Səba surəsi

Səba surəsi 34 ayədən ibarətdir. Bu isim surənin 15-ci ayəsində keçməkdədir. Səbə eyni zamanda Yəməndəki bir bölgənin adıdır.

بسم الله الرحمن الرحيم

Mərhəmətli, Rəhmli Allahın adıyla!

 

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَلَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ

1. Həmd/hər cür tərif[1] göylərdə və yerdə nə varsa, hamısının sahibi olan Allaha məxsusdur. Həmd, axirətdə də Ona məxsusdur.[2] O hökm/hikmət sahibidir, hər şeydən xəbərdardır.

يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنزِلُ مِنَ السَّمَاء وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ

2. Yerə girəni və oradan çıxanı, göydən enəni və oraya yüksələni O bilir.[3] O, rəhm edəndir, bağışlayandır.

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِن ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ

3. Kafirlik edənlər belə dedilər: “O saat/yenidən diriliş saatı bizə gəlməyəcək!”[4] De ki: “Xeyr! Qeybi/gizlilikləri bilən Rəbbimə and olsun ki, o saat sizə mütləq gələcəkdir.” Göylərdə zərrə qədər bir şey belə Ondan gizli qalmaz. İstər ondan daha kiçik, istər daha böyük olsun, elə bir şey yoxdur ki, açıq-aydın yazılı bir qeydi olmasın.[5]

 

لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ

4. Bu, (Allahın) inanıb güvənən və xeyirxah işlər görənlərə (etdiklərinin) qarşılığını verməsi üçündür. Məhz onlar üçün bağışlanma və tükənməz bir ruzi vardır.[6]

 

وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُوْلَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مِّن رِّجْزٍ أَلِيمٌ

5. Ayələrimizi qüvvədən salmağa çalışanlara isə, onlar üçün acı dolu bir əzabın ən pisindən vardır.[7]

 

وَيَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِي أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ هُوَ الْحَقَّ وَيَهْدِي إِلَى صِرَاطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ

6. Özlərinə elm verilənlər,[8] Rəbbindən sənə endirilənin (Quranın) haqq olduğunu və qüdrətli, hər cür tərifəlayiq olanın (Allahın) yoluna yönəltdiyini görürlər.[9]

 

 وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ

7. Kafirlik edənlər (öz aralarında) belə dedilər: “Çürüyüb tamamilə parçalandıqdan (torpağa qarışdıqdan) sonra mütləq yenidən yaradılacağınızı xəbər verən bir adamı sizə göstərəkmi?[10]

 

أَفْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَم بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذَابِ وَالضَّلَالِ الْبَعِيدِ

8. “Görəsən, o, Allaha qarşı bir yalanmı uydurur,[11] yoxsa onda bir dəlilikmi var?”[12] Xeyr! Əslində axirətə inanmayanlar əzab içində və dərin bir zəlalət içindədirlər.[13]

 

أَفَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُم مِّنَ السَّمَاء وَالْأَرْضِ إِن نَّشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِّنَ السَّمَاء إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِّكُلِّ عَبْدٍ مُّنِيبٍ

9. Məgər onlar, başlarının üstündəki göyü və ayaqlarının altındakı yeri görmədilərmi?[14] / Lazım gəlsə,[15] onları yerin dibinə batırar, yaxud göydən üstlərinə parçalar tökərik.[16] Şübhəsiz ki, bunda Allaha yönələn hər bir bəndə üçün bir ayə/işarət vardır.[17]

 

وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُودَ مِنَّا فَضْلًا يَا جِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ

10. Biz Davuda tərəfimizdən lütf etdik: “Ey dağlar və qanadlı canlılar![18] Onunla (Davudla) bərabər (Mənə) yönəlin!” – dedik. Bir də onun üçün dəmiri yumşaltdıq.[19]

 

أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

11. (Ona) “Bədəni örtən zirehlər düzəlt və hörgüsündəki ölçüyə riayət et![20] (dedik). Xeyirxah işlər görün. Şübhəsiz ki, Mən, etdiyiniz hər işi görməkdəyəm.

 

وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ وَمِنَ الْجِنِّ مَن يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَمَن يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ

12. Küləyi də Süleymanın əmrinə verdik. Külək, günortaya qədər bir aylıq, günortadan sonra da bir aylıq məsafə qət edərdi.[21] Ərimiş mis mədənini də onun üçün sel kimi axıtdıq. Rəbbinin izni ilə cinlərdən onun nəzarəti altında çalışanlar vardı.[22] Onlardan hər hansı biri əmrimizdən çıxsa, ona alovlu atəşin əzabından daddırırdıq.

 

يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاء مِن مَّحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَّاسِيَاتٍ اعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُكْرًا وَقَلِيلٌ مِّنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ

13. Cinlər, Süleyman nə istəsə onu edirdilər: Məbədlər, heykəllər,[23] hovuz kimi çanaqlar və nəhəng sabit qazanlar.[24] Ey Davud ailəsi! Allaha şükür edin! Bəndələrimizdən şükür edənlər çox azdır.

 

فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَن لَّوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ

14. Süleymanın ölümünə qərar verdiyimiz zaman, onun öldüyünü ancaq söykəndiyi şeyi gəmirən yerdəki bir canlı göstərdi.[25] Süleyman yerə yıxılanda cinlər anladılar ki, əgər qeybi/gizlilikləri bilmiş olsaydılar,[26] o alçaldıcı əzabın içində qalmazdılar.

 

لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتَانِ عَن يَمِينٍ وَشِمَالٍ كُلُوا مِن رِّزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ

15. Səba (xalqı) üçün yaşadıqları yerdə bir ayə/nişanə vardı: Sağda və solda iki bağça. (Onlara belə deyildi) “Rəbbinizin verdiyi ruzidən yeyin və Ona şükür edin![27] Təmiz bir diyar və bağışlayan bir Rəbb!”

 

فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُم بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَى أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِّن سِدْرٍ قَلِيلٍ

16. Amma onlar üz döndərdilər. Biz də onların üstünə Arim selini[28] göndərdik. Bağçalarının hər ikisini acı meyvəli, çoraq bitkili/tamarisk və bir az sidr ağacı[29] olan bağçalara çevirdik.[30]

 

ذَلِكَ جَزَيْنَاهُم بِمَا كَفَرُوا وَهَلْ نُجَازِي إِلَّا الْكَفُورَ

17. Onları nankorluqlarına görə belə cəzalandırdıq. Biz heç nankordan başqasını cəzalandırarıqmı?[31]

 

وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا قُرًى ظَاهِرَةً وَقَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا آمِنِين

18. Biz onlarla (Səbə xalqı ilə) bərəkət verdiyimiz şəhərlər arasında biri digərindən görünən şəhərlər saldıq. Oralarda gediş-gəliş etməyin ölçü və qaydalarını qoyduq. “Gecələr və günlər boyunca oralarda əminliklə gəzib dolaşın!”

 

فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ

19. Onlar isə “Rəbbimiz! Səfərlərimizin məsafəsini uzaqlaşdır!”[32] – dedilər və beləcə özlərinə zülm etdilər. Biz də onları darmadağın edib ibrətlik hekayələrə çevirdik.[33] Həqiqətən bunda səbr edən/dirayətli və şükür edən hər bir kəs üçün sağlam ayələr/ibrətlər vardır.

 

وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقًا مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ

20. Həqiqətən, İblisin onlar barəsindəki zənni düz çıxdı. Möminlərdən ibarət bir dəstə xaric olmaqla[34] hər kəs ona tabe oldu.[35]

 

وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِم مِّن سُلْطَانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَن يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِي شَكٍّ وَرَبُّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ

21. Halbuki onun onlar üzərində bir hakimiyyət gücü yoxdur.[36] Ancaq Biz, axirətə inananlarla ona şəkk gətirənləri ayırd etmək üçün (ona bu fürsəti verdik).[37] Sənin Rəbbin hər şeyin qoruyucusudur.

 

قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُم مِّن دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَمَا لَهُمْ فِيهِمَا مِن شِرْكٍ وَمَا لَهُ مِنْهُم مِّن ظَهِيرٍ

22. De ki: “Allahdan başqa/Onunla öz aranızda olduğunu iddia etdiklərinizi yalvarıb çağırın!”[38] Onlar göylərdə və yerdə zərrə qədər bir şeyə sahib deyillər. Onların orada bir bir şərikliyi olmadığı kimi, (Allahın) onlardan bir dəstəkçisi də yoxdur.[39]

 

وَلَا تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ عِندَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ

23. Onun qatında şəfaət, izin verdiyi kimsədən başqasına fayda saxlamaz.[40] Nəhayət, qəlblərindəki qorxu keçincə, onlara: “Rəbbiniz nə buyurdu?” – deyə soruşarlar. Onlar da: “Haqqı buyurmuş!” – deyərlər. O ucadır, böyükdür.

 

قُلْ مَن يَرْزُقُكُم مِّنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ

24. De ki: “Göylərdən və yerdən sizə ruzi verən kimdir?” De: “Allahdır! Ya biz ya da siz (ikimizdən birimiz) doğru yolda və ya açıq-aşkar bir zəlalət içindədir.[41]

 

قُل لَّا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَلَا نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ

25. De ki: “Siz bizim işlədiyimiz günahlardan sorğu-sual edilməyəcəksiniz, biz də sizin etdiklərinizdən sorğu-sual edilməyəcəyik.”[42]

 

قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ

26. De ki: “Rəbbimiz bizi bir araya gətirəcək, sonra isə haqqa uyğun bir şəkildə bir-birimizin arasını ayıracaqdır.[43] O, (haqq ilə batılın) arasını açandır, hər şeyi biləndir.”

 

قُلْ أَرُونِي الَّذِينَ أَلْحَقْتُم بِهِ شُرَكَاء كَلَّا بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

27. De: “Ona qoşduğunuz şərikləri mənə göstərin! Xeyr! (Onun heç bir şəriki ola bilməz!)[44] Əksinə! O Allah, Əzizdir/qüdrətlidir, hökm/hikmət sahibidir.

وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِّلنَّاسِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

28. Biz səni insanlara ancaq müjdəçi və xəbərdar edən bir elçi olaraq göndərdik.[45] Lakin insanların çoxu bunu bilmir.

 

وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ

29. Onlar deyirlər ki: “Əgər doğru sözlü isəniz (söyləyin) bu vəd[46] nə zaman?”[47]

 

قُل لَّكُم مِّيعَادُ يَوْمٍ لَّا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَلَا تَسْتَقْدِمُونَ

30. De ki: “Sizə vəd olunmuş bir gün vardır ki, onu nə bir an yubada bilər, nə də qabağa çəkə bilərsiz.”[48]

 

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَن نُّؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَلَا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِندَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلَا أَنتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ

31. Kafirlik edənlər belə dedilər: “Biz bu Qurana da bundan əvvəlkilərə də əsla inanmayacağıq!”[49] Kaş o zalımları Rəbbinin hüzurunda durdurulduqları zaman bir-birlərinə söz qaytararkən görəydin. (Dünyada) aciz olanların, təkəbbürlük edənlərə qarşı: “Siz olmasaydınız biz, əlbəttə, mömin olardıq.” – deyəcəklər.[50]

 

قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءكُم بَلْ كُنتُم مُّجْرِمِينَ

32. Təkəbbürlük edənlər də acizlərə belə deyərlər: “Sizə doğrunu göstərən rəhbər/kitab gəldikdən sonra, sizi ondan bizmi döndərdik? Əslində, siz özünüz günahkar idiniz.”[51]

 

وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَن نَّكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَندَادًا وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلَالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

33. Acizlər təkəbbürlük edənlərə: “Xeyr! Siz, gecə və gündüz plan qurub Allahı danaraq görməzlikdən gəlməyimizi, Ona oxşar keyfiyyətlərdə şəriklər ortaya qoymağımızı[52] əmr edirdiniz.” – deyərlər.[53] Onlar o əzabı gördükdə için-için peşman olarlar.[54] Biz də kafirlik edənlərin boyunlarına halqalar keçirərik.[55] Onlar ancaq etdikləri əməllərinə görə cəzalandırılacaqlar![56]

 

وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِّن نَّذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُم بِهِ كَافِرُونَ

34. Biz hər hansı bir şəhərə xəbərdar edən birini göndərdikdə, oranın bolluq içində azğınlaşmış olanları sadəcə belə dedilər: “Biz sizinlə göndərilənləri rədd edirik!”[57]

 

وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ

35. Həmçinin dedilər ki: “Biz var-dövlət və övlad cəhətdən daha çoxuq. Biz əzaba məruz qalacaq deyilik!”[58]

 

قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشَاء وَيَقْدِرُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

36. De ki, “Rəbbim, lazım gördüyü[59] kəsin ruzisini artırar və azaldar.[60] Lakin insanların çoxu bunu bilməz.”

 

وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُم بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِندَنَا زُلْفَى إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُوْلَئِكَ لَهُمْ جَزَاء الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ

37. Sizi bizə daha çox yaxınlaşdıracaq şeylər nə mal-dövlətiniz nə də övladlarınızdır! Ancaq hər kim inanıb güvənər və xeyirxah işlər görərsə, bax onlar üçün etdiklərinin qarşılığı olaraq qat-qat mükafat vardır. Onlar (cənnətdə) əmin-amanlıq içində olacaqlar.[61]

 

وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُوْلَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ

38. Ayələrimizi aciz/təsirsiz hala gətirməyə çalışanlar isə əzaba düçar ediləcəklər.[62]

قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنفَقْتُم مِّن شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ

39. De: “Əlbəttə Rəbbim, bəndələrindən lazım gördüyü kəsin ruzisini artırar və azaldar. Xeyir üçün hər nə xərcləsəniz, O, onun əvəzini verəcəkdir.[63] O, ruzi verənlərin ən xeyirlisidir.”

 

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاء إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ

40. (Allah) o gün hər kəsi bir araya toplayacaq və mələklərə belə deyəcəkdir: “Bunlar sizəmi qulluq edirdilər?”[64]

 

قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنتَ وَلِيُّنَا مِن دُونِهِم بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُم بِهِم مُّؤْمِنُونَ

41. Mələklər: “Sən bütün nöqsanlıqlardan uzaqsan. Bizim vəlimiz/ən yaxınımız onlar deyil, Sənsən. Əslində onlar, (sığındıqları) cinlərə/görə bilmədikləri varlıqlara[65] qulluq edir, əksəriyyəti onlara inanırdı,” – deyə qarşılıq verirlər.

فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَّفْعًا وَلَا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِي كُنتُم بِهَا تُكَذِّبُونَ

42. Bu gün bir-birinizə nə bir fayda nə də bir zərər verməyə gücünüz çatmaz.[66] Zalımlara belə deyəcəyik: “Yalanladığınız bu atəşin əzabını dadın!”[67]

 

وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَن يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَقَالُوا مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ مُّفْتَرًى وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُّبِينٌ

43. Ayələrimiz onlara açıq-aşkar oxunduqda: “Bu ancaq atalarınızın qulluq etdiklərindən sizi döndərmək istəyən bir adamdır!” – dedilər və əlavə etdilər: “Bu, uydurma bir yalandan başqa bir şey deyildir!” Kafirlik edənlərə haqq gəldikdə belə deyərlər: “Bu, sadəcə açıq-aşkar bir sehirdir!”[68]

 

وَمَا آتَيْنَاهُم مِّن كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِن نَّذِيرٍ

44. Halbuki biz onlara oxuyub öyrənəcəkləri bir kitab verməmişdik.[69] Səndən əvvəl də onlara xəbərdar edən bir elçi göndərməmişdik.[70]

 

وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ

45. Onlardan əvvəlkilər də yalanlamışdılar. Üstəlik bunlar, əvvəlkilərə verdiklərimizin onda birinə belə nail ola bilmədilər.[71] Onlar elçilərimi yalanladılar (tanımaq istəmədilər), arxasından da Mənim onları tanımamağım nəymiş (gördülər)![72]

 

قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُم بِوَاحِدَةٍ أَن تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُم مِّن جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَّكُم بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ

46. De ki: “Mən sizə yalnız, Allah üçün iki-iki və tək-tək qalxmağınızı, sonra da -sizin yoldaşınızda cinlərin təsirindən hər hansı bir əlamətin olmadığını- düşünməyinizi tövsiyə edirəm.[73] O, sadəcə şiddətli bir əzab gəlmədən əvvəl sizi xəbərdar edən bir elçidir.”[74]

 

قُلْ مَا سَأَلْتُكُم مِّنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ

47. De ki: “Mən sizdən hər hansı bir ücrət istəmişəmsə, o sizin olsun. Mənim ücrətim ancaq Allaha aiddir.[75] O hər şeyə şahiddir.”

 

قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَّامُ الْغُيُوبِ

48. De ki: “Şübhəsiz, Rəbbim haqqı ortaya qoyar.[76] O, qeybi/gizli olanları yaxşı biləndir.”[77]

 

قُلْ جَاء الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ

49. De ki: “Haqq gəldi. Artıq batil nə yeni bir şeyi ortaya çıxara bilər, nə də geri qaytara bilər.”[78]

 

قُلْ إِن ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ

50. De: “Əgər mən yoldan çıxsam, öz əleyhimə çıxmış olaram. Yox, əgər doğru yola girmişəmsə, bu da Rəbbimin mənə vəhyi sayəsindədir. Şübhəsiz, O eşidəndir, yaxındır.”[79]

 

وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِن مَّكَانٍ قَرِيبٍ

51. Dəhşətə qapıldıqları, qaçma imkanlarının qalmadığı və (ölüm mələkləri tərəfindən) yaxın bir yerdən[80] yaxalandıqları əsnada onları kaş bir görsən![81]

 

وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِن مَكَانٍ بَعِيدٍ

52. O zaman onlar: “Artıq ona iman etdik!” – deyərlər. Amma onların uzaq bir yerdən imanı əldə etmələri necə mümkün ola bilər?

 

وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِن قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِن مَّكَانٍ بَعِيدٍ

53. Halbuki bundan əvvəl onu görməzlikdən gəlirdilər. Uzaq bir yerdən (dünyadan) qeyb/gizli olan şeylər (axirət) haqqında fikir yürüdür/atıb-tuturdular.

 

وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِم مِّن قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مُّرِيبٍ

54. Eyni ilə, bundan öncə bənzərlərinə edildiyi kimi, arzuladıqları şeylərlə onların arasına pərdə çəkilmişdir.[82] Çünki onlar özlərini dərin bir şəkk-şübhə içinə düşürmüşdülər.[83]

[1] Həmd, birini etdiyi işdən ötrü tərifləməkdir. “Hər cür tərif Aləmlərin Rəbbi Allaha məxsusdur!” demək, Onu ən gözəl tərif etməyin yoludur. Həmd, şükür kəlməsindən daha geniş məna ifadə edir. Quranda Allahı həm digər bütün canlılar həm də insanlar “həmd=tərif” edərlər. Ancaq “şükür” kəlməsi təkcə insanlarla əlaqəlidir. Şükür, daha çox bir şeyin qarşılığını ifadə etmək üçün işlədilir. Buna görə Rəbbimiz “Mənə şükr edin, nankorluq etməyin!” buyurmaqdadır (Bəqərə 2/152).

[2] Fatihə 1/2, Ənam 6/1, İsra 17/111, Kəhf 18/1, Qasas 28/70, Fatır 35/1, Təğabun 64/1.

[3] Fatır 35/10, Hadid 57/4, Məaric 70/4.

[4] Hicr 15/85, Tə-ha 20/15, Həcc 22/7, Mümin 40/59, Casiyə 45/32.

[5] Bunların hamısı meydana gəlmədən əvvəl qeyd edilir (Hadid 57/22-23). Ayrıca bax: Ali İmran 3/5, Ənam 6/59, Yunus 10/61, Nəml 27/75, Loğman 31/16.)

[6] Yunus 10/4, Rum 30/45, Nəcm 53/31.

[7] Hac 22/51, Sebe 34/38, Mü’min 40/4, 35, 56, 69.

[8] Yaradılan ayələrdən öyrəndiyi biliklərlə endirilən ayələri qarşılaşdıranlar (Fussilət 41/53).

[9] Rad 13/19, Həcc 22/54.

[10] Rad 13/5, İsra 17/49, 98, Səcdə 32/10, Müminun 23/82, Nəml 27/67, Kaf 50/15. Naziat 79/10–11.

[11] Şura 42/24.

[12] Hicr 15/6, Mü’minun 23/70, Kalem 68/51.

[13] Nisa 4/136, 167, İbrahim 14/3, 18, Şûrâ 42/18.

[14] Rum 30/25, Hac 22/65, Fatır 35/41, Gaşiye 88/17-20

[15] Ayədə keçən “nəşə”  (نشأ) feilinin kökü, “var etmək” anlamında olan şey (شيء)’dir (Müfrədat). Allah hər şeyi bir ölçüyə görə yaradır (Qəmər 54/49; Rad 13/8)

[16] Nahl 16/45, İsra 17/68, Mülk, 67/16-17.

[17] Kaf 50/6-8.

[18] Bir çox həşəratın da qanadları olduğu üçün bu cür məal verdik. Çünki Süleyman əleyhissəlamın ana qarışqanın  dediklərini anlaması Quranda yer alır (Nəml 27/17-19).

[19] Bəqərə 2/251, Ənbiya 21/79, Nəml 27/15, Sad 38/17-20.

[20] Ənbiya 21/80.

[21] Ənbiya 21/81, Sad 38/36.

[22] Nəml 27/17.

[23] Bu ayə sitayiş məqsədi daşımayan heykəllərin düzəldilməsində bir problem olmadığını göstərir.

[24] Ənbiya 21/82, Sad 38/37-38.

[25] Təfsir və tərcümələrdə ayədəki “minsee” sözü “dəyənək” mənası verilir, lakin bunun səhv olduğunu düşünürük. Çünki dəyənəyə söykənərək ölən insan dərhal yerə yıxılır. Bu, Süleyman peyğəmbərin oturarkən söykəndiyi bir şey ola bilər. Burada bəhs edilən quru canlısı “ağac qurdu” ola bilməz, çünki onun belə bir şeyi gəmirməsi uzun müddət çəkərdi. Bu, köstəbək və ya qunduz kimi böyük bir gəmirici olmalıdır.

[26] Ənam 6/59, Hud 11/123, Nahl 16/77, Nəml 27/65, Cin 72/26. Cinlər Süleyman əleyhissəlamı gördükləri halda onun öldüyünü anlamamışdılar.

[27]  Bəqərə 2/168, 172, Maidə 5/87-88, Nahl 16/114.

[28] Arim “bənd, baraj; böyük daşqın və güclü yağış” deməkdir. Tarixi qeydlərə görə, Ərəbistan yarımadasının cənubundakı Səbai krallığının paytaxtı Məryəmbə (Me’rib) quraq bir bölgədə yerləşirdi. Buna görə də, şəhərin cənubundakı Yəsran və şimalındakı Əbyan düzənlikləri iki dağ arasında dar bir keçiddə tikilmiş Arim bəndi ilə suvarılırdı. Daha sonra bu bənd uçdu və düzənliklərə ciddi ziyan vurdu və onları istifadəyə yararsız hala gətirdi (DİA: Səba, Arim, Me’rib).

[29] Türkcə buna Ərəbistan gilası deyilir.

[30] İbrahim 14/28, Nahl 16/112.

[31] Nisa 4/147, İbrahim 14/7.

[32] Səba xalqı asanlıqla və təhlükəsiz şəkildə keçə biləcəkləri ticarət yollarından məmnun deyildilər (Ələq 96/6), ona görə də “Səyahətlərimizin məsafəsini uzadın” dedilər və təhlükəli olsa belə, daha uzaq bölgələrə çatmaq istədilər. Onların bu doymaz istəyi səhvlərə və pis nəticələrə səbəb oldu.

[33] Ənam 6/131.

[34] Burada mömin bir icmanın olması, Süleyman peyğəmbərin mesajının onlara çatdığını göstərir. Səba 34/15-də verilən ayə bu mesaja nümunədir: “Rəbbinizin ruzi verdiyi şeylərdən yeyin və Ona qarşı olan borclarınızı yerinə yetirin. Şəhəriniz pak bir şəhərdir və Rəbbiniz günahları bağışlayandır!”

[35] Nisa 4/118-121, A’raf 7/16-17, Hicr 15/39-40, İsra 17/61-65, Sad 38/82-85.

[36] Hicr 15/42, Nahl 16/99-100, İsra 17/65.

[37] Ali İmran 3/142, Tövbə 9/16, Ənkəbut 29/11.

[38] Əraf 7/194-195, İsra 17/56, Fatır 35/14, 40, Zümər 39/38.

[39] Əraf 7/191-192, Rad 13/16, Nahl 16/20, Furkan 25/3, Fatır 35/13, Yasin 36/74-75, Ahkaf 46/4.

[40] Şəfaət başqasının müşayiət etməsini istəmək, yoldaşlıq etmək və ya dayaq durmaqdır (əl-Ayn, Mufrədat). Dünyada insanlar bir-birinə şəfaət edə bilər (Nisə 4/85). Amma məhşər günündə peyğəmbərlər də daxil olmaqla heç kim bir başqası üçün şəfaət edə bilməyəcək (Bəqərə 2/123, 254, Ənam 6/51, Səcdə 32/4, Zümər 39/43-44, İnfitar 82/17-19 ). Şəfaətlə əlaqəli ətraflı məlumat üçün bax: https://www.muselmanlar.com/dusunce-sahesi/6397.html

[41] Yunus 10/31, Nəml 27/64, Rum 30/40, Fatır 35/3, Mümin 40/13, 64, Mülk 67/21.

[42] Yunus 10/41, Hud 11/35, Şuara 26/216, Qasas 28/55, Şura 42/15.

[43] Əraf 7/6-9, Həcc 22/17, Səcdə 32/25, Mümtəhinə 60/3.

[44] Rad 13/33.

[45] Bu ayəyə əsasən, sonuncu peyğəmbər Məhəmməd (ona Allahın salavatı və salamı olsun) (Əhzab 33/40) bütün dünyaya elçi kimi göndərilmiş və buna görə də öz missiyasına yaşayış məntəqələrinin əsas mərkəzi olan Məkkədə başlamış və Məkkə və onun ətrafını xəbərdar etmişdir (Nisa 4/79, Ənam 6/92, Əraf 7/158, İsra 17/105, Həcc 22/49, Furqan 25/1, Şura 42/7, Cümə 62/2-3).

[46] İnsanların məsuliyyət daşıyacağı və doğru yolda olanların Cənnətə, yoldan çıxanların isə Cəhənnəmə gedəcəyi vəd edilir (İbrahim 14:22-23, Şura 42:18).

[47] Yunus 10/48, Ənbiya 21/38, Nəml 27/71, Səcdə 32/28, Yasin 36/48, Mülk 67/25.

[48] Əraf 7/34, Yunus 10/49, Hicr 15/5, Nahl 16/61, Müminun 23/43.

[49] Ənam 6/111, 124, Yunus 10/15, Hicr 15/13, İsra 17/90-93, Şuara 26/201.

[50] Bəqərə 2/166-167, Əraf 7/38-39, Nahl 16/86, Ənkəbut 29/25, Əhzab 33/66-68.

[51] Saffat 37/27-31.

[52] Ayədə keçən “endâd” (أنداد) sözünün müfrədi “nidd” (نِدٌّ)-dır. “Nidd” “bir şeyə bənzəyən və hərəkətlərində ona qarşı çıxan varlıq” deməkdir (əl-Ayn). Müşriklər inanırdılar ki, Allahla oxşar xüsusiyyətlərə malik olduqlarını düşündükləri varlıqları vasitəçi tutmaqla, istəklərini bu varlıqlar vasitəsilə Allah tərəfindən qəbul edilə bilərlər (Bəkərə 2/165, İbrahim 14/30, Zumər 39/8, Fussilet 41/9).

[53] Şuara 26/96-102.

[54] Yunus 10/54, Zuxruf 43/38-39.

[55] Rad 13/5, Həcc 22/21, Mümin 40/71, Haqqa 69/32, İnsan 76/4, Müzzəmmil 73/12-13.

[56] Ənam 6/160, Əraf 7/147, Nəml 27/90, Qasas 28/84.

[57] İbrahim 14/9, Fussilət 41/14, Zuxruf 43/23-24.

[58] Ali İmran 3/10, 116, Kəhf 18/36, Mücadələ 58/17.

[59] “Şaə” ( شاء ) feili “bir şey etmək” mənasındakı şey ( شيء) məsdərindən törəmişdir. Ətraflı məlumat üçün Bəqərə 20-ci ayənin 28-ci dipnotuna baxın.

[60] Rad 13/26, İsra 17/30, Qasas 28/82, Rum 30/37, Ənkəbut 29/62, Səbə 34/39, Zümər 39/52, Şura 42/12.

[61] Ali İmran 3/14-15, Ənfal 8/28, Tövbə 9/24, Kəhf 18/46, Şuara 26/88-89, Qasas 28/60, Şura 42/36, Münafiqun 63/9, Təğabün 64/15.

[62] Həcc 22/51, Səbə 34/5, Mümin 40/4, 35, 56, 69.

[63] Bəqərə 2/261-262, 265, 268, 272, Ənfal 8/60.

[64] Allah bu sualı mələklərə verəcək, çünki Məkkə müşrikləri özləri ilə Allah arasında dayanan mələklərə ibadət etdiklərini iddia edirdilər (Nisa 4/117, 172; İsra 17/40; Ənbiya 21/26-29; Furqan 25/17-18; Zuxruf 43/19; Nəcm 53/19-28). Allah İsa peyğəmbərdən də oxşar bir sual soruşacaq (Maidə 5/116-118).

[65] “Cin” sözünün kök mənası hisslərdən gizli qalan bir şeydir (Mufradat) (Ənam 6/100, 128; Cin 72/6).

[66] İnfitar 82/19.

[67] Secde 32/20.

[68]  Furqan 25/4, Saffat 37/15, Sad 38/4-7, Əhqaf 46/7, Müddəssir 74/18-25.

[69] Məkkə əhlinin əcdadları olan İbrahim və İsmayıla müqəddəs kitablar verilmişdi (Bəqərə 2/136, Ali-İmran 3:84, Ənam 6:83-89, Məryəm 19/54). Lakin bu ayə göstərir ki, həmin müqəddəs kitablar Məhəmmədin (əleyhissalam) ilk mesajını alan Məkkə əhlinə çatmamışdır (Ənam 6:155-157, Zuxruf surəsi 43:21).

[70] Qasas 28/46, Səcdə 32/3, Yasin 36/1-6.

[71] Bax: Rum 30/9, Fatir 35/44, Mumin 40/21, Məhəmməd 47/10. Nuh qövmünə və Süleyman peyğəmbərə bilik və fürsətlər bu gün təsəvvürün həddini aşır (Ənbiya 21/81-82, Nəml 27/15-44, Səba 34/12-14, Nuh 71/13-20).

[72] Yunus 10/39, Hac 22/42-44, Fatır 35/25-26, Zümer 39/25, Mülk 67/18.

[73] Əraf 7/184, Muminun 23/70, Tur 52/29, Qələm 68/2, Təkvir 81/22.

[74] Hud 11/12, Hicr 15/89, Həcc 22/49, Ənkebut 29/50, Fatır 35/23, Sad 38/70, Əhqaf 46/9, Zariyat 51/50–51, Mülk 67/26.

[75] Ənam 6/90, Yusuf 12/104, Muminun 23/72, Furqan 25/57, Sad 38/86, Şura 42/23, Tur 52/40, Qələm 68/46.

[76] Ənbiya 21/18.

[77] Maidə 5/109, 116, Ənam 6/59, Tevbe 9/78, Hud 11/123, Nahl 16/77, Nəml 27/65, Cin 72/26.

[78] İsra 17/81.

[79] Bəqərə 2/186

[80] Əcəli çatmış bir insan ölüm mələklərindən qaça bilmədiyi üçün, onlar onu harada olursa olsun yaxalayıb ruhunu alarlar (Ənam 6/61, Vaqiə 56/83-85).

[81] Ənam 6/93, Ənfal 8/50.

[82] Kafirlər və günahkarlar ruhları bədənlərindən alındıqda dünyaya qaytarılmaq istəyirlər. Lakin onların qarşısında Qiyamət gününə qədər bir maneə var (Muminun 23/99-100, Munafiqun 63/9-11).

[83] İbrahim 14/9, Şura 42/14.