsi baxımından vacibdir; çünki Çıxış 4:14-16 pasajlarında Allah Musaya tapşırıq verərkən Haruna nə deməsi lazım olduğunu və Harunun onun sözçüsü kimi olacağını göstərir. Başqa sözlə, onlar tək bir elçi kimi hərəkət etdilər.
[23] Əraf 7/104-105, Taha 20/47, Şuara 26/16-17.
[24] Hud 11/96-97, Müminun 23/45, Mümin 40/23, Zariyat 51/38.
[25] Mümin 40/27.
[26] Yunus 10/88.
[27] “Dağa doğru” kimi tərcümə etdiyimiz söz, “yüksəlmək” mənasını verən “seriy” (سریّ) kökündən törəmiş “esri” (أسْرِ) əmridir (Tehzibul-luğa ve Lisanul-Arab (سرا) mad). Musanın İsrail övladlarını apardığı dağ, Qırmızı dənizin kənarı ilə Qahirə arasındakı dağ sistemi olmalı idi və bəzən hündürlüyü 2000 metrdən çox olur (Misir, DİA). Çünki Qırmızı dənizə bu dağları keçmədən çatmaq mümkün deyil (Taha 20/77, Şuarâ 26/52, Duhan 44/23).
[28] Tə-ha 20/77-78, Şuara 26/63-66.
[29] Əraf 7/137, Şuara 26/57-59.
[30] Bəqərə 2/49, Əraf 7/141, İbrahim 14/6, Taha 20/80.
[31] Yunus 10/83, Kasas 28/4.
[32] Bəqərə 2/47,122, Araf 7/140, Casiye 45/16.
[33] İmtahan vəsiləsi olan ayələr həm Allahın Musa (əleyhissalam) vasitəsilə onlara çatdırdığı əmrlər və qadağalar, həm də göstərilən möcüzələr idi.
[34] Ənam 6/29, Müminun 23/37, Casiyə 45/24. Bu ayədə qeyd olunanlar reinkarnasiyaya, yəni ruhların köçürülməsinə inanan insanlar olmalıdır. “Reinkarnasiya, insan şəxsiyyətinin bir hissəsi hesab edilən görünməz mənəvi elementin (ruh, ruh, nəfəs, civa, atman, purusaölümdən sonra bu dünyada başqa bir bədənə keçməsi kimi müəyyən edilir (DIA, Tenâsüh).”
[35] Casiye 45/25.
[36] Tubba’ qədim Yəmən padşahlarının (DİA, Tubba) tituludur. Bu ayədə və “Qaf” surəsinin 50:14-cü ayəsində Tubba əhlinin Allahın elçilərinə qarşı çıxdıqlarına görə məhv edildiyi bildirilir və bununla da Məkkə müşriklərinə xəbərdarlıq edilir.
[37] Ənam 6/6, Yunus 10/13, Zuxruf 43/8, Muhamməd 47/13, Qaf 50/36, Qəmər 54/51.
[38] Ənbiya 21/16-17.
[39] Allah göyləri, yeri və onların arasındakı hər şeyi, insanları və cinləri çətin bir sınaqdan keçirmək üçün yaratmışdır. Bu, Hud surəsinin 7-ci ayəsində izah olunur və digər ayələr də “(بِالْحَقِّ) o həqiqət naminə” ifadəsi ilə buna işarə edir (Ənam 6/73, Hud 11/7, İbrahim 14/19, Hicr 15/85, Nəhl 16/3, Ənkəbut 29/44, Rum 30/8, Zumər 39/5, Casiyə 45/22, Əhkaf 46/3, Təğabun 64/3).
[40] Hicr 15/85, Rum 30/8, Ahkaf 46/3.
[41] Saffat 37/21, Mürselat 77/13–15, 35–38, Nebe 78/17–20.
[42] Buradaki yaxınlar: Ana, ata-baba, övlad, arvadı, dostu və s. (Loğman 31/33, Məaric 70/10, Abəsə 80/33-37, İnfitar 82/19).
[43] Bəqərə 2/48, 123, Tur 52/46.
[44] Zuxruf 43/67.
[45] İsra 17/60, Saffat 37/62–70, Vaqiə 56/51–52.
[46] Qaf 50/24-26, Haqqa 69/30-37.
[47] Həcc 22/19, Muhamməd 47/15, Vaqiə 56/92-94, Nəbə 78/24-25.
[48] Sad 38/57, Tur 52/16.
[49] Yasin 36/63-64, Tur 52/13-14.
[50] Hicr 15/45, Zariyat 51/15, Mürselat 77/41.
[51] Kəhf 18/31, Həcc 22/23, Fatır 35/33, İnsan 76/21.
[52] Cənnətə gedən möminlərə kişi və qadın xidmətçilər veriləcək. Qadın xidmətçilər huri, kişi xidmətçilər isə “vildan” adlanır. Bədənləri qabıqlarında gizlənmiş mirvari kimi örtülmüş və gözləri xidmət etdikləri insanlardan heç vaxt ayrılmayan hurilər (Saffat 37/48-49; Rəhman 55/56,72; Vaqiə 56/22-23) eyni yaşda yüksək vəzifəli qadın varlıqlar olacaqlar (Nəbə 78/33). Bu ayədəki və Tur 52/20-dəki “Və Biz onları ceyran gözlü hurilərlə zövcə edəcəyik (وَزوَّجْناهُم بِحُورٍعِينٍ)” ayəsinə görə hurilərin cənnətə gedən kişilərə cariyə kimi veriləcəyi iddia edilir, lakin bu iddia səhvdir. Ərəb dilində eyni fikir ətrafında birləşən hər bir şəxsə “zevç” (Vaqiə surəsinin 7-ci ayəsi), eyni növ canlıların erkəyi və dişisi, hər cüt ayaqqabı və oxşar və ya ziddiyyətli keyfiyyətlərə malik iki şeyin hər biri deyilir. Klassik ərəb dilində “zevce” sözü yoxdur. “Zevç” ilə eyni kökə malik olan “zevvece (زوج)” feli tək bir obyekt götürürsə, “bir şeyi cütləşdirmək” (Şura 42:49-50), iki obyekt götürürsə və ikinci obyekt birbaşa felə bağlıdırsa (Əhzab surəsinin 33:37), “evlənmək” deməkdir. Lakin, ikinci obyekt felə qoşma ilə bağlıdırsa, bu, çox yaxınlaşmaq deməkdir. Qoşmanın istifadəsi bu yaxınlığın evlilik (Müfradat) şəklində baş verməyəcəyini vurğulamaq üçündür. Buna görə də, ayələrdəki “Biz onlara ceyran gözlü huriləri zövcələri edəcəyik” ifadəsinin yeganə mənası hurilərin onların yaxın xidmətçiləri olacağıdır. “Huri” sözünün özü “havr (حَوْر)” kökündən törəyib, yəni bir şeydən uzaqlaşıb sonra ona qayıtmaq deməkdir (Lisan əl-Ərəb). Bu, onların xidmət etdikləri kəslərə yaxın olacaqlarını (Sad 38/52) və ətraflarında dövr edəcək kişi xidmətçilərdən (vildan) istənilənləri gətirəcəklərini göstərir. Bu kişi xidmətçilər mirvari kimi səpələnəcək, əllərində küplər, dolçalar, fincanlar, müxtəlif meyvələr, ətlər, quş əti və zəncəfilli su daşıyacaqlar (Vaqia 56/17-21, İnsan 76/15-19). Hurilər Cənnət sakinlərinin malikanələrində deyil, çadırlarda yaşayacaqlar (Rəhman 55/72).
[53] Yasin 36/57, Saffat 37/41–42, Sad 38/51, Zuxruf 43/73, Tur 52/22, Vaqiə 56/20, Mürsəlat 77/42.
[54] Nisa 4/13, Maidə 5/119, Ənam 6/16, Tövbə 9/72, 100, Saffat 37/60, Mümin 40/9, Hadid 57/12, Saf 61/10–13.
[55] Nahl 16/103, Məryəm 19/97, Şuara 26/192–195, Əhqaf 46/12, Qəmər 54/17, 22, 32, 40.
[56] Səcdə 32/30.
