Qasas surəsi

 

Qasas surəsi 88 ayədən ibarətdir. “Qasas” kəlməsi 25-ci ayədə keçər və anlamı “Qissələr” deməkdir.

بسم الله الرحمن الرحيم

Mərhəmətli, Rəhmli Allahın adıyla!

طسم

1. Ta, Sin, Mim![1]

 

تلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْمُبِينِ

2. Bunlar, açıq-aydın kitabın ayələridir.[2]

 

نَتْلُوا عَلَيْكَ مِن نَّبَإِ مُوسَى وَفِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

3. İnanan bir xalq üçün Musa və Fironun xəbərlərindən bir qismini sənə olduğu kimi bağlantıları ilə birlikdə sırasıyla oxuyacağıq.[3]

 

إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِي الْأَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعًا يَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِّنْهُمْ يُذَبِّحُ أَبْنَاءهُمْ وَيَسْتَحْيِي نِسَاءهُمْ إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ

4. Firon, öz ölkəsində qəddarlıq edib[4] onun əhalisini fərqli qruplara bölmüşdü.[5] Onların bir tayfasını (İsrail oğullarını) zəiflədir, oğlan uşaqlarını boğazlayır,[6] qız uşaqlarını isə sağ buraxırdı.[7] Çünki o, fitnə-fəsad törədənlərdən idi.

 

وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ

5. Biz isə o torpaqlarda aciz qalanlara köməklik edib, onları rəhbərlər və oranın varisləri etmək istəyirdik.[8]

 

وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَنُرِي فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُم مَّا كَانُوا يَحْذَرُونَ

6. Ayrıca onlara o torpaqlarda hökmranlıq vermək; Firona, Hamana[9] və ordularına[10] qorxduqları şeyi başlarına gətirmək istəyirdik.[11]

 

وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ

7. Biz Musanın anasına belə vəhy etdik:[12] “Onu əmizdir; ona bir şey olacağından qorxduğun zaman da çaya burax. Qorxma və üzülmə! Şübhəsiz, Biz onu sənə qaytaracaq və elçilərimizdən edəcəyik.”

 

فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا إِنَّ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا كَانُوا خَاطِئِينَ

8. Beləcə, Firon xanədanı özlərinə düşmən və üzüntü qaynağı olacaq o uşağı (çaydan) tapıb götürdü.[13] Əlbəttə ki, Firon, Haman və orduları xəta edirdilər.

 

وَقَالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَيْنٍ لِّي وَلَكَ لَا تَقْتُلُوهُ عَسَى أَن يَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

 

9. Fironun arvadı dedi: “Mənim üçün də sənin üçün də bir göz aydınlığı![14] Onu öldürməyin! Bəlkə bizə bir faydası olar ya da onu övladlığa götürərik.”[15] Halbuki onlar (başlarına gələcək şeylərin) fərqində deyildilər.

 

وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغًا إِن كَادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلَا أَن رَّبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ

10. Musanın anasının sinəsi boş qaldı. İnanıb güvənənlərdən olsun deyə onun qəlbinə mətanət verməsəydik, az qala onu biruzə verəcəkdi.[16]

 

وَقَالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَن جُنُبٍ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

11. Musanın bacısına: “Onu təqib et!” – dedi. O da onlar hiss etmədən Musanı kənardan izlədi.

 

وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِن قَبْلُ فَقَالَتْ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ

12. Öncə ona heç bir süd anasını qəbul etdirmədik. Sonra (bacısı gəlib) dedi ki: “Sizin üçün ona baxacaq və şəfqətlə davranacaq bir ailəni sizə göstərimmi?”[17]

 

فَرَدَدْنَاهُ إِلَى أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

13. Beləliklə, Biz anasının gözü aydın olsun və üzülməsin, həmçinin Allahın vədinin[18] haqq olduğunu bilsin deyə onu anasına qaytardıq. Lakin onların çoxu bunu bilməzlər.

 

وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ

14. Musa yetkinlik çağına gəlib kamala çatdıqda ona hikmət/doğru qərar vermə qabiliyyəti və elm verdik. Biz, gözəl davrananları bax belə mükafatlandırırıq.[19]

 

وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِّنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِن شِيعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِن شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُّضِلٌّ مُّبِينٌ

15. Musa, əhalinin xəbəri olmayan bir vaxta şəhərə daxil oldu. Orada bir-birini öldürəcək bir şəkildə dava edən iki adam gördü. Onlardan biri öz tərəfindən (İsrail oğullarından) digəri düşmən tərəfdən idi. Özü tərəfdən olan adam, düşməninə qarşı Musadan yardım istədi. O da ona bir yumruq vurub adamın işini bitirdi.[20] Dedi ki: “Bu şeytanın işidir. O insanı yoldan çıxaran açıq-aşkar bir düşməndir!”

 

قَالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ

16. “Rəbbim! Mən özümə zülm etdim, məni bağışla!” – dedi. Allah da onu bağışladı. Çünki, O çox bağışlayandır, mərhəmətlidir.[21]

 

قَالَ رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِّلْمُجْرِمِينَ

17. Musa: “Rəbbim! Mənə verdiyin nemətə qarşılıq artıq bir daha günahkarlara arxa çıxmayacağam!”

 

فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خَائِفًا يَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِي اسْتَنصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ قَالَ لَهُ مُوسَى إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُّبِينٌ

18. Şəhərdə qorxu içində ətrafına baxaraq səhəri açdı. Bir də gördü ki, dünən özündən yardım istəyən adam, fəryad edərək yenə yardım istəyir. Musa ona: “Sən həqiqətən, çox azğın birisən!”

 

فَلَمَّا أَنْ أَرَادَ أَن يَبْطِشَ بِالَّذِي هُوَ عَدُوٌّ لَّهُمَا قَالَ يَا مُوسَى أَتُرِيدُ أَن تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِن تُرِيدُ إِلَّا أَن تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ وَمَا تُرِيدُ أَن تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ

19. Hər ikisinin də düşməni olan adamı yaxalamaq istəyəndə adam belə dedi: “Ey Musa! Dünən birini öldürdüyün kimi (bu gün də) məni öldürmək istəyirsən? Sən bu yerdə ancaq qəddar biri olmaq istəyirsən. Sən barışdıran xeyirxahlardan olmaq istəmirsən!”

 

وَجَاء رَجُلٌ مِّنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعَى قَالَ يَا مُوسَى إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ

20. Şəhərin ən uzaq yerindən bir adam qaçaraq gəldi və belə dedi: “Ey Musa! Əyanlar səni öldürmək üçün əmr çıxarırlar. Tez çıx get! Mən həqiqətən, sənin yaxşılığını istəyənlərdənəm.”[22]

 

 فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا يَتَرَقَّبُ قَالَ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

21. Musa qorxu içində ətrafa baxa-baxa oradan çıxdı. Dedi ki: “Rəbbim! Məni bu zalım xalqdan qurtar!”[23]

 

وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاء مَدْيَنَ قَالَ عَسَى رَبِّي أَن يَهْدِيَنِي سَوَاء السَّبِيلِ

22. Mədyən tərəfinə üz tutduğu zaman isə: “Ümid edirəm ki, Rəbbim məni doğru yola yönəldər,” – dedi.

 

وَلَمَّا وَرَدَ مَاء مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِّنَ النَّاسِ يَسْقُونَ وَوَجَدَ مِن دُونِهِمُ امْرَأتَيْنِ تَذُودَانِ قَالَ مَا خَطْبُكُمَا قَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاء وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ

23. Mədyən suyuna çatanda gördü ki, orada insanlardan bir qismi heyvanlarını sulayırlar. Onların aşağısında da sürülərini (sudan) uzaq tutmağa çalışan iki qız gördü. Musa onlara: “Bir sıxıntınızmı var?” – dedi. Onlar: “Çobanlar çəkilmədən heyvanlarımızı sulaya bilmirik. Atamız da çox yaşlı bir adamdır” – dedilər.

 

فَسَقَى لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّى إِلَى الظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ

24. Musa onların heyvanlarını suladı. Sonra kölgəyə çəkilib ded ki: “Rəbbim! Mənə ehsan edəcəyin hər xeyirə möhtacam.”

 

فَجَاءتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاء قَالَتْ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا فَلَمَّا جَاءهُ وَقَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ قَالَ لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

25. Nəhayət, qızlardan biri utana-utana yeriyərək onun yanına gəlib dedi ki: “Heyvanlarımızı bizim yerimizə sulamağın haqqını ödəmək üçün atam səni çağırır.”[24] Musa onun (Şueybin) yanına gəlib başına gələnləri danışanda, adam: “Qorxma! Artıq o zalım xalqdan xilas oldun!” – dedi.

 

قَالَتْ إِحْدَاهُمَا يَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ

26. Qızlardan biri: “Atacan! Onu ücrət qarşılığı tut! Ücrətlə tutacağın adamların ən xeyirlisi, qüvvətlisi və etibarlısı bu olar,” – dedi.

 

 قَالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ عَلَى أَن تَأْجُرَنِي ثَمَانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِندِكَ وَمَا أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ سَتَجِدُنِي إِن شَاء اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ

27. (Şueyb) dedi: “Səkkiz il mənə ücrətlə çalışmaq şərti ilə[25] bu iki qızımdan birini sənə nikahlamaq istəyirəm. Əgər on ilə tamamlasan artıq bu sənə qalmış… Səni çətinə soxmaq da istəmirəm. İnşallah, mənim xeyirxahlardan olduğumu görəcəksən.”

 

 قَالَ ذَلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلَا عُدْوَانَ عَلَيَّ وَاللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ

28. (Musa) dedi ki: “Bu, mənimlə sənin aranda olan anlaşmadır. Bu iki müddətdən hansını tamamlasam, mənə qarşı bir hüsumət olmayacaq. Bu sözlərimə Allah vəkildir.”

 

فَلَمَّا قَضَى مُوسَىالْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِن جَانِبِ الطُّورِ نَارًا قَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَّعَلِّي آتِيكُم مِّنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ

29. Nəhayət, Musa müddətini tamamlayıb ailəsi ilə birlikdə yola çıxdığı zaman Turu/Sina dağının yanında bir alov gördü. Ailəsinə dedi k: “Siz burada durun.[26] Mən bir alov gördüm. Bəlkə oradan sizə bir xəbər ya da isinə bilməyiniz üçün alovdan bir köz gətirərəm,”[27] – dedi.

 

 فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِي مِن شَاطِئِ الْوَادِي الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَن يَا مُوسَى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ

30. Musa oraya çatanda vadinin sağ yamacından, o bərəkətli yerdəki ağacdan ona belə səslənildi: “Ey Musa! Mən aləmlərin Rəbbi Allaham!”[28]

 

وَأَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ يَا مُوسَى أَقْبِلْ وَلَا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ

31. “Əsanı yerə at!” Atdığı zaman onun bir ilan kimi qıvrıldığını görüncə, arxasına baxmadan dönüb qaçdı. “Ey Musa! Geri dön, qorxma! Sən güvəndəsən.[29]

 

اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاء مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِن رَّبِّكَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ

32. Əlini qoynuna sal! Ləkəsiz, ağappaq çıxsın. Qorxudan havada qalan əlini özünə çək. Bunlar, Rəbbin tərəfindən Firona və əyanlarına göstərəcəyin iki möhkəm dəlildir.[30] Çünki onlar yoldan çıxmış bir xalqdır.

 

قَالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْسًا فَأَخَافُ أَن يَقْتُلُونِ

33. (Musa) dedi: “Mən onlardan birini öldürdüm. Buna görə də məni öldürmələrindən qorxuram.”[31]

 

وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخَافُ أَن يُكَذِّبُونِ

34. Qardaşım Harun dildə məndən daha səlisdir. Onu da məni təsdiqləyən bir köməkçi olaraq bərabərimdə göndər. Çünki məni yalancı saymalarından qorxuram.”[32]

 

قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا فَلَا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا بِآيَاتِنَا أَنتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ

35. (Allah) ded ki: “Sənin arxanı qardaşınla möhkəmləndirəcək və ikinizə güçlü bir dəlil verəcəyik. Artıq ayələrimiz/dəlillərimiz sayəsində sizə toxuna bilməyəcəklər.[33] Siz və sizə tabe olanlar qalib gələcəksiniz.”

 

فَلَمَّا جَاءهُم مُّوسَى بِآيَاتِنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُّفْتَرًى وَمَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ

36. Musa açıq-aşkar ayələrimizlə/möcüzələrimizlə onlara gəldiyi zaman onlar belə dedilər: “Bu sadəcə uydurulmuş bir sehrdir. Biz, bizdən əvvəlki atalarımızdan heç belə bir şey eşitmədik.”[34]

 

وَقَالَ مُوسَى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَن جَاء بِالْهُدَى مِنْ عِندِهِ وَمَن تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ

37. Musa dedi: “Rəbbim bu rəhbəri[35] Öz qatından kimin gətirdiyini, axırda bu yurdun kimə qalacağını çox yaxşı bilir. Sözsüz ki, kafirlər nicat tapmayacaqlar.”

 

وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُم مِّنْ إِلَهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يَا هَامَانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَل لِّي صَرْحًا لَّعَلِّي أَطَّلِعُ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكَاذِبِينَ

38. Firon dedi ki: “Ey Əyanlarım! Sizin üçün mən özümdən başqa ilah tanımıram.[36] Ey Haman! Mənim üçün palçığı bişir, sonra da bir qüllə düzəlt ki, bəlkə, Musanın ilahına çıxıb baxaram! Çünki mən Musanın həqiqətən yalancılardan olduğunu düşünürəm.”[37]

وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنَا لَا يُرْجَعُونَ

39. Firon və onun əmrində olanlar, o torpaqlarda haqsız yerə təkəbbürlük göstərdilər. Çünki huzurumuza çıxarılmayacaqlarını düşünürdülər.[38]

فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ فَانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ

40. Nəhayət, onu və ordularını yaxalayıb, dənizdə batırdıq. Bax gör, zalımların aqibəti necə oldu?[39]

وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنصَرُونَ

41. Onları atəşə çağıran öndərlər etdik.[40] Qiyamət/məzardan qalxma günündə onlara heç bir köməklik göstərilməyəcəkdir.

وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ هُم مِّنَ الْمَقْبُوحِينَ

42. Onları bu dünyada lənətlədik.[41] Qiyamət/məzardan qalxma günündə onlar üzlərinə baxılmayacaq kəslərdən olacaqlar.

وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِن بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولَى بَصَائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَّعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ

43. Halbuki, Biz əvvəlki nəsilləri həlak etdikdən sonra Musaya insanların gözlərini açacaq həqiqətləri, bir rəhbər və bir rəhmət olaraq kitabı vermişdik ki, bəlkə, təzəkkür edər/doğru biliyə yiyələnərlər.[42]

وَمَا كُنتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ وَمَا كُنتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ

44. (Ey Muhəmməd!) Biz Musaya o əmri (elçilik vəzifəsini) verəndə sən vadinin qərb tərəfində deyildin. Olub-bitənlərə də şahid deyildin.[43]

وَلَكِنَّا أَنشَأْنَا قُرُونًا فَتَطَاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ وَمَا كُنتَ ثَاوِيًا فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَلَكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ

45. Lakin (Musadan sonra) neçə-neçə nəsillər meydana gətirdik. Onların üzərindən uzun bir zaman keçdi. Sən Mədyən[44] əhli arasında da deyildin. Bu sayədə onlara ayələrimizi bağlantıları ilə birlikdə oxuyasan. Lakin yenə də Biz səni elçi olaraq göndərdik.

وَمَا كُنتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا وَلَكِن رَّحْمَةً مِّن رَّبِّكَ لِتُنذِرَ قَوْمًا مَّا أَتَاهُم مِّن نَّذِيرٍ مِّن قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ

46. (Musaya) səsləndiyimiz zaman da Turun/Sina dağının yanında deyildin.[45] Bunları Rəbbindən bir rəhmət olaraq öyrəndin[46] ki, səndən əvvəl özlərinə xəbərdar edən bir elçi gəlməmiş olan bir xalqı xəbərdar edəsən. Bəlkə təzəkkür edərlər/doğru biliyə yiyələnərlər.

 

وَلَوْلَا أَن تُصِيبَهُم مُّصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ

47. Öz əlləri ilə etdikləri əməllərə görə başlarına bir müsibət gəldikdə belə deyəcək olmasaydılar (səni elçi olaraq göndərməzdik): “Rəbbimiz! Kaşki bizə bir elçi göndərsəydin, sənin ayələrinə uyub biz də möminlərdən/inanıb güvənənlərdən olsaydıq.”[47]

فَلَمَّا جَاءهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِندِنَا قَالُوا لَوْلَا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِن قَبْلُ قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَاوَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُون

48. Qatımızdan onlara haqq/Quran gəldikdə belə dedilər: “Musaya verilənlərin/möcüzələrin bir bənzəri ona da verilsəydi olmazdımı?”[48] Məgər daha öncə Musaya verilənləri inkar etmədilərmi? Bir də bunlar: “(Tövrat və Quran) bir-birini dəstəkləyən iki sehrdir”[49] – dedilər. Həmçinin “Biz bunların hamısını inkar edirik!” – dedilər.

قُلْ فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِّنْ عِندِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا أَتَّبِعْهُ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ

49. De ki: “Elə isə Allah qatından bu ikisindən (Tövrat və Qurandan) daha doğru rəhbərlik edəcək bir kitab gətirin,[50] mən də ona tabe olum. Əgər doğru sözlü isəniz.”

فَإِن لَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِّنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ  

50. Sənə cavab vermirlərsə, bil ki, onlar sadəcə öz arzularına uymuşlar.[51] Allahdan gələn bir rəhbərə uymayıb öz arzularına uyan kimsədən daha çox azmış kim ola bilər?[52] Şübhəsiz ki, Allah zalım bir xalqı doğru yola gətirməz!

وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ

51. Həqiqətən, Biz onlar üçün (Quran və əvvəlki kitablardakı) sözləri[53] ard-arda çatdırdıq ki, doğru biliyə yiyələnsinlər.

الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِن قَبْلِهِ هُم بِهِ يُؤْمِنُونَ

52. (Qurandan) öncə özlərinə kitab verdiklərimiz ona inanıb güvənirlər.[54]

 وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِن قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ

53. Onlara (Quran) bağlantıları ilə birlikdə oxunduğu zaman belə deyərlər: “Biz ona inandıq. O, Rəbbimizdən gələn haqdır. Biz daha öncədən də müsəlman olan kəslərik.”

أُوْلَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُم مَّرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَؤُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ

54. Onlar səbrli/dirayətli olmaları səbəbi ilə mükafatları iki dəfə veriləcək olanlardır. Onlar pisliyi yaxşılıqla dəf edərlər və verdiyimiz ruzidən xeyirə xərcləyərlər.[55]

وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ

55. Onlar boş söz eşitdikləri zaman ondan üz çevirər və belə deyərlər: “Bizim əməllərimiz bizə, sizin əməlləriniz də sizə aiddir! Sizə səlamət və güvənlik diləyirik. Bizim cahillərlə bir işimiz olmaz!”[56]

إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاء وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ

56. Sən sevdiyin kəsləri doğru yola gətirə bilməzsən. Lakin Allah (bu yola girməyə) çalışanı[57] doğru yola gətirər. O, doğru yola yönələnləri daha yaxşı bilir.[58]

 وَقَالُوا إِن نَّتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا أَوَلَمْ نُمَكِّن لَّهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِن لَّدُنَّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

57. Dedilər ki: “Bu rəhbərə/Qurana səninlə birlikdə uysaq, yurdumuzdan didərgin salınarıq.” Onları dərgahımızdan bir ruzi olaraq hər cür məhsulun gətirildiyi, güvənli Harəm bölgəsinə biz yerləşdirmədikmi?[59] Lakin onların çoxu bunu bilməzlər.

وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَن مِّن بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ

58. Biz bolluq içində qürrələnən neçə-neçə şəhərləri həlak etdik. Bu da onların yurdları! Onlardan sonra çox az insan oraya məskun oldu. Onlara Biz varis olduq.[60]

  وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولًا يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ

59. Rəbbin özlərinə ayələrimizi bağlantıları ilə birlikdə oxuyacaq olan bir elçini ana şəhərlərinə göndərmədən oranı həlak etməz.[61] Biz yalnız əhalisi zalım olan şəhərlərin xalqını həlak edərik.[62]

وَمَا أُوتِيتُم مِّن شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا وَمَا عِندَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى أَفَلَا تَعْقِلُونَ

60. Sizə verilən hər şey dünya həyatının keçici mənfəəti və zinətidir. Allah qatında olanlar isə daha xeyirli və daha qalıcıdır.[63] Məgər ağlınızı işlətmirsiz?

أَفَمَن وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لَاقِيهِ كَمَن مَّتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ

61. Gözəl bir vəd verdiyimiz, sonra isə ona qovuşacaq olan kimsə, heç dünya həyatının mənfəəti ilə yararlandırdığımız, sonra da qiyamət/məzardan qalxma günündə huzurumuza gətiriləcək olan kimsə ilə bir olarmı?[64]

وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنتُمْ تَزْعُمُونَ

62. O gün Allah onlara səslənib: “Şəriklərim olduğunu iddia etdikləriniz haradadır?”[65] – deyəcəkdir.

قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلَاء الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ

63. Cəzanı haqq edənlər belə deyərlər: “Rəbbimiz! Bunlar bizim azdırdığımız kimsələrdir. Özümüz azdığımız kimi onları da azdırdıq. İndi onlarla əlaqəmizi kəsib Sənə yönəldik. Əslində onlar tək bizə qulluq etmirdilər.”[66]

وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ

64. Onlara belə deyiləcək: “Çağırın şəriklərinizi!” Onlar da çağırarlar, amma şərikləri onların çağrılarına cavab verməzlər.[67] Artıq əzabı görürlər. Kaş ki, onlar doğru yola gəlmiş olsaydılar.

وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ

65. O gün Allah onlara səslənib: Elçilərimə nə cavab verdiniz:” – deyəcəkdir.[68]

فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنبَاء يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لَا يَتَسَاءلُونَ

66. O gün xəbərlər onlara gizli qalacaqdır. Bir-birindən heçnə soruşa bilməyəcəklər.[69]

 فَأَمَّا مَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَى أَن يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ

67. Kim tövbə edər, iman gətirər və xeyirxah işlər görərsə, ümid olunur ki, o, nicat tapanlardan olar.[70]

وََرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاء وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ

68. Sənin Rəbbin lazım gördüyünü yaradır.[71] Onların isə belə bir seçimi yoxdur.[72] Allah onların şərik qoşduqlarından uzaq və ucadır.

وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ

69. Sənin Rəbbin, onların ürəklərində gizlətdiklərini də aşkara vurduqlarını da bilir.[73]

هُوَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

70. O, Allahdır. Ondan başqa ilah yoxdur![74] İlkində də sonrasında da (dünya və axirətdə) həmd Ona məxsusdur.[75] Hökm Onundur. Onun huzuruna çıxarılacaqsınız.[76]

 

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِن جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُم بِضِيَاء أَفَلَا تَسْمَعُونَ

71. De: “Deyin görək, əgər Allah gecəni qiyamət/yenidən qalxma gününə qədər sürdürsə, Allahdan başqa hansı ilah sizə işıq gətirə bilər? Məgər heç dinləməyəcəksiniz?”[77]

 

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِن جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُم بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ

72. De ki: “Deyin görək, əgər Allah gecəni qiyamətə/yenidən qalxma gününə qədər sürdürsə, Allahdan başqa hansı ilah sizə işıq gətirə bilər? Məgər heç bəsirətiniz yoxdur?”[78]

 

وَمِن رَّحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِن فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

73. Gecəni içində dincələsiniz, gündüzü isə lütfündən ruzi axtarasınız deyə, sizin üçün yaratması Onun mərhəmətindəndir.[79] Umulur ki, şükr edərsiniz.

 

وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنتُمْ تَزْعُمُونَ

74. O gün Allah onlara səslənib deyəcək: “Şərikllərim olduğunu iddia etdikləriniz haradadır?”[80]

 

وَنَزَعْنَا مِن كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ

75. Hər ümmətdən bir şahid çıxardıb [81]belə deyəcəyik: “Gətirin dəlillərinizi!” Beləcə onlar haqqın yalnız Allaha məxsus olduğunu biləcəklər. Uydurduqları şəriklər də onlardan uzaqlaşıb yoxa çıxacaqdır.[82]

 

إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِن قَوْمِ مُوسَى فَبَغَى عَلَيْهِمْ وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ

76. Qarun, Musanın xalqından/İsrail oğlullarından idi,[83] amma onlara qarşı həddini aşdı. Biz ona, bir dəstə güçlü adamın belə, açarlarını zorla daşıya biləcəyi xəzinələr vermişdik. Xalqı da ona belə demişdi: “Qürrələnmə! Şübhəsiz ki, Allah qürrələnənləri sevməz![84]

 

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

77. Allahın sənə verdikləri ilə axirət yurdunu qazanmağa çalış! Dünyadan da payını unutma.[85] Allahın sənə yaxşılıq etdiyi kimi, sən də yaxşılıq et! Yer üzündə fitnə-fəsad törətməyə çalışma. Şübhəsiz ki, Allah fitnə-fəsad törədənləri sevməz.”

 

قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِندِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِن قَبْلِهِ مِنَ القُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا وَلَا يُسْأَلُ عَن ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ

78. Qarun dedi: “Bu sərvət mənə elmim sayəsində verilmişdir.”[86] Məgər o, Allahın daha əvvəlki nəsillər içində özündən daha qüvvətli, malı və tərəfdarları daha çox olan kimsələri həlak etdiyini bilmirdimi? Günahkarlara hansı günahları işlədikləri soruşulmayacaqdır.[87]

 

فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنيَا يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ

79. Qarun öz zinəti ehtişamı ilə xalqının qarşısına çıxdı. Dünya həyatını arzulayanlar dedilər[88]: “Kaş ki, Qaruna verilənin eynisi bizdə də olsa! Həqiqətən, o, böyük bir bəxtəvərdir!”

 

وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِّمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا وَلَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الصَّابِرُونَ

80. Elm sahibi olanlar isə belə dedilər: “Vay sizin halınıza! Allahın inanıb güvənənlərə və xeyirxah işlər görənlərə verəcəyi mükafat daha xeyirlidir. Buna yalnız səbr edənlər/dirayətli kəslər qovuşdurular.”[89]

 

فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ فَمَا كَانَ لَهُ مِن فِئَةٍ يَنصُرُونَهُ مِن دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ المُنتَصِرِينَ

81. Nəhayət, onu da sarayını da yerin dibinə batırdıq.[90] Onun Allahdan başqa nə yardımcıları oldu nə də özünü qurtara bildi.

 

 وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلَا أَن مَّنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ

82. Dünən onun yerində olmaq istəyənlər belə deməyə başladılar: “Vay! Deməli, Allah bəndələrindən[91] lazım gördüyünün ruzisini artırarmış da, azaldarmış da![92] Əgər Allah bizə lütf etməsəydi, bizi də yerin dibinə batırardı. Vay! Deməli, kafirlər qurtuluşa nail ola bilməyəcəklərmiş!”

 

تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ

83. Bu da axirət yurdu! Biz onu yer üzündə özünü üstün tutmaq və fitnə-fəsad törətmək istəməyənlərə nəsib edərik. Xeyirli aqibət, özünü pis şeylərdən qoruyanlarındır![93]

 

مَن جَاء بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِّنْهَا وَمَن جَاء بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

84. Kim (Allahın huzuruna) yaxşılıqla gələrsə, ona ondan daha xeyirlisi vardır. Kim də pisliklə gələrsə, ona da o etdiyi pisliyin qarşılığı vardır.[94]

 

إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ قُل رَّبِّي أَعْلَمُ مَن جَاء بِالْهُدَى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ

85. Qurana uymağı sənə fərz buyuran Allah səni qayıdacağın yerə (Məkkəyə)[95] mütləq qaytaracaqdır. De ki: “Rəbbim bu rəhbəri kimin gətirdiyini və kimin də açıq-aşkar bir zəlalətdə olduğunu ən yaxşı biləndir.”[96]

 

وَمَا كُنتَ تَرْجُو أَن يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ إِلَّا رَحْمَةً مِّن رَّبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِّلْكَافِرِينَ

86. Sən bu kitabın sənə veriləcəyini heç gözləmirdin.[97] Ancaq Rəbbindən bir rəhmət olaraq verildi. Odur ki, əsla kafirlərə arxa çıxma![98]

 

وَلَا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

87. Allahın ayələri sənə endirildikdən sonra, olmaya səni onlardan yayındırmasınlar![99] Sən Rəbbinə çağır və əsla müşriklərdən olma![100]

 

وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

88. Allah ilə bərabər başqa ilahı yardıma çağırma![101] Ondan başqa ilah yoxdur. Onun zatından/özündən başqa hər şey yox olacaqdır.[102] Hökm Onundur. Onun huzuruna çıxarılacaqsınız.[103]

 

[1] Bunlara “hurufu muqatta”, yəni tək-tək oxunan hərflər deyilir. Bunların Nəbimizdən soruşulmaması, onların bilinən bir mənası olduğunu göstərir. Yoxsa müşriklər bunu dillərinə dolayar, Nəbimizi hər zaman rahatsız edərdilər. Bu hərflərlə əlaqəli suallar, İslamın Ərəbistan yarımadası xaricinə yayılmasından sonra başlamışdır. Türkcədə belə bir ifadə tərzi yoxdur. Bu hərflərlə başlayan 29 surədən 25-ində  Qurana, dördündə də mühüm bir mövzuya diqqət çəkməsi, onların diqqətlərini cəlb etmək üçün işlədildiyi başa düşülür (Doğrusunu Allah bilir).

[2] Yusuf 12/1, Şuara 26/2.

[3] Tə-ha 20/9-99.

[4] Duxan 44/31.

[5] Tövratda da oxşar vəziyyətdən bəhs edər: Tövrat, “Çıxış” 1/9-11.

[6] Tövratda verilən məlumatlara görə Harun Musadan 3 yaş böyükdü (Çıxış 7/7). Buradan başa düşülür ki, Harun dünyaya gələndə, uşaqların öldürülməsi hələ qüvvədə deyildi.

[7] Bəqərə 2/49, İbrahim 14/6, Mümin 40/25.

[8] Səcdə 32/24.

[9] Haman, sıradan bir şəxs olmaqla yanaşı, həmçinin Amon sinifi rahiblərinə verilən bir unvan idi.

[10] Ordu anlamına gələn “cünud (جُنُودَ)” həmçinin “yardım və dəstək mənalarına da gəlir (Lisanul Ərəb). Bu ayədə Firon və Hamanın orduları ilə yanaşı həm də yardımcıları, əmri altında olan insanlar da başa düşülə bilər.

[11] Əraf 7/137, Şuara 26/59, Duxan 44/25-28.

[12] Vəhy, “işarə dili, fısıldama, rümz, yazı və ya ima ilə danışma” mənalarına gəlir (Müfrədat). Allahın vəhyi; ilham yolu ilə, pərdə arxasından və ya mələklər vasitəsi ilə olur (Şura 42/51). Bu üç növ vəhydən ikisi hər insana edilir. Allah, hər insanın içinə, etdiyinin yaxşı yoxsa pis olduğunu ilham edər (Şəms 91/7-8). Allah bir mələyi insan simasında da göndərə bilər. Məryəm anamıza belə bir vəhy gəlmişdir (Məryəm 19/16-21). Musanın anasına gələn vəhy də bu cürdür (Qəsas 28/7). Üçüncü növ vəhy isə insanlara bildirmək istədiyi sözlərini, insanların arasından seçdiyi elçilərə mələklər vasitəsi ilə çatdırmasıdır. Bunlar, Allahın elçiləri olaraq vəsfləndilirilər (Cin 72/26-28).

[13] Tə-ha 20/39.

[14] Tə-ha 20/38-39.

[15] Bənzər ifadəni Yusif əleyhissəlamı satın alan vəzir də öz avradına demişdi (Yusuf 12/21)

[16] Qasas 28/7.

[17] Tə-ha 20/40.

[18] Allah ona Musanı təkrar özünə qovuşduracağını və elçilərdən edəcəyini vəd etmişdir (Qasas 28/7).

[19] .Bənzər ifadələr Yunus əleyhissəlam üçün də ifadə edilmişdir (Yunus 12/22).

[20] Tə-ha 20/40, Şuara 26/21.

[21] Tə-ha 20/82

[22] Bu xəbəri Firon xanədanından olan amma imanını gizləyən adamın gətirdiyi başa düşülür (Mumin 40/28-33).

[23] Bu həmçinin İncildə “Elçilərin İşləri 7/23-29” bölümündə yer alır

[24] Bu hadisələr Tövratın “Çıxış 2/16-20” bölümündə yer alır.

[25] Bənzər ifadə Tövrat “Çıxış 2/21”.

[26] “Siz burada qalın (امْكُثُوا)” ifadəsi cəmdir. Ərəb dilində cəm ən az üç şəxsi ifadə edir. Buradan, Musa əleyhissəlamın zövcəsi ilə birlikdə yanında ən az iki uşaq olduğu başa düşülür. Tövratda Musanın iki olduğu bildirilir (Misirdən Çıxış 4/20; 18/2-4).

[27] Tə-ha 20/10, Nəml 27/7.

[28] Bax: Meryem 19/52, Tâhâ 20/11-16, Neml 27/8-9 dipnotları.

[29] Tə-ha 20/17-21, Nəml 27/10.

[30] Tə-ha 20/22-23, Nəml 27/12.

[31] Şuara 26/14.

[32] Tə-ha 20/29-34, Furqan 25/35, Şuara 26/12-13.

[33] Hud 11/96, Müminun 23/45, Mümin 40/23, Zariyat 51/38.

[34] Yunus 10/76, Nəml 27/13.

[35] Musa əleyhissəlam, Firon və xanədanına göndərildiyi zaman ona verilən kitabın ilk ayələri nazil olmuşdu (Tə-ha 20/11-16, Muminun 23/49, Furqan 25/35-36).

[36] İlah, qeydsiz-şərtsiz boyun əyilən varlıqdır. Firon, bu və bənzər sözləri ilə (Şuara 26/29, Naziat 79/23-24), xalqın qeydsiz-şərtsiz və sadəcə özünə itaət edilməsini bildirmişdi.

[37] Mümin 40/36-37.

[38] Əraf 7/133, Yunus 10/75, Muminun 23/46, Ankəbut 29/39.

[39] Bəqərə 2/50, Əraf 7/136, İsra 17/103, Şuara 26/65-66, Zuxruf 43/54-55, Zariyat 51/40.

[40] Qasas 28/39.

[41] Hud 11/97-99.

[42] Tə-ha 2/53, Ənam 6/154, İsra 17/2, Ənbiya 21/48, Müminun 23/49, Mümin 40/53.

[43] Tə-ha 20/11-16, Naziat 79/15-20.

[44] Qasas 28/22

[45] Məryəm 19/52, Qasas 28/29.

[46] Ali İmran 3/44, Hud 11/49, 120, Yusuf 12/102, Tə-ha 20/99.

[47] Məkkəlilər İbrahim və İsmail əleyhissəlamdan sonra uzun bir müddətə qədər özlərinə Nəbi gəlməmiş və əllərində də bir kitab qalmamışdı.

[48] İsra 17/90-93, Ankəbut 29/50-51.

[49] Ənbiya 21/3, Səbə 34/43, Zuxruf 43/30-31, Müddəssir 74/24-25.

[50] Bəqərə 2/23, Yunus 10/37-38, Hud 11/13, İsra 17/88, Tur 52/34.

[51] Hud 11/14.

[52] Furqan 25/43, Casiyə 45/23.

[53] “Sözlər” deyə tərcümə edilən “əl-qavl” kəlməsi “Allahın sözləri” mənasına gəlir və Allahın bütün kitablarını əhatə edir. Uca Allahın Adəmdən etibarən göndərdiyi tək din İslamdır (Ali İmran 3/19).

[54] Özlərinə verilən kitabı oxuyub anlayanlar, Quranın öz kitablarını təsdiq etdiyini və onun Allahın nazil etdiyi bir kitab olduğunu başa düşərlər.

[55] Ali İmran 3/113-115, Maidə 5/83-85.

[56] Bəqərə 2/139, Muminun 23/3, Furqan 25/63, 72.

[57] “Şaə” ( شاء ) feili “bir şey etmək” mənasındakı şey ( شيء) məsdərindən törəmişdir. Allahın bir şey etməsi o şeyi var etməsi, insanın bir şey etməsi də o şey üçün lazım olan səyi göstərməsidir (“Mufrədat”). Allah, hər şeyi bir ölçüyə görə var edər (Qəmər 54/49, Rad 13/48). Allah hər kəsin doğru yolda olmasını istəyər (Nisa 4/26) amma təkcə doğru işlər görəni doğru yolda sayar (Nur 24/46). Buna görə “şaə” feilinin icraçısı bəndə olarsa “seçib etdi”, Allah olarsa, “seçib yaratdı” mənasına gəlir. Allah, insanlara seçimlərinə görə davranma hürriyyəti verməsəydi, heç kimsə yanlış bir iş görə bilməz və imtahan deyə də bir şey olmazdı (Nəhl 16/93, Yunus 10/99). Yanlış bir qədər anlayışını İslama yerləşdirmək istəyənlər, böyük bir təhrifə yol verərək şaə ( شاء ) feilinə hər yerdə iradə yəni “istəmək və diləmək” mənasını vermiş və bunu təfsirlərə hətta sözlüklərə belə yerləşdirərək, bir çox ayənin məalını pozmuşlar.

[57] Oxşar bir ifadə İncildə də keçməkdədir: “Dinləyin! Bu gün ya da sabah filan kənddə gedəcəyik. Orada bir il qalıb ticarət edəcəyik, pul qazanacağıq” deyənlər, sabah nə olacağını bilmirsiz. Həyatımız nədir ki? Qısa bir müddət görünən və sonra itib gedəən bir röya kimisiniz. Bunun yerinə “Rəbb uyğun görərsə, bunu, bunu edəcəyik!” – deməlisiniz.” (Yəqub 4/13-15).

[58] Ənam 6/117, Nahl 16/125, Qələm 68/7.

[59] Bəqərə 2/126, Ankəbut 29/67, Tin 95/3, Qureyş 106/1-4.

[60] Ənam 6/6, Əraf 7/4, Hicr 15/23, Məryəm 19/40, 74, Tə-ha 20/128, Həcc 22/45, Rum 30/9, Səcdə 32/26, Kaf 50/36.

[61] Son Nəbi olan Muhəmməd əleyhissəlam (Əhzab 33/40) bütün dünyaya Allahın kitabı ilə müştərək göndərildiyi üçün bütün aləmlərə rəhmət olmuşdur (Ənbiya 21/107).

[62] Ənam 6/131, Ənfal 8/33, Hud 11/117, İsra 17/15-16, Şuara 26/208.

[63] Ali İmran 3/14-15, Nahl 16/96, Kəhf 18/7, 46, Səbə 34/37, Şura 42/36.

[64] Səcdə 32/18-20, Casiyə 45/21.

[65] Ənam 6/22, Nahl 16/27, Qasas 28/74, Fussilət 41/47.

[66] Bəqərə 2/166-167, Ənam 6/94, Yunus 10/28-29, Əhqaf 46/6, Saffat 37/27-33.

[67] İsra 17/56, Kəhf 18/52, Səbə 34/22-23, Zümər 39/38.

[68] Maidə 5/109; Mülk 67/8-11.

[69] Müminun 23/101.

[70] Hər hansı bir günahı işləyən onu səmimi qəlbdən tərk edib, doğru yola girərsə Allah onun günahlarını bağışlayar (Ali İmran 3/135–136; Nisa 4/17, 48, 116; Tə-ha 20/82)

[71] Şaə feili ilə əlaqəli bu surənin 56-ayəsinin dipnotuna baxın.

[72] Allah hər kəsin doğru yolda olmasını istəyər (Nisa 4/26), ancaq təkcə doğru düşünən və doğru işlər görəni doğru yola qəbul edər (Nur 24/46). Seçimin doğru və ya əyri olduğunu da əvvəlcə insana ilham edər və onu insanın seçiminə görə yaradır. Buna görə də doğru davrananın içi rahat, pis davrananın da qəlbi daralır (Ənam 6/125). Allah insanları seçimlərinə görə davranma azadlığı verməsəydi, imtahan deyə bir şey olmazdı (Nəhl 16/93, İnsan 76/29-30, Təkvir 81/27-29).

[73] Bəqərə 2/77, Hud 11/5, Nahl 16/23, Nəml 27/25, 74.

[74] Bəqərə 2/255, Ali İmran 3/2, Nisa 4/87, Tə-ha 20/8, Nəml 27/26, Təğabün 64/13..

[75] Həmd, birini etdiyi işdən ötrü tərifləməkdir. “Hər cür tərif Aləmlərin Rəbbi Allaha məxsusdur!” demək, Onu ən gözəl tərif etməyin yoludur. Həmd, şükür kəlməsindən daha geniş məna ifadə edir. Quranda Allahı həm digər bütün canlılar həm də insanlar “həmd=tərif” edərlər. Ancaq “şükür” kəlməsi təkcə insanlarla əlaqəlidir. Şükür, daha çox bir şeyin qarşılığını ifadə etmək üçün işlədilir. Buna görə Rəbbimiz “Mənə şükr edin, nankorluq etməyin!” buyurmaqdadır (Bəqərə 2/152).

[76] Ənam 6/62, Qasas 28/88.

[77] Qasas 28/72.

[78] Qasas 28/71.

[79] Yunus 10/67, İsra 17/12, Nəml 27/86, Mümin 40/61 Nəbə 78/10-11.

[80] Ənam 6/22, Nahl 16/27, Mümin 40/73-74, Fussilət 41/47.

[81] Nisa 4/41, Nahl 16/84, 89, Zümər 39/69.

[82] Ənam 6/24, 94, Əraf 7/53, Yunus 10/30, Hud 11/21, Nahl 16/87, Kəhf 18/52.

[83] Ankəbut 29/39, Mümin 40/23-25.

[84] Loğman 31/18.

[85] Əraf 7/32.

[86] Allah insanları fağırlıq və zənginliklə imtahan edir. Fağırlar öz fağırlıqlarını Allaha şikayət edərlər, ancaq zəngin olanların çoxu öz fərasətləri ilə zəngin olduğunu düşünür (Zümər 39/49-50, Fussilət 41/50, Fəcr 89/15-16).

[87] Etdikləri hər şey əməl dəftərlərinə yazıldığı üçün (Kəhf, 18/49, Qəmər 54/52-53,) nə etdikləri onlara soruşulmayacaq (Rahman 55/39), ancaq nə üçün etdikləri soruşulacaqdır.

[88] Bəqərə 2/200-202, Hud 11/15-16, İsra 17/18-20.

[89] Bəqərə 2/155-157, Ali İmran 3/195, Nisa 4/134.

[90] Ankəbut 29/40.

[91] Şaə feili ilə əlaqəli 56-cı ayənin dipnotuna bax.

[92] Rad 13/26, İsra 17/30, Ankəbut 29/62, Rum 30/37, Səbə 34/36, 39, Zümər 39/52, Şura 42/12.

[93] Əraf 7/128, Hud 11/49, Rad 13/22-24, 35.

[94] Axirətdə cəzalananların heç biri özlərinə haqsız bir cəza verildiyini söyləməyəcəklər. Axirətdə cəhənnəmliklərə: “Sizi buraya soxan şey nədir?” deyiləndə, onlar tək-tək öz günahlarını etiraf edəcəklər (Müddəssir 74/42-47).

[95] Muhəmməd əleyhissəlamın qayıdacağı yer, anadan olduğu Məkkədir. Nəhayət Quranda əvvəlcədən bildrildiyi kimi onu öz vətəninə təkrar qaytarır.

[96] Ənam 6/117, Nahl 16/125, Nəcm 53/30, Qələm 68/7.

[97] Ankəbut 29/48, Şura 42/52, Duha 93/7.

[98] Nisa 4/105, Yunus 10/94-95.

[99] Maidə 5/49, İsra 17/73.

[100] Ənam 6/14, Yunus 10/105, Zümər 39/65.

[101] Yunus 10/106, Şuara 26/213.

[102] Rahman 55/26-27.

[103] Qasas 28/70.