Nur surəsi

 

Nur surəsi 64 ayədən ibarətdir. Surənin adı 35-ci ayədə keçən “Nur” sözündən götürülmüşdür.

بسم الله الرحمن الرحيم

Mərhəmətli, Rəhmli Allahın adıyla!

سُورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنزَلْنَا فِيهَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ لَّعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

1. Bu, bizim nazil etdiyimiz və (hökmlərini) fərz buyurduğumuz bir surədir.[1] Bu surədə açıq-aydın ayələr nazil etdik ki, bəlkə, təzəkkür edərsiniz/doğru biliyə yiyələnirsiniz.

 

الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا مِئَةَ جَلْدَةٍ وَلَا تَأْخُذْكُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلْيَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ

2. Zina edən/nikahsız cinsi əlaqədə olan qadın və kişidən hər birinə yüz qamçı[2] vurun! Allaha və axirət gününə inanırsınızsa, Allahın verdiyi cəzanı tətbiq edərkən onlara qarşı acıma duyğusuna qapılmayın! Möminlərdən bir qrup da o ikisinin çəkdiyi əzaba şahidlik etsin![3]

 

الزَّانِي لَا يَنكِحُ إلَّا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لَا يَنكِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذَلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ

3. Zina edən/nikahsız cinsi əlaqədə olan (mömin) kişi, zina edən bir qadından ya da müşrik bir qadından başqasını nikahlaya bilməz. Zina edən (mömin) qadını da zina edən bir kişidən ya da müşrik bir kişidən başqası nikahlaya bilməz.[4] Bu (yəni zina edənlərlə evlənmək, iffətli) möminlərə haram buyurulmuşdur.[5]

 

وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاء فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا وَأُوْلَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ

4. İffətli qadınları[6] zina ilə şərləyən, sonra da dörd şahid gətirə bilməyənlərə[7] səksən qamçı vurun və onların şahidliyini bir daha qəbul etməyin! Onlar, yoldan çıxmış kəslərdir.[8]

 

إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِن بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

5. Ancaq bundan sonra tövbə edən və özlərini islah edənlər/təmizlənənlər bunun xaricindədir. Allah çox bağışlayandır, rəhmlidir.[9]

 

وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُن لَّهُمْ شُهَدَاء إِلَّا أَنفُسُهُمْ فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ

6. Zövcələrini zina ilə şərləyib, özlərindən başqa şahidləri olmayanlara gəlincə: Onlardan hər biri özünün doğru danışanlardan olduğuna dair Allahın adına and verərək dörd dəfə şahidlik etməlidir.

 

وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِن كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ

7. Beşinci dəfə isə: “Əgər yalan danışanlardandırsa, Allahın lənətinin öz üzərinə olmasını istəməlidir.”

 

وَيَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ

8. Ərinin yalan danışanlardan olduğuna dair qadının da Allahın adına and verərək dörd dəfə şahidlik etməsi, o əzabı/cəzanı[10] ondan dəf edər.

 

وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِن كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ

9. (Qadın da) Beşinci də: “Əgər əri doğru danışanlardandırsa, Allahın qəzəbinin öz üzərinə olmasını istəməlidir.[11]

 

وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ حَكِيمٌ

10. Əgər Allahın sizə lütfü və mərhəməti olmasaydı, həmçinin Allah tövbələri qəbul edən, hökm və hikmət sahibi olmasaydı, halınız necə olardı?[12]

 

إِنَّ الَّذِينَ جَاؤُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِّنكُمْ لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَّكُم بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ لِكُلِّ امْرِئٍ مِّنْهُم مَّا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِيمٌ

11. Şübhəsiz ki, o iftiranı[13] atanlar sizin içinizdən bir qrupdur. Onu özünüz üçün pis bir şey hesab etməyin. Əksinə, o, sizin üçün xeyirli olmuşdur. Onlardan hər biri işlədiyi günahın cəzasını görəcəkdir. O günahın öndərliyini edən üçün də böyük bir əzab vardır.

 

لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنفُسِهِمْ خَيْرًا وَقَالُوا هَذَا إِفْكٌ مُّبِينٌ

12. O iftiranı eşitdikləri zaman mömin kişi və mömin qadınların özlərindən olanlara (mömin qardaşlarına) qarşı hüsni-zənn bəsləmələri və “bu açıq-aydın bir iftiradır!” demələri lazım deyildi?”[14]

 

لَوْلَا جَاؤُوا عَلَيْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاء فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَدَاء فَأُوْلَئِكَ عِندَ اللَّهِ هُمُ الْكَاذِبُونَ

13. Onlar, buna (bu iftiralarına) dair dörd şahid gətirməli deyildilərmi? Madam ki, şahid gətirmədilər, deməli, onlar Allah qatında əsl yalançılardır![15]

 

وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لَمَسَّكُمْ فِي مَا أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذَابٌ عَظِيمٌ

14. Əgər dünyada və axirətdə sizə Allahın lütfü və mərhəməti olmasaydı, o atdığınız yalana görə sizə mütləq böyük bir əzab toxunardı.[16]

 

إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَتَقُولُونَ بِأَفْوَاهِكُم مَّا لَيْسَ لَكُم بِهِ عِلْمٌ وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّنًا وَهُوَ عِندَ اللَّهِ عَظِيمٌ

15. Çünki iftiranı dilinizdə dolaşdırır və bilmədiyiniz sözü ağzınıza alırdınız. Siz onu əhəmiyyətsiz bir şey sanırdınız. Halbuki o, Allah qatında böyük bir günahdır![17]

 

وَلَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُم مَّا يَكُونُ لَنَا أَن نَّتَكَلَّمَ بِهَذَا سُبْحَانَكَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ

16. Onu eşitdiyiniz zaman belə deməyiniz lazım deyildi? “Bu barədə danışmağa haqqımız yoxdu. Fəsubhanəllah/Allaha sığınıram! Bu böyük bir iftiradır!”[18]

 

يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَن تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَدًا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ

17. Əgər möminsinizsə/inanıb güvənmiş biri isəniz, bir daha belə şeyləri əsla təkrar etməyəsəniz deyə, Allah sizə öyüd verir.[19]

 

وَيُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

18. Allah sizə ayələrini açıq-aydın bildirir.[20] Allah, hər şeyi bilən, hökm və hikmət sahibidir.

 

إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَن تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

19. Möminlər arasında pozğunçuluğun yayılmasını istəyənlərə, dünyada və axirətdə ağrılı-acılı bir əzab vardır.[21] Əlbəttə Allah bilir, siz bilməzsiniz.

 

وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ  اللَّه رَؤُوفٌ رَحِيمٌ

20. Allahın sizin üstünüzdə lütfü və mərhəməti olmasaydı və bir də Allah şəfqətli, mərhəmətli olmasaydı (halınız necə olardı?)[22]

 

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ وَمَن يَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاء وَالْمُنكَرِ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَا مِنكُم مِّنْ أَحَدٍ أَبَدًا وَلَكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَن يَشَاء وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

21. Ey inanıb güvənənlər! Şeytanın izi ilə getməyin! Kim şeytanın izi ilə gedərsə (bilsin ki) o, pozğun və pis işləri əmr edər.[23] Üstünüzdə Allahın lütfü və mərhəməti olmasaydı, sizdən heç kim əsla pak, təmiz qala bilməzdi. Lakin Allah, çalışanı[24] təmizə çıxarır.[25] Allah eşidəndir, biləndir.

 

وَلَا يَأْتَلِ أُوْلُوا الْفَضْلِ مِنكُمْ وَالسَّعَةِ أَن يُؤْتُوا أُوْلِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَن يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

22. İçinizdən fəzilət və sərvət sahibi olanlar; yaxınlarına, çarəsizlərə və Allah yolunda hicrət edənlərə[26] yardım etməyəcəklərinə dair söz verməsinlər. Onların xatalarını əfv etsin və yeni bir səhfə açsınlar.[27] Allahın sizi bağışlamasını istəməzsinizmi? Allah çox bağışlayandır, rəhmlidir.

 

إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ

23. İffətli və zina ilə əlaqəsi olmayan mömin qadınları zina ilə şərləyənlər,[28] dünyada da axirətdə də lənətlənəcəklər.[29] Onlar üçün böyük bir əzab vardır.

 

يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُم بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

24. O gün, dilləri, əlləri və ayaqları etdikləri əməllərinə şahidlik edəcəkdir.[30]

 

يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ

25. O gün Allah onlara, layiq olduqlarının qarşılığını tam olaraq verəcək[31] və onlar, Allahın açıq-aşkar bir haqq olduğunu biləcəklər.[32]

 

الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ أُوْلَئِكَ مُبَرَّؤُونَ مِمَّا يَقُولُونَ لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ

26. Pis (iffətsiz) qadınlar pis kişilərə, pis kişilər də pis qadınlara (ər-arvad olmağa) layiqdirlər. Təmiz (iffətli) qadınlar təmiz kişilərə, təmiz kişilər də təmiz qadınlara (ər-arvad olmağa) layiqdirlər.[33] Onlar (iffətli olanlar), o iftiracıların söylədiklərindən uzaqdırlar. Onlar üçün bağışlanma və bol bərəkətli ruzi vardır.

 

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

27. Ey inanıb güvənənlər! Öz evlərinizdən başqa evlərə,[34] özünüzü təqdim edib icazə almadan və ev sahiblərinə salam vermədən girməyin![35] Sizin üçün xeyirli olan budur. Bəlkə, təzəkkür edərsiniz/doğru biliyə yiyələnirsiniz.[36]

 

فَإِن لَّمْ تَجِدُوا فِيهَا أَحَدًا فَلَا تَدْخُلُوهَا حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ وَإِن قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكَى لَكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ

28. Əgər orada heç kimi tapa bilməsəniz, icazə verilənə qədər içəri girməyin! Sizə “Geri dönün!” – deyilsə, o zaman geri dönün. Bu davranış, sizin daha təmiz qalmağınızı saxlayar. Allah nə etdiklərinizi biləndir.

 

لَّيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيهَا مَتَاعٌ لَّكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ

29. Sakini olmayan ancaq içində sizə aid əşya olan evlərə girməyinizdə bir günah yoxdur. Allah, aşkara vurduğunuz şeyləri də gizlədiyiniz şeyləri də bilir.

 

قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ

30. Mömin kişilərə de ki, baxışlarında həddi aşmasınlar[37] və ədəb yerlərini/namuslarını qorusunlar.[38] Bu davranış, sizin daha təmiz qalmağınızı saxlayar. Şübhəsiz Allah, onların etdikləri şeylərin mahiyyətindən xəbərdardır.

 

وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُوْلِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاء وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

31. Mömin qadınlara da de ki, baxışlarında həddi aşmasınlar[39] və ədəb yerlərini/namuslarını qorusunlar.[40] Öz-özlüyündən görünən qisimlər xaric olmaqla,[41] zinətlərini/vücudlarını açmasınlar.[42] Baş örtüklərinin[43] bir qismini də yaxalarının üstünə çəksinlər. Ərləri,[44] ataları, atalarının ataları, oğulları, ərlərinin oğulları, qardaşları, qardaşlarının oğulları, bacılarının oğulları, güvəndikləri qadınlar,[45] hakimiyyətləri altında olan əsirlər,[46] qadınlara cinsi ehtiyac duymayan xidmətçi kişilər və qadınların məhrəm yerlərinin fərqində olmayan uşaqlar xaric, heç kimə zinətlərini/vücudlarını açmasınlar.[47] Zinətlərindən/vücudlarından gizlətdikləri qisim bilinsin deyə, ayaqlarını yerə vurmasınlar/bədənlərini oynatmasınlar.[48] Ey möminlər! Hamınız Allaha tövbə edin ki, nicat tapasınız.

 

وَأَنكِحُوا الْأَيَامَى مِنكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِن يَكُونُوا فُقَرَاء يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

32. İçinizdən subayları və vəziyyəti münasib olan kişi və qadın əsirlərinizi evləndirin.[49] Əgər onlar fağırdırlarsa, Allah öz lütfü ilə onları varlandırar. Allah, geniş imkan sahibidir, hər şeyi biləndir.

 

وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا حَتَّى يُغْنِيَهُمْ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا وَآتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاء إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِّتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَن يُكْرِههُّنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِن بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

33. Evlənmə imkanı olmayanlar, Allah öz lütfü ilə onları varlandırana qədər iffətlərini qorusunlar.[50] Hakimiyyətiniz altındakı əsirlərdən (evlənmək üçün) icazə istəyənlərə, haqlarında xeyirli olacağını bilirsinizsə icazə verin.[51] Allahın sizə verdiyi maldan da onlara verin.[52] Gənc qızlarınız evlənmək istəyərlərsə,[53] dünya həyatının keçici mənfəətini əldə etmək üçün onları (başqaları ilə evlənməyə) məcbur edib hədlərini aşmalarına səbəb olmayın. Kim onları məcbur edərsə, onların bu məcburiyyətindən sonra (zinaya vadar edilənləri), əlbəttə Allah bağışlayar, rəhm edər.

 

وَلَقَدْ أَنزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُّبَيِّنَاتٍ وَمَثَلًا مِّنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِن قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِّلْمُتَّقِينَ

34. Həqiqətən sizə açıq-aydın ayələr, sizdən əvvəl gəlib-gedənlərdən məsəllər və pisliklərdən qorunanlar üçün də öyüd-nəsihət nazil etdik.[54]

 

اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونِةٍ لَّا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُّورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَن يَشَاء وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

35. Allah göylərin və yerin nuru/aydınladıcısıdır. Onun nuru buna bənzər: “Divarda bir oyuq,[55] içində də bir qəndil/çıraq, qəndil bir cam şüşənin içindədir. Şüşə isə sanki parıldayan bir planetdir. Qəndil, şərqə də qərbə də aid olmayan bərəkətli zeytun ağacından yandırılır. Onun yağı, hardasa atəş dəyməsə belə işıq yayar. Nur üstünə nur! Allah, çalışanı öz nuruna yönəldir. Allah insanlara məsəllər çəkir. Allah hər şeyi bilir.

 

فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ

36. (Belə bir nur) Allahın ucaldılmasına və orada Onun xatırlanmasına icazə verdiyi məkanlarda olur.[56] Oralarda günorta və ikindi Allahı təsbih edər/Ona boyun əyərlər.

 

رِجَالٌ لَّا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاء الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ

37. Onlar elə adamlardır ki, ticarət və alış-veriş[57] onları Allahın zikrindən[58] namazı düzgün və davamlı qılmaqdan, zəkatı da verməkdən yayındırmaz. Onlar, qəlblərin və gözlərin alt-üst olacağı gündən qorxarlar.[59]

 

لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُم مِّن فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَن يَشَاء بِغَيْرِ حِسَابٍ

38. Onlar bunu; Allah özlərini, etdikləri əməllərini ən gözəli ilə mükafatlandırsın və lütfünü artırsın deyə, edirlər.[60] Allah çalışana hesabsız ruzi verir.

 

وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاء حَتَّى إِذَا جَاءهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا وَوَجَدَ اللَّهَ عِندَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ

39. Kafirlərə gəlincə, onların əməlləri uçsuz bucaqsız səhradakı sərab kimidir. Susayan onu su zənn edər. Nəhayət ona gəlib çatdığı zaman orada heçnə tapmaz. Sadəcə yanında Allahı tapar. O da onu əksiksiz hesaba çəkər. Allah, hesaba tez çəkəndir.[61]

 

أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُّجِّيٍّ يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِّن فَوْقِهِ مَوْجٌ مِّن فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا وَمَن لَّمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِن نُّورٍ

40. Onların əməlləri, dərin bir dənizdəki qaranlıqlara bənzəyir. Dənizi dalğa üstünə dalğa qaplamışdır. Onların üstündə də qat-qat qara buludlar vardır. Əlini çıxarsa, hardasa onu belə görə bilməz! Allahın aydınlatmadığı bir kimsədə aydınlıq olmaz.”[62]

 

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ

41. Göylərdə və yerdə olanların, saf halında quşların Allahı təsbih etdiklərini/Ona boyun əydiklərini görmədinmi?[63] Hər biri öz vəzifəsini[64] və Ona boyun əyəcəyini əlbəttə bilir. Allah da onların nə etdiklərini bilir.

 

وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ

42. Göylərin və yerin bütün mülkiyyəti/səlahiyyəti Allaha məxsusdur.[65] Dönüb gələcəyiniz yer, Allahın huzurudur.

 

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاء مِن جِبَالٍ فِيهَا مِن بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَن يَشَاء وَيَصْرِفُهُ عَن مَّن يَشَاء يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصَارِ

43. Məgər görmürsənmi ki, Allah buludları hərəkət etdirir, sonra onları bir araya gətirir, sonra da üst-üstə yığıb topalayır. Bir də görərsən ki, onların arasından şimşək çıxır. Göydən, oradakı dağlar (kimi buludlar)dan dolu yağdırır. Ardından onunla lazım bildiyini vurur, lazım bildiyindən də uzaq tutar. Şimşəyin çaxması ilə meydana gələn parıltı da az qalır ki, gözləri kor etsin.[66]

 

يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِّأُوْلِي الْأَبْصَارِ

44. Allah, gecə və gündüzün yerlərini dəyişdirir.[67] Əlbəttə, bunda bəsirətli/irəli görüşlülər[68] üçün alınacaq ibrətlər vardır.

 

وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِن مَّاء فَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ وَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاء إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

45. Allah, hərəkət edən hər canlını sudan yaratmışdır.[69] Onlardan eləsi var ki, qarnı üstündə sürünür, eləsi var ki, iki ayaq üstündə gəzir, eləsi də var ki, dörd ayaq üstündə gəzir.[70] Allah, lazım bildiyini yaradır. Şübhəsiz ki, Allah hər şeyə qadirdir.

 

لَقَدْ أَنزَلْنَا آيَاتٍ مُّبَيِّنَاتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَن يَشَاء إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ

46. Həqiqətən, Biz açıq-aydın ayələr nazil etdik.[71] Allah çalışanı doğru yola yönəldir.

 

وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنَا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِّنْهُم مِّن بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُوْلَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ

47. O şəxlər ki, “Allaha və elçisinə inanıb güvəndik, itaət etdik!” – deyirlər. Sonra isə bunun ardından onlardan bir dəstə üz çevirir. Bax, onlar mömin deyillər.[72]

 

وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِّنْهُم مُّعْرِضُونَ

48. Aralarında hökm vermək üçün Allaha və Onun elçisinə tərəf çağrıldıqları zaman (baxarsan ki), onlardan bir dəstə üz döndərib gedir.[73]

 

وَإِن يَكُن لَّهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ

49. Əgər haqq onların lehinə olarsa, tez itaət edib yanına gəlirlər.[74]

 

أَفِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَن يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُوْلَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

50. Onların qəlblərində bir xəstəlik var, yoxsa şübhə edirlər? Yaxud Allahın özlərinə haqsızlıq edəcəklərindən qorxurlar? Xeyr, onlar özləri zalımdırlar.[75]

 

إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَن يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَأُوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

51. Aralarında hökm versin deyə Allaha və elçisinə çağrıldıqları zaman, inanıb güvənənlərin söyləyəcəkləri söz ancaq: “Eşitdik və itaət etdik!” – demələridir. Bax onlar, nicat tapan/qurtuluşa nail olanlardır.[76]

 

وَمَن يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ

52. Kim Allaha və elçisinə könüldən itaət edər, Allahdan çəkinər və Ona qarşı çıxmaqdan özünü qoruyarsa, bax onlar müvəffəqiyyət/uğur qazananlardır.[77]

 

وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُل لَّا تُقْسِمُوا طَاعَةٌ مَّعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ

53. Özlərinə əmr verdiyin zaman, mütləq savaşa çıxacaqlarına dair Allaha möhkəm and içdilər. De ki: “And içməyin! Sizdən istənilən, hər kəs kimi itaət etməkdir. Allah nə etdiklərinizdən xəbərdardır.[78]

 

قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِن تَوَلَّوا فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُم مَّا حُمِّلْتُمْ وَإِن تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ

54. De ki: “Allaha itaət edin və elçisinə itaət edin![79] Əgər üz çevirərlərsə, bilin ki, elçiyə yüklənən məsuliyyət ancaq onun özünə, sizə yüklənən məsuliyyət isə ancaq sizə aiddir.[80] Elçiyə könüllü olaraq itaət edərsəniz, doğru yola girmiş olarsınız. Elçinin öhdəsinə düşən, sadəcə açıq-aşkar bir təbliğ/ayələri çatdırmaqdır.

 

وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُم فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا وَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ

55. Allah, içinizdən inanıb güvənən və xeyirxah işlər görənlərə vəd etmişdir: Onlardan əvvəlkiləri necə başqalarının yerinə keçirmişsə, onları da mütləq olduqları torpaqlarda olanların yerinə keçirəcəkdir.[81] Onlar üçün razı olduğu dinlərini mütləq tətbiq etmə imkanı verəcək və yaşadıqları qarxularının ardından onları əmin-amanlığa qovuşduracaqdır.[82] Onlar Mənə qulluq edər və Mənə heç bir şeyi şərik qoşmazlar. Artıq bundan sonra kim kafirlik edərsə, bax onlar, fasiq/yoldan çıxmış olanlardır.

 

وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ

56. Namazı düzgün və davamlı qılın, zəkatı verin![83] Bu elçiyə/təbliğ etdiyi Qurana könüllü itaət edin ki, sizə mərhəmət edilsin.[84]

 

لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ

57. Hesab etmə ki, kafirlik edənlər yer üzündə Allahdan qaçıb qurtulacaqlar. Sonunda onların gəlib qalacaqları yer atəşdir. Orası nə pis dönüş yeridir![85]

 

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنكُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مِن قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُم مِّنَ الظَّهِيرَةِ وَمِن بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاء ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَّكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُم بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

58. Ey inanıb güvənənlər! Hakimiyyətiniz altındakı əsirlər və büluğ/yetkinlik çağına girməmiş uşaqlarınız üç vaxtda; sübh namazından əvvəl, günorta paltarlarınızı soyunduğunuz zaman və işa/gecə namazından sonra (yanınıza girəndə) sizdən icazə istəsinlər. Bunlar, çılpaq ola biləcəyiniz üç vaxtdır.[86] Bu vaxtlar xaricində (yanınıza icazəsiz girmələrində) sizə də onlara fa bir günah yoxdur. Çünki onlar sizin, siz də onların çevrəsində gəzib dolaşırsız. Allah, ayələri sizə belə açıqlayır. Allah biləndir, hökm və hikmət sahibidir.

 

وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

59. Uşaqlarınız büluğ/yetkinlik çağına gələndə özlərindən əvvəlkilərin (yetkinlərin) icazə istədikləri kimi (hər zaman) icazə istəsinlər.[87] Allah, ayələri sizə belə açıqlayır. Allah biləndir, hökm və hikmət sahibidir.

 

وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاء اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَن يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ وَأَن يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَّهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

60. Evlənmək ümidi qalmayan yaşlı qadınlar, zinətlərini/vücudlarını[88] sərgiləməmələri şərti ilə paltarlarını çıxarmalarında onlara bir günah yoxdur.[89] Bununla belə, iffətli davranmaları özləri üçün hər zaman xeyirlidir.[90] Allah hər şeyi eşidəndir, biləndir.

 

لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنفُسِكُمْ أَن تَأْكُلُوا مِن بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالَاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُم مَّفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا فَإِذَا دَخَلْتُم بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِّنْ عِندِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُون

61. (Başqaları ilə bir yerdə oturub yemə-içmədə) kora çətinlik yoxdur, topala çətinlik yoxdur, xəstəyə də çətinlik yoxdur. Sizin özünüzə də öz evlərinizdə, yaxud atalarınızın evlərində, yaxud analarınızın evlərində, yaxud qardaşlarınızın evlərində, yaxud bacılarınızın evlərində, yaxud əmilərinizin evlərində, yaxud bibilərinizin evlərində, yaxud dayılarınızın evlərində, yaxud xalalarınızın evlərində, yaxud açarları sizdə olanlarda yaxud dostlarınızda yeyib içə bilərsiniz. Bir yerdə və ya ayrı-ayrı yeyib içməyinizdə də bir günah yoxdur. Evlərə girdiyiniz zaman Allahdan xeyir-bərəkət, gözəl ömür diləyərək bir-birinizi salamlayın! Allah sizə ayələrini bax belə izah edir ki, bəlkə, ağlınızı işlədərsiniz.

 

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذَا كَانُوا مَعَهُ عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُوْلَئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَن لِّمَن شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

62. Möminlər, yalnız Allaha və elçisinə inanıb güvənənlərdir.[91] Birlikdə olmaları vacib olan işdə[92] onunla (Elçisi ilə) bərabər isələr, ondan izin almadan çıxıb getməzlər. Səndən izin istəyənlər, məhz onlar Allaha və elçisinə inanıb güvənənlərdir. Bəzi işləri üçün səndən izin istəsələr, onlardan uyğun gördüyünə izin ver və onlar üçün Allahdan bağışlanma dilə.[93] Şübhəsiz ki, Allah bağışlayandır, rəhmlidir.

 

لَا تَجْعَلُوا دُعَاء الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاء بَعْضِكُم بَعْضًا قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنكُمْ لِوَاذًا فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَن تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

• Rəsulun/Elçinin çağırmasını öz aranızda bir-birinizi çağırmanızla bir tutmayın![94] Xəlvətcə aranızdan sovuşub gedənləri Allah əlbəttə bilir. Onun əmrinə qarşı çıxanlar, başlarına bir bəla gələcəyindən[95] ya da ağrılı-acılı bir əzaba uğrayacaqlarından qorxsunlar.

 

أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

64. Bilin ki, göylərdə və yerdə olan hər şey Allahındır.[96] O, sizin nə halda olduğunuzu əlbəttə bilir. Hər kəsin Onun huzura qaytarılacağı gün, onlara nə etdikləri xəbər veriləcəkdir.[97] Allah hər şeyi biləndir.

[1] Ayədə keçən “surə” kəlməsinin kök mənası “çevrələmə və yüksəlmə”dir. “Şəhərin ətrafını çevirən divar” üçün eyni kökdən “sur” kəlməsi işlədilir (Hədid 57/13). İki ucu birləşik və həddi ifadə edən bir şəkildə olduğu üçün bilərziyə də “sivar” deyilir (İnsan 76/21). “Surə” kəlməsi də bir şeyi digərlərindən ayırmaq üçün çəkilən sərhəddi ifadə edər. Bu səbəblə hər surə eyni zamanda bir Qurandır.

[2] “Qamçı vurun!” deyə, məal verdiyimiz “fəclidu/ فَاجْلِدُوا” əmri, həm dəriyə vurmaq həm də dəri ilə vurmaq anlamındadır (Müfrədat). Zina edənlərə veriləcək cəza da bu qamçı ilə icra edilir. Quranda zina edənlərə rəcm cəzası yəni daşlayaraq öldürmək cəzası yoxdur. Muhəmməd əleyhissəlam Məkkədə olanda əvvəlki kitablara bağlı qalma əmri almışdı (Ənam 6/90). Mədinədə cəzanı tətbiq etmə gücünə sahib olanda, zina günahı işləyənlərə Tövrat və İncildə olan rəcm cəzasını (Tövrat, Levililər, 20/10-21; Matta 5/17-19) tətbiq etmişdi (Buxari, Hudud 24 və 30). Çünki daha mövzu ilə əlaqəli bir ayə nazil olmamışdı. Allah, Quranda əvvəlki kitablarda olan rəcm cəzasını, ilk mərhələdə qadın üçün ev həpsi və sözlə incitmə, kişi üçün sadəcə sözlə incitmə cəzasına çevirərək yüngülləşdirmiş (Nisa 4/15-16), daha sonra Nur surəsinin bu ayəsi ilə daha da yüngülləşdirərək 100 qamçı olaraq təyin etmişdir. Bu cəzada, qadın-kişi, evli-bekar ayrıcalığı yoxdur (Nisa 4/25; Əhzab 33/30). Hal belə ikən, Nəbimizin keçici tətbiqatını əsas alıb, əlaqədar ayələrə göz yummaq olmaz.

[3] Nisa 4/15-16, İsra 17/32, Furqan 25/68, Mümtahinə 60/12.

[4] Nur 24/26.

[5] Zinadan uzaq duran bir mömin kişi ya da qadın, ancaq özü kimi zinadan uzaq duran biri ilə evlənə bilər (Nisa 4/24-25; Maidə 5/5; Nəcm 53/32). Zina etdikdən sonra tövbəkar olub özünü təmizə çıxaran da namuslu sayılır (Nur 24/5; Furqan 25/68/70).

[6] Bu ayəyə əsasən, əksi sübut olunana qədər qadın iffətli sayılır.

[7] Dörd şahidi, zina isnad edənlərin gətirmələri şərt sayılır (Nisa 4/15). Təcavüzə məruz qalan qadından isə bu şərt tələb olunmur. Onun bu iddiası, işin mütəxəssisləri tərəfindən araştırılır (Yusuf 12/26).

[8] Nur 24/23-25, Əhzab 33/58.

[9] İşlənən günah nə olur olsun, tərk edilib tövbə edilir və doğru yola girilərsə, Allah o günahı bağışlayar (Ali İmran 3/135–136; Nisa 4/17, 48, 116; Qəsas 28/67), Cəzasını çəkən günahkar, tövbə edib özünü təmiz tutarsa, artıq fasiq/yoldan azmış sayılmaz, şahidliyi qəbul edilir və zina etməmiş bir möminlə də evlənə bilər.

[10] Burada bəhsi keçən qadın evlidir. “O əzabı” deyə məal verdiyimiz əl-əzab (الْعَذَابَ) kəlməsi maarifə/bilinən olduğu üçün Nur 24/2-ci ayədə bildirilən əzabı, yəni 100 qamçını göstərir. Bu səbəblə 100 qamçı cəzasına istər evli istər bekar olsun fərqi yoxdur, hər ikisinə tətbiq edilir.

[11] Bu ayə, ənənənin cinsiyyət ayrımını gözətləmələrinə zidd olaraq, qadın ya da kişi olsun şahidlikləri qəbul edildiyini göstərir.

[12] Nur 24/14, 20.

[13] Buradakı iftira, Muhəmməd əleyhissəlamın zövcəsi Aişə anamıza edilən zina iftirası olub,  İslam tarixində “İfk” hadisəsi olaraq bilinməkdədir.

[14] Nur 24/16.

[15] Nur 24/4.

[16] Nur 24/10, 20.

[17] İsra 17/36.

[18] Nur 24/12.

[19] Nəhl 16/90.

[20] Bəqərə 2/242.

[21] Nur 24/23.

[22] Allah hər kəsin doğru yolda olmağını istəyir (Nisa 4/26). Bu səbəblə doğru yola girənin könlünü İslama açar, yoldan çıxanı da çətinliyə soxar və daim xəbərdar edir (Ənam 6/125, Nur 24/10, 14, Şəms 91/8-10).

[23] Bəqərə 2/168-169.

[24] «Şaə» feilinin kökü bir şeyi «yaratmaq, var etməkdir» deməkdir (Mufrədat). Allah bəzi şeyləri bəndəsinin seçiminə uyğun yaratdığına görə, subyekti bəndə olarsa «seçib etdi, çalışdı», Allah olarsa «seçib yaratdı» mənasına gəlir.

[25] Nisa 4/49.

[26] Hicrət, insanın bir şeydən bədəni və qəlbi ilə uzaqlaşmasıdır (Nisa 4/97-100, Ənfal 8/72-75, Məryəm 19/46, Furqan 25/30, Mümtəhinə 60/10, Müzzəmmil 73/10, Müddəssir 74/5).

[27] Nisa 4/149, Şura 42/40.

[28] Bu surənin 4-cü ayəsində, Mömin ya da kafir ayırd edilmədən namuslu bütün qadınlara edilən iftiranın böyük bir günah olduğu bildirilir.

[29] Nur 24/4-5.

[30] Yasin 36/65, Fussilət 41/19-22.

[31] Nisa 4/40, Ənbiya 21/47, Mümin 40/17.

[32] Həcc 22/6, 62, Loğman 31/30.

[33] Bu surənin 3-cü ayəsində zina edən qadın və ya kişi, yalnız özü kimi zina edən biri ilə ya da bir müşriklə evlənə biləcəyini bildirir.

[34] Ərəb dilində beyt, gecə yatıb qala biləcək bir yerdir (Müfrədat). Bir evin içində başqalarının istifadəsinə verilən otaqlar, ofis, iş yerləri də “beyt” qapsamına girər.

[35] Əhzab 33/53.

[36] Nur 24/58-59.

[37] Mümin 40/19.

[38] İsra 17/32, Müminun 23/5-7; Məaric 70/29-31.

[39] Mümin 40/19.

[40] İsra 17/32, Müminun 23/5-7; Məaric 70/29-31.

[41] “Öz-özlüyündən görünən qisimlər” qadının üzü, əlləri və ayaqlarıdır. Ayələrdə evlənilməsi düşünülən qadınların gözəlliyi, kişilərin xoşlarına getməsindən bəhs edilməkdədir (Nisa 4/3; Əhzab 33/52). Qadınların gözəlliyinin bilinməsi üçün ilk öncə üzlərinin açıq olması lazımdır. Bu eyni zamanda onun tanınmasını da saxlayır (Əhzab 33/59). Qadın dəstəmaz alanda üzünü, əllərini dirsəklərə qədər yumaq məcburiyyətində olduğundan (Maidə 5/6) onları açmalıdır. Ayaqların isə, yumaq deyil, məsh edilməsi əmr edildiyi üçün ayaqlarını açması lazım deyil. Amma yerlə çox təması olan bir orqan olduğu üçün yuyulması ya da hər hansı səbəbdən açılması lazım ola bildiyi üçün bu orqanlar “öz-özlüyündən görünən qisimlər” qapsamına girər. Bu ayədə qadının başını örtməsi əmr edildiyi üçün baş bu qisimlərə daxil deyil. Dəstəmaz alanda da baş örtüsü üzərindən məsh çəkilə bilər.

[42] Zinət, süslənəcək, bəzənəcək şeyə deyilir. Xalq arasında qadının zinəti deyiləndə bəzək əşyaları, geyim-kuşamı başa düşülür. Ancaq bunların alınıb satılması, istehsalı və istifadəsi haqda bir qadağa olmadığı üçün burada bu zinətlərin taxıldığı orqanların açılması yəni bədən üzvlərinin göstərilməsindən bəhs edilir. Qadınları bir zinət olaraq tərif edən ayə (Ali imran 3/14).

[43] “Baş örtükləri” anlamı verilən “xumur (خمر)”un tekili olan xımar (خمار), qadınların istifadə etdiyi baş örtükləri mənasına gəlir (Müfrədat). Eyni kökdən gələn xamr kəlməsi də Quranda ağlı örtən sərxoşluq verən maddələr mənasında keçər. Quranda “baş” kəlməsindən istifadə edilmədən –bizim dilimizdə “yaylıq, yaşmaq, şal, kəlağay və b.” adlarla- bir çox yerdə qadınların baş örtüklərindən (nasif, miknaa, mikab, ğıfare, sıka, savkaa, mülaə) bəhs edilər. Xımar kəlməsi Quranda, hədislərdə və Ərəb örf-adətlərində, şeirlərində yalnız qadının baş örtüsü anlamında işlədilmişdir. Bu səbəblə ayədə, təkcə qadının başı deyil, başla birlikdə yaxasının da örtülməsi əmr edilməkdədir. Bu əmr, sadəcə Quranla ortaya çıxmamışdır. Keçmiş ilahi kitablarda da qadının başının örtülməsini əmr edən ifadələr vardır (Tövrat, Çöldə Sayım 5/18; İncil, Korontlilər 11/16).

[44] Buradakı “Ərləri” boşanma müddəti içindəki ərləridir. İddət müddəti bitənə qədər həmin ərlərinin qarşısında açıla bilərlər. İddəti birib boşandıqları andan artıq o, qadına özgə bir kişi kimidir.

[45] “Güvəndikləri qadınlar” deyə məal verdiyimiz qadınlar, qadınların öz aralarında tanıdığı, bildiyi və güvəndikləri qadınlardır.

[46] Əsirlərlə əlaqəli hökmlər Nur 24/58-59 ayələrində açıqlanmışdır.

[47] Əraf 7/26-27, Nur 24/60, Əhzab 33/59.

[48] Qadınlar, ayaqlarını fərqli formalarda yerə basaraq sağ-sola əyilib gözəlliklərini sərgiləməməlidirlər.

[49] Bəqərə 2/221, Nisa 4/3, 25, Müminun 23/6, Əhzab 33/50, Məaric 70/30.

[50] Burada istəyir hür, istəyir əsir olsun evlənmə imkanı olmayanların namuslarını qorumaları əmr edilmişdir.

[51] “İcazə” anlamı verdiyimiz kəlmə mətndə kitab olaraq keçir. Ərəb dilində yazılı anlaşmaya kitab deyildiyi kimi sözlü anlaşmaya da kitab deyilir (Müfrədat). İcazə tələbində olan, əsir qadın və ya kişi, qəbul edən isə sahibidir. Bilavasitə bu ayə və Nisa 25-də keçən ayə, əsirlərin zorla evləndirilməsi qadağan olunur.

[52] Ərə gedən qadın ərindən mehir alır, kişi isə qadına mehir verir. Nisa 25-ci ayədə əsir qadın ilə evlənmək istəyən kişinin ona mehir verməsi əmr edilmişdir.Bu ayədə evlənəcək əsirə maddi köməklik göstərilməsi tövsiyə edildiyi üçün evlənmək istəyənin əsir olduğu görülür. Ənənə dini mənsubları bu ayənin bütünlüyünü pozaraq: Əllərinizin altında olan əsirlərdən mükatəbə/anlaşma istəyənlərə qarşı əgər özlərində bir xeyir görərsəniz onlarla mükatəbə edin.” Yəni, burada izah ediilən: Əsirin özündən istənilən fidyəni qazanıb əfəndisinə ödəmək surətiylə azadlığına qovuşması tələbidir, demişlər. Üstəlik, əsirlərin öldürülə biləcəkləri, onlarla nikahsız əlaqə qura biləcəkləri, qul-kölə edilə biləcəkləri mövzusunda ittifaq etmişlər.

[53] “Gənc qızlarınız evlənmək istəyərlərsə” ifadəsindən həm hür həm də əsir qızlar nəzərdə tutulur. Hər birinin evlənmək şərti, zinadan uzaq durmalarıdır ((Nisa 4/24, 25, Nur 24/3 ve 26). Tövbə edib özünü təmiz tutanlar da namuslu sayılır. Namuslu hər bir qadına və ərinin qorunması altında olan qadına da “muhsana” yəni “qalanın içindəki kimi qorunmuş” deyilir (Nisa 4/24, Maidə 5/5).

[54] Ali İmran 3/138, Yunus 10/57, Hud 11/120.

[55] “Oyuq” deyə məal verdiyimiz kəlmənin əsl anlamı “kor pəncərə”diir. Orası kiçik bir yer olduğu üçün oxuyucunun rahat başa düşməsi üçün belə ifadə etdik. Oyuğa qoyulan lampa, onun hər tərəfini aydınladır.

[56] Bu məkanlar, Allaha birlikdə ibadət edilən məscidlərdir (Bəqərə 2/114, Tövbə 9/18, Həcc 22/40, Cin 72/18).

[57] Ticarət, mal və xidmət alış verişidir. Alver isə malın mal ilə dəyişimidir (Nisa 4/29).

[58] Zikr, əlaqələri ilə birlikdə düşünülüb öyrənilən doğru biliyi istifadəyə hazır tutmaq, ağla gətirmək və ya söyləməkdir (Mufrədat). Doğru biliyin mənbəyi, Allahın ayələridir. Allahın ayələri isə iki cürdür; Allahın yaratdığı ayələr (təbiət) və nazil etdiyi ayələr (Quran). Hər ikisindən əldə edilən doğru bilik zikirdir (Ənbiya 21/24, Ənam 6/80).  İnsanı ancaq bu bilik rahatladır (Rad 13/28). Allahı zikr etmək; onu, kitabını və yaratdığı ayələri diqqətə almaq, ağıldan çıxarmamaq və onların üzərində düşünməkdir. İnsan bunlardan bildiyi qədəriylə məsuliyyət daşıyır (Bəqərə 2/209).

[59] İbrahim 14/42, Mümin 40/18, İnsan 76/7-11, Naziat 79/6-9.

[60] Nəhl 16/96-97, Ənkəbud 29/7, Zümər 39/33-35, Əhqaf 46/16.

[61] Bu ayə, kafirlərin dünyaya baxış tərzini və axirətdə necə hüsrana məruz qalacaqlarını təmsil edir (İbrahim 14/18, Kəhf 18/36, Furqan 25/23, Muhamməd 47/1).

[62] Bəqərə 2/257, Maidə 5/16.

[63] İsra 17/44, Həcc 22/18, Hədid 57/1, Haşr 59/1, Saf 61/1, Cuma 62/1, Təğabün 64/1.

[64] Ayədə keçən salat (صَّلَاة) kəlməsinin kök mənası, bir şeyi buraxmamaq və davamlı arxasında olmaqdır (Lisanul Ərəb). Buradakı salat, Allahın göylərdə və yerdə olan varlıqlara verdiyi iş vəzifədir. Hər müsəlmanın davamlı yerinə yetirməsi vacib olan tək ibadət də namaz olduğu üçün ona da salat deyilmişdir.

[65] Bəqərə 2/107, Ali İmran 3/189, Maidə 5/40, 120, Furqan 25/2, Zümər 39/44, Şura 42/49, Zuxruf 43/85, Casiyə 45/27, Fəth 48/14, Hədid 57/2, 5, Buruc 85/9.

[66] Yoğun buludların arasından çıxanda görülən tək şey şimşəkdir. Ayədəki əl-vədaq= الْوَدْقَşimşək mənasındadır (Rum 30/48). Ondan yansıyan işığa da “bərq=بَرْقِ deyilir (Bəqərə 2/19-20; Rad 13/12-13, Rum 30/24).

[67] Gecə və gündüz, dünyanın çevrəsini bir kürə kimi sarar və biri digərinin üstünə çıxaraq gecəni və gündüzü meydana gətirir (Zümər 39/5) Gündüz üstə çıxanda gündüz, gecə üstə çıxanda gecə olur. Dünyanın kosmosdan çəkilən fotoqraflarını incələyən bunu görə bilər.

[68] “İrəli görüşlülər اُولِى الْاَبْصَارِ “ kəlməsi, bəsirətlə görmə qabiliyyətinə malik olanlar anlamındadır. Belə insanlar gördükləri şeyin həqiqətini, mənasını anlayanlardır (Ali İmran 3/13, Haşr 59/2).

[69] Ənbiya 21/30.

[70] Ənam 6/38, Şura 42/29, Casiyə 45/4.

[71] Nur 24/34.

[72] Bəqərə 2/8-16, Ali İmran 3/23-24.

[73] Bəqərə 2/170, 213, Ali İmran 23-24, Nisa 4/60-65, Maidə 5/104, Loğman 31/21.

[74] Müminun 23/71.

[75] Hucurat 49/15.

[76] Bəqərə 2/285, Ənam 6/114, Nisa 4/65, Ənfal 8/2-4 Əhzab 33/36.

[77] Nisa 4/69, Əhzab 33/71.

[78] Muhamməd 47/20-21.

[79] Ali İmran 3/32, Nisa 4/59, 80, Maide 5/92, Enfal 8/1, 20, 46, Muhammed 47/33, Teğabün 64/12.

[80] Yunus 10/41, Hud 11/35, Kafirun 109/1-6.

[81] Əraf 7/129.

[82] İbrahim 14/14, Ənbiya 21/105, Həcc 22/41, Rum 30/47, Saf 61/10-13.

[83] Bəqərə 2/43, 110, İbrahim 14/31, Həcc 22/78.

[84] Nur 24/54.

[85] Ali İmran 3/196-197, Ənfal 8/59, Ənkəbud 29/22, Fatır 35/44, Mümin 40/4, Şura 42/31, Əhkaf 46/32.

[86] Bu ayəyə görə yalnız ər-arvad bir-birlərini çılpaq görə bilərlər (Müminun 23/5-6, Məaric 70/29-30).

[87] Uşaqlar büluğa yetənə qədər üç vaxtda icazə almalı (Nur 24/58), büluğa yetdikdən sonra isə hər zaman icazə almalıdırlar.

[88] Qadınları və onların bədənlərini bir zinət olaraq tərif edən ayə (Ali imran 3/14).

[89] Əraf 7/26-27, Nur 24/31, Əhzab 33/59.

[90] Buradakı “xeyirli” kəlməsi “daha xeyirli” mənasında “ismi fafdil” deyil, “hər zaman xeyirli” mənasında “sıfatı müşəbbəhə/davamlılıq bildirən sifət”dir.

[91] Ənfal 8/2-4, Hucurat 49/15.

[92] Məsləhət, Cihad və insanları bir araya gətirən hər cür mühüm işlər.

[93] Ali İmran 3/159.

[94] Elçinin çağrısı, Allahın kitabına çağrıdır (Ənfal 8/24).

[95] Fitnə kəlməsi Quranda fərqli mənalarda işlədilir: İmtahan (Əraf 7/155), aldatma (Əraf 7/27, Cəhənnəm əzabı (Zariyat 51/10-14), Savaş (Bəqərə 2/226).

[96] Bəqərə 2/284, Yunus 10/55, Nəhl 16/52, Həcc 22/64.

[97] Zümər 39/7, Mücadələ 58/6-7.