Əhzab surəsi

Əhzab surəsi 73 ayədən ibarətdir. Əhzab, “qruplar” – deməkdir. Bu kəlmə surənin 20-ci və 22-ci ayələrində keçməkdədir.

بسم الله الرحمن الرحيم

Mərhəmətli, Rəhmli Allahın adıyla!

 

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا

1. Ey Nəbi! Allaha qarşı çıxmaqdan qorun! Kafirlərə və münafiqlərə/ikiüzlülərə itaət etmə![1] Şübhəsiz, Allah daim biləndir, hökm/hikmət sahibidir.

 

وَاتَّبِعْ مَا يُوحَى إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا

2. Rəbbindən sənə vəhy olunana tabe ol![2] Şübhəsiz, Allah nə etdiklərinizdən xəbərdardır.

 

وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا

3. Allaha təvəkkül et/güvən! Vəkil olaraq Allah yetər.[3]

 

مَّا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِّن قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ وَمَا جَعَلَ أَزْوَاجَكُمُ اللَّائِي تُظَاهِرُونَ مِنْهُنَّ أُمَّهَاتِكُمْ وَمَا جَعَلَ أَدْعِيَاءكُمْ أَبْنَاءكُمْ ذَلِكُمْ قَوْلُكُم بِأَفْوَاهِكُمْ وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ

4. Allah heç bir kişinin sinəsinə iki qəlb yerləşdirməmişdir.[4] Zihar[5] etdiyiniz zövcələrinizi ananız yerinə saymamışdır. Oğulluğa götürdüklərinizi də öz oğullarınız kimi saymamışdır. Bunlar sizin ağzınızda dolaşan boş sözlərdir. Allah isə haqqı söyləyir və O, doğru yola yönəldir.

 

ادْعُوهُمْ لِآبَائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِندَ اللَّهِ فَإِن لَّمْ تَعْلَمُوا آبَاءهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ وَمَوَالِيكُمْ وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُم بِهِ وَلَكِن مَّا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا

5. Onları öz atalarına nisbət edərək çağırın.[6] Allah qatında düzgün olan budur. Atalarının kim olduğunu bilmirsinizsə, onları din qardaşlarınız və yaxınlarınız olaraq görün.[7] Xəta ilə etdiyiniz şeylərdə sizə bir günah yoxdur. Lakin qəlbinizlə qərar verib qəsdən etdiyiniz şeylərə görə sizə günah vardır. Allah bağışlayandır, rəhmlidir.

 

النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَأُوْلُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ إِلَّا أَن تَفْعَلُوا إِلَى أَوْلِيَائِكُم مَّعْرُوفًا كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا

6. Bu Nəbi, möminlərə öz canlarından daha yaxındır.[8] Nəbinin zövcələri də onların analarıdır.[9] Qohum olanlar Allahın kitabına görə (miras baxımından) bir-birlərinə mömin mühacirlərdən[10] daha yaxındır.[11] (İnanc yönündən digər mömin) yaxınlarınıza marufa/bilinən qaydalara uyğun olaraq yaxşılıq/vəsiyyət edə bilərsiniz. Bunlar bu kitabda yazılmışdır.[12]

 

وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنكَ وَمِن نُّوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُم مِّيثَاقًا غَلِيظًا

7. (Unutma ki) Biz nəbilərdən bir söz aldıq; səndən, Nuhdan İbrahimdən, Musadan və Məryəm oğlu İsadan. Biz onlardan möhkəm bir söz aldıq.[13]

 

لِيَسْأَلَ الصَّادِقِينَ عَن صِدْقِهِمْ وَأَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا أَلِيمًا

8. Allah bunu, doğru sözlü olanların[14] doğruluqlarını soruşdurmaq üçün etdi. Kafirlərə isə acı dolu bir əzab hazırladı.

 

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَجُنُودًا لَّمْ تَرَوْهَا وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا

9. Ey inanıb güvənənlər! Allahın sizə olan nemətini xatırlayın! Vaxtilə üstünüzə ordular gəlmişdi.[15] Biz də onların üstünə bir rüzgar və görə bilmədiyiniz ordular göndərmişdik.[16] Allah sizin nə etdiyinizi görməkdədir.

 

إِذْ جَاؤُوكُم مِّن فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنكُمْ وَإِذْ زَاغَتْ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا

10. Onlar həm yuxarıdan həm də aşağıdan üstünüzə gəldikləri zaman, (qorxudan) gözlər bərəlmiş, ürəklər ağıza gəlmişdi. Allah haqqında hər cür zənlərə qapılmışdınız.[17]

 

هُنَالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزَالًا شَدِيدًا

11. Orada möminlər ağır zınağa çəkilmiş və şiddətli bir sarsıntı ilə sarsılmışdılar.[18]

 

وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ مَّا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا

12. O gün münafiqlər/ikiüzlülər ilə qəlblərində xəstəlik olanlar/kafirlər[19] belə deyirdilər: “Allah və rəsulu bizə yalan şeylər vəd ediblər!”[20]

 

وَإِذْ قَالَت طَّائِفَةٌ مِّنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِّنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ إِن يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا

13. Onlardan bir tayfa isə belə demişdi: “Ey Yesrib (Mədinə) əhalisi![21] Artıq qalacağınız bir yer yox, dərhal geri dönün! İçlərindən bir qismi isə: “Evlərimiz qorumasız!” – deyərək, Nəbidən izin istəyirdilər.[22] Halbuki, evləri qorumasız deyildi. Onlar sadəcə qaçmaq istəyirdilər.

 

وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِم مِّنْ أَقْطَارِهَا ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لَآتَوْهَا وَمَا تَلَبَّثُوا بِهَا إِلَّا يَسِيرًا

14. Əgər hər tərəfdən üstlərinə hücum çəkilsəydi, sonra da onlardan fitnə[23] çıxarmaları istənilsəydi, heç yubanmadan onu əlbəttə çıxarardılar.[24]

 

وَلَقَدْ كَانُوا عَاهَدُوا اللَّهَ مِن قَبْلُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبَارَ وَكَانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْؤُولًا

15. Halbuki daha əvvəl arxalarını dönüb qaçmayacaqlarına dair Allaha söz vermişdilər.[25] Allaha verilən sözün isə bir məsuliyyəti vardır.[26]

 

قُل لَّن يَنفَعَكُمُ الْفِرَارُ إِن فَرَرْتُم مِّنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَإِذًا لَّا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا

16. De ki: “Ölməkdən və ya öldürülməkdən qaçarsınızsa, o qaçışınızın sizə əsla bir faydası olmaz![27] Əcəliniz gəlmədiyi təqdirdə siz sadəcə (dünya nemətlərindən) keçici olaraq bir az faydalanmış olacaqsınız.”[28]

 

قُلْ مَن ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُم مِّنَ اللَّهِ إِنْ أَرَادَ بِكُمْ سُوءًا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَلَا يَجِدُونَ لَهُم مِّن دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا

17. De ki: “Allah sizin başınıza bir pislik gətirmək istəsə, yaxud da sizə bir rəhmət/yaxşılıq etmək istəsə, bunları etməsinə kim mane ola bilər?”[29] Onlar, Allah ilə özləri arasına qoya biləcəkləri nə bir himayəçi nə də bir yardımcı tapa bilərlər.[30]

 

قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنكُمْ وَالْقَائِلِينَ لِإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا

18. Şübhəsiz ki, Allah içinizdən (savaşa) mane olmağa çalışanları və qardaşlarına “Bizə tərəf gəlin!” – deyənləri çox yaxşı tanıyır.[31] Onların çox azı savaşa qatılır,

 

أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ فَإِذَا جَاء الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُم بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ أُوْلَئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا

19. (qatılsalar da) sizə qarşı qısqanclıqlarından… Qorxu gəlib çatanda isə, üzərlərinə ölüm yağmış kimi gözlərini döndərib sənə baxdıqlarını görərsən. Qorxu keçib gedincə, xeyirə/qənimət malına olan düşkünlüklərindən acı dilləri ilə sizi sançarlar. Onlar inanıb güvənməmişlər.[32] Buna görə Allah onların əməllərini puça çıxartmışdır.[33] Bu, Allah üçün çox asandır.

 

يَحْسَبُونَ الْأَحْزَابَ لَمْ يَذْهَبُوا وَإِن يَأْتِ الْأَحْزَابُ يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُم بَادُونَ فِي الْأَعْرَابِ يَسْأَلُونَ عَنْ أَنبَائِكُمْ وَلَوْ كَانُوا فِيكُم مَّا قَاتَلُوا إِلَّا قَلِيلًا

20. Onlar (düşmən) ordularının çəkilmədiklərini hesab edirdilər. O orduların qayıdıb gələsi olsalar, özlərinin bədəvi Ərəblər arasında olmasını və sizinlə əlaqəli xəbərləri də oradan soruşub öyrənməyi arzu edərlər. Aranızda olsaydılar belə, bunların çox azı savaşardı.

 

لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِّمَن كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا

21. Həqiqətən Allahın elçisində sizin üçün; Allaha və axirət gününə qovuşmağa ümid bəsləyənlər və Allahı çox zikr edən[34]/Allahın buyruqlarını çox xatırlayanlar üçün gözəl bir nümunə vardır.[35]

 

وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا

22. Möminlər düşmən ordularını gördükləri zaman: “Bu, Allahın və Elçisinin bizə olan (zəfər) vədidir.[36] Allah və Elçisi doğru söyləmişlər!” – dedilər. Bu, onların yalnız imanını və təslimiyyətini artırdı.[37]

 

مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ ۖ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَىٰ نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ ۖ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا

23. Möminlərdən elələri var ki, Allaha verdikləri əhdə sadiq qalırlar. Onlardan kimisi canını vermiş (şəhid olmuş), kimisi də (öz sırasını) gözləyir.[38] Onlar verdikləri əhdi heç nəyə dəyişmədilər.

 

لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ إِنْ شَاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا

24. Bütün bunlar, əhdinə sadiq qalanları sədaqətlərindən ötrü Allahın mükafatlandırması,[39] lazım gördüyü təqdirdə[40] münafiqlərə əzab etməsi ya da tövbələrini qəbul etməsi üçündür. Allah bağışlayandır, rəhmlidir.

 

وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا

25. Allah, kafirlik edənləri heç bir şey əldə edə bilmədən qəzəbli bir halda geri döndərdi. Döyüşdə Allah möminlərə yetər.[41] Allah güvvət sahibidir, Əzizdir/qüdrətlidir!

 

وَأَنزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُم مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِن صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا

26. Allah, kitab əhlindən (müşriklərə) arxa çıxanların qəlblərinə qorxu salaraq qalalarından endirdi.[42] Siz (döyüşdə) onların bir qismini öldürür, digər qismini də əsir alırdınız.[43]

 

وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَأَرْضًا لَّمْ تَطَؤُوهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا

27. (Allah) sizi onların torpaqlarına, yurduna, mallarına və ayaq basmadığınız yerlərə varis etdi.[44] Allah hər şeyə qadirdir.

 

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُل لِّأَزْوَاجِكَ إِن كُنتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا

28. Ey Nəbi! Zövcələrinə de ki: “Əgər dünya həyatını və onun zinətini istəyirsinizsə,[45] gəlin sizə keçici dünya malından verim[46] və sizi gözəl bir şəkildə sərbəst buraxım (boşayım).

 

وَإِن كُنتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنكُنَّ أَجْرًا عَظِيمًا

29. Yox, əgər Allahı, Elçisini və axirət yurdunu istəyirsinizsə,[47] bilin ki, Allah sizin içinizdən yaxşı davrananlara böyük bir mükafat hazırlamışdır.”

 

يَا نِسَاء النَّبِيِّ مَن يَأْتِ مِنكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُّبَيِّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا

30. Ey Nəbinin xanımları! Sizdən kim açıq-aşkar pozğun bir iş görsə,[48] ona ikiqat əzab vardır.[49] Bu, Allaha görə asandır.

 

وَمَن يَقْنُتْ مِنكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صَالِحًا نُّؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا كَرِيمًا

31. Sizdən hər kim Allaha və Elçisinə mutiliklə boyun əyər və xeyirxah işlər görərsə, ona da mükafatını ikiqat verərik. Bir də onun üçün dəyərli bir ruzi hazırlamışıq.

 

يَا نِسَاء النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِّنَ النِّسَاء إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَّعْرُوفًا

32. Ey Nəbinin xanımları! Siz qadınlardan hər hansı biri kimi deyilsiniz. Əgər Allaha qarşı çıxmaqdan özünüzü qoruyursunuzsa, çəkici/cilvəli bir əda ilə danışmayın ki, qəlbində xəstəlik olan biri ümidə qapılmasın. Siz uyğun bir qaydada danışın.

 

وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا

33. Evlərinizdə də ağırbaşlılığı qoruyun![50] Öncəki cahiliyyə dövründə olduğu kimi açılıb-saçılmayın! Namazı düzgün və davamlı qılın, zəkatı da verin. Allaha və Elçisinə itaət edin. Ey əhli-beyt/ev əhli (Nəbinin ailəsi)! Allah (sizi çətinə soxmaq istəmir) sizdən sadəcə çirkinliyi silib aparmaq və sizi tərtəmiz etmək istəyir.[51]

 

وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ لَطِيفًا خَبِيرًا

34. Evlərinizdə bağlantıları ilə birlikdə oxunan Allahın ayələrini və hikmətləri zehninizdə tutun.[52] Şübhəsiz, Allah lütfkardır, hər şeydən xəbərdardır.

 

إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُم مَّغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا

35. Şübhəsiz ki, müsəlman kişilər və müsəlman qadınlar, mömin kişilər və mömin qadınlar, müti kişilər və müti qadınlar, doğru sözlü kişilər və doğru sözlü qadınlar, səbrli kişilər və səbrli qadınlar, təvazökar kişilər və təvazökar qadınlar, sədəqə[53] verən kişilər və sədəqə verən qadınlar, oruç tutan kişilər və oruç tutan qadınlar, ədəb yerlərini/namuslarını qoruyan kişilər və qadınlar, Allahı çox zikr edən/buyruqlarını zehnində tutan kişilər və qadınlar üçün Allah bağışlanma və böyük bir mükafat hazırlamışdır.[54]

 

وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَن يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَن يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُّبِينًا

36. Allah və Elçisi[55] bir şeyə qərar verdikləri zaman artıq mömin bir kişinin və mömin bir qadının o məsələdə (ayrı cür söz demə, hərəkət etmə) seçim haqları yoxdur.[56] Kim Allaha və Elçisinə üsyan edərsə, şübhəsiz ki, açıq-aşkar yoldan çıxmışdır.[57]

 

وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَن تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِّنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا

37. (Ey Muhəmməd!) Bir vaxtlar Allahın nemət verdiyi və sənin də nemətləndirdiyin (baxıb böyütdüyün) kimsəyə: “Zövcəni saxla (boşama), Allaha qarşı çıxmaqdan çəkin!” – deyirdin. Əslində sən, Allahın üzə çıxaracağı şeyi insanlardan çəkinərək içində gizləyirdin.[58] Halbuki əsl çəkinmənə layiq olan Allahdır.[59] Zeyd zövcəsi ilə əlaqəsini kəsdikdə[60] səni onunla (Zeynəblə) evləndirdik ki, övladlıqları zövcələrini boşadıqları zaman (boşanan o qadınlarla evlənməkdə) möminlərə heç bir sıxıntı olmasın. Allahın əmri artıq yerinə yetmişdir.

 

مَّا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِن قَبْلُ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَّقْدُورًا

38. Allahın Nəbisinə halal buyurduqlarında sıxıntı verəcək heç bir şey yoxdur.[61] Allahın əvvəlkilərə (Nəbilərə) tətbiq etdiyi sünnəsi/dəyişməz qanunu da belədir. Allahın işi müəyyən bir ölçüyə bağlıdır.[62]

 

الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا

39. Onlar; Allahın risalətini təbliğ edən,[63] Allahdan çəkinən və Ondan başqa heç kəsdən çəkinməyən kəslərdir. Hesaba çəkən biri olaraq Allah yetər.

 

مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِّن رِّجَالِكُمْ وَلَكِن رَّسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا

40. Muhamməd aranızdakı kişilərdən heç birinin atası deyildir.[64] Lakin o, Allahın elçisi və nəbilərin möhrüdür/sonuncusudur.[65] Allah hər şeyi bilir.

 

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا

41. Ey inanıb güvənənlər! Allahı çox zikr edin[66]/Onun buyruqlarını ağlınızda tutun![67]

 

وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا

42. Səhər-axşam Onu təsbih edin/boyun əyin![68]

 

هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا

43. O, sizi qaranlıqlardan aydınlığa çıxartmaq üçün sizi daim dəstəkləyəndir, mələkləri də həmçinin.[69] O, möminlərə rəhm edəndir.

 

تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلَامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْرًا كَرِيمًا

44. Ona qovuşacaqları gün onların bir-birinə xeyir-duaları “Salam!” – sözü olur. (Allah) onlar üçün çox dəyərli bir mükafat hazırlamışdır.[70]

 

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا

45. Ey Nəbi! Biz səni şahid, müjdəçi və xəbərdar edən olaraq göndərdik.[71]

 

وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجًا مُّنِيرًا

46. Həm də Allahın izni ilə Ona dəvət edən və nur saçan bir çıraq olaraq göndərdik.[72]

 

وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُم مِّنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا

47. Sən möminlərə Allahın onlara böyük bir lütfü olacağını da müjdələ![73]

 

وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا

48. Kafirlərə və münafiqlərə itaət etmə, əziyyətlərinə də aldırma! Sən Allaha təvəkkül et/güvən. Vəkil olaraq Allah yetər![74]

 

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا

49. Ey inanıb güvənənlər! Mömin qadınlarla nikahlanıb/evlənib sonra da onlara toxunmadan boşadığınız təqdirdə, artıq sizə onlar üçün iddə müddəti saymağa ehtiyac yoxdur.[75] Belə bir halda onlara (marufa/örfə uyğun) keçici bir şeylər verin[76] və gözəl bir şəkildə sərbəst buraxın.

 

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاء اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالَاتِكَ اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُّؤْمِنَةً إِن وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَن يَسْتَنكِحَهَا خَالِصَةً لَّكَ مِن دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا

50. Ey Nəbi! Mehirlərini verdiyin zövcələrini;[77] Allahın sənə fey[78] olaraq verdiyindən hakimiyyətin altında olanı,[79] səninlə bərabər hicrət etmə şərti ilə əmi qızlarını, xalalarının qızlarını, dayının qızlarını, xalalarının qızlarını,[80] və bir də -nikahlamaq istəsən-[81] sənə özünü hibə edən qadını -digər möminlərə deyil- yalnız sənə məxsus olmaq üzrə halal etdik. Möminlərin zövcələri və hakimiyyətləri altında olan əsirlərlə əlaqəli hansı hökmləri qoyduğumuzu əlbəttə bilirik.[82] Bütün bunları sənə bir sıxıntı verməsin deyə (halal etdik), çünki, Allah bağışlayandır və rəhmlidir.

 

تُرْجِي مَن تَشَاء مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَن تَشَاء وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ ذَلِكَ أَدْنَى أَن تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَلِيمًا

51. Onlardan (zövcələrindən) istədiyini təxirə salarsan, istədiyini də yanına ala bilərsən. Ayrı tutduqlarından hansını yanına almaq istəsən bunun sənə bir günahı olmaz.[83] Bu, onların sevinmələri, üzülməmələri və sənin onlara verdiklərindən hər birinin razı qalması üçün daha münasibdir.[84] Allah qəlblərinizdə olanı bilir. Allah biləndir, həlimdir (yumşaq davranandır).

 

لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاء مِن بَعْدُ وَلَا أَن تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَّقِيبًا

52. Bundan sonra qadınlarla evlənmək, onları mövcud zövcələrinin yerinə əvəz etmək də sənə halal deyildir, hətta gözəllikləri sənin xoşuna gəlsə belə![85] Ancaq hakimiyyətin altında olan əsir qadınlar bundan istisnadır.[86] Allah hər şeyə nəzarət edəndir.

 

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَن يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانتَشِرُوا وَلَا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِن وَرَاء حِجَابٍ ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَمَا كَانَ لَكُمْ أَن تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلَا أَن تَنكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِن بَعْدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِندَ اللَّهِ عَظِيمًا

53. Ey inanıb güvənənlər! Sizə icazə verilmədikçə, yemək yeməyə vaxtından əvvəl Nəbinin evlərinə girməyin! Sadəcə dəvət olunduğunuz vaxt girin. Yemək yedikdən sonra da söhbətə dalmadan tez dağılışın. Çünki, (çox oturmağınız) Nəbiyə əziyyət olur. Lakin o sizdən utanır (deyə bilmir). Allah isə haqqı söyləməkdən çəkinməz. Onlardan (Nəbinin zövcələrindən) bir şey soruşanda/istəyəndə pərdə[87] arxasından istəyin! Bu, həm sizin, həm də onların qəlbləri üçün daha təmiz/nəzakətli bir davranış olar. Sizə Allahın elçisini incitmək[88] və ondan sonra zövcələri ilə evlənmək əsla yaraşmaz![89] Həqiqətən, bu, Allah qatında böyük bir vəbal

 

إِن تُبْدُوا شَيْئًا أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا

54. Siz bir şeyi açığa vursanız da gizli saxlasanız da, Allah hər şeyi bilir.[90]

 

لَّا جُنَاحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبَائِهِنَّ وَلَا أَبْنَائِهِنَّ وَلَا إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاء إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاء أَخَوَاتِهِنَّ وَلَا نِسَائِهِنَّ وَلَا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ وَاتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا

55. Onlara (Nəbinin zövcələrinə) ataları, oğulları, qardaşları, qardaşlarının oğulları, bacılarının oğulları, güvəndikləri qadınlar[91] və hakimiyyətləri altında olanlarla əlaqəli (arada bir pərdə olmadan istəməkdə) sizə heç bir günah yoxdur. Allaha qarşı çıxmaqdan qorunun! Şübhəsiz ki, Allah hər şeyə şahiddir.

 

إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا

56. Şübhəsiz ki, Allah və mələkləri bu Nəbini dəstəkləyirlər.[92] Ey inanıb güvənənlər! Siz də onu dəstəkləyin və ona lazım olan təslimiyyəti göstərin![93]

 

إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُّهِينًا

57. Allahı və elçisini incidənləri, Allah dünyada da axirətdə də lənətləmiş və onlara alçaldılmış bir əzab hazırlamışdır.[94]

 

وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُّبِينًا

58. Mömin kişilərlə mömin qadınları etmədikləri bir işdən ötrü incidənlər, sözsüz ki, öz üzərlərinə böhtan və açıq-aşkar bir günah yüklənmişlər.[95]

 

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُل لِّأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاء الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِن جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَن يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا

59. Ey Nəbi! Zövcələrinə, qızlarına və möminlərin qadınlarına de ki, (küçəyə çıxanda) üzərlərinə cilbablarını[96]/üst qiyafətlərini alsınlar. Bu onların tanınmaları, beləcə, incidilməmələri üçün daha münasibdir.[97] Allah bağışlayandır, rəhmlidir.

 

 لَئِن لَّمْ يَنتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا

60. Əgər münafiqlər/ikiüzlülər, qəlblərində xəstəlik olanlar/kafirlər[98] və Mədinədə yalan şayiələr yayanlar[99] etdiklərinə son qoymasalar, səni mütləq onların üstünə qaldırarıq. Sonra da onlar sənin ətrafında çox az bir müddət qala bilərlər.

 

مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا

61. Lənətlənmiş/uzaqlaşmış olarlar, harada aşkarlanıb ələ keçsələr, öldürülmədən buraxılmazlar.[100]

 

سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِن قَبْلُ وَلَن تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا

62. Allahın daha öncə gəlib-keçənlərə tətbiq etdiyi sünnəsi[101] /qanunu budur! Allahın sünnəsini[102] əvəz edəcək heç bir şey tapa bilməzsən.

 

يَسْأَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِندَ اللَّهِ وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا

63. İnsanlar sənə o saatı/məzardan qalxma saatını soruşurlar. De ki, “Onun elmi yalnız Allah qatındadır.” Sən haradan biləsən ki? Bəlkə də o saat yaxında gerçəkləşəcəkdir.[103]

 

إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا

64. Şübhəsiz ki, Allah kafirləri lənətləmiş/uzaqlaşdırmış və onlar üçün alovlu bir atəş hazırlamışdır.[104]

 

خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَّا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا

65. Orada əbədi olaraq qalacaqlar. Özlərinə nə bir vəli/himayəçi nə də bir yardımcı tapa bilməyəcəklər.

 

يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا

66. Üzlərinin odda bir o yana bir bu yana çevrildiyi gün belə deyəcəklər: “Ax! Kaş Allaha itaət etsəydik, kaş elçiyə (və onun gətirdiyi kitaba) itaət etsəydik![105]

 

وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا

67. Onlar: “Rəbbimiz! Biz seyyidlərimizə/əfəndilərimizə və böyüklərimizə itaət etdik, onlar da bizi yoldan çıxartdılar.[106]

 

رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا

68. Rəbbimiz! Onlara ikiqat əzab ver və onları böyük bir lənətə düçar et!”[107]

 

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِندَ اللَّهِ وَجِيهًا

69. Ey inanıb güvənənlər! Siz Musanı incidənlər[108] kimi olmayın! Allah onu, onların söylədiklərindən (böhtanlarından) təmizə çıxartdı.[109] O, Allah qatında etibarlı biri idi.

 

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا

70. Ey inanıb güvənənlər! Allaha qarşı çıxmaqdan çəkinin[110] və doğru söz söyləyin![111]

 

يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَن يُطِعْ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا

71. (Bunu edin ki Allah) işlərinizi düzəltsin və günahlarınızı bağışlasın. Kim Allaha və Elçisinə itaət etsə, böyük bir uğur qazanar.[112]

 

إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَن يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا

72. Biz o əmanəti göylərə, yerə və dağlara ərz etdik. Onlar onu yüklənməkdən çəkindilər və ondan qorxub titrədilər. Onu insan yükləndi.[113] Həqiqətən, o həm zalım, həm də cahildir.[114]

 

لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا

73. (Bu əmanətin məqsədi) münafiq kişilərlə münafiq qadınlara, müşrik kişilərlə müşrik qadınlara əzab etmək və mömin kişilərlə mömin qadınların isə tövbəsini qəbul etmək üçün etdi. Allah bağışlayandır, rəhmlidir.

[1] Furqan 25/52, Əhzab 33/48, Qələm 68/8.

[2] Ənam 6/106, Yunus 10/109.

[3] Ali İmran 3/159, Nisa 4/132, Furqan 25/58, Şuara 26/217-220, Nəml 27/79, Əhzab 33/48.

[4] Qadının da iki qəlbi yoxdur, ancaq hamilə bir qadının içində yəni rəhmində ikinci bir qəlb olur.

[5] Zihar: Bu, “Arvadım mənə anamın arxası kimidir” deməklə nikah münasibətlərinə son qoymaq və yataqlarını ayırmaqdır. Bunu edən şəxs ya dörd ay ərzində arvadına qayıtmalı (Mücadilə 58/1-4), ya da onu boşamalıdır (Daha ətraflı izahat üçün Bəqərə 2/226-227 və dipnotlara baxın).

[6] Uşağın övladlığa götürülüb-götürülməməsi və əgər məlumdursa, valideynlərinin kimliyi heç vaxt uşaqdan və ya cəmiyyətdən gizli saxlanılmamalıdır; onların bioloji valideynlərinin kimliyi aydın şəkildə bildirilməlidir.

[7] Hucurat 49/10.

[8] Tövbə 9/120.

[9] Nəbinin zövcələri yalnız evliliyin qadağan edilməsi baxımından möminlərin anaları kimidirlər (Əhzab 33/53). Digər məsələlərdə isə onlar xüsusi hökmlərə tabedirlər (Əhzab 33/32-33, 53, 55).

[10] Buradakı muhacirlər, Məkkənin fəthindən əvvəl Mədinəyə hicrət edən müsəlmanlardır.

[11] Məzhəblər, din və ölkə fərqliliyinin mirasa mane olduğunu iddia edirlər. Bu və digər əlaqəli ayələrə görə, miras dinindən və ölkəsindən asılı olmayaraq qohumlar arasında bölünür. Ailənin təminatı məsələlərində də dini fərqlər nəzərə alınmır (Bəqərə 2/215, Nisa 4/7, 11, 12, 176, Ənfal 8/75, Loğman 31/14-15).

[12] Bu ayəyə çoxları belə məal verir: “Dostlarınıza verdiyiniz düzgün vəsiyyət istisnadır. Bu, Kitabda yazılıb.” Bu təfsir səhvdir. Çünki Nisa 4/11, 12 və 176-cı ayələrində qan qohumlarının miras payları müəyyən edilir və Nisa 4/8-ci ayəsində mirasın bölüşdürülməsi zamanı orada olan qohumlara, yetimlərə və ehtiyacı olanlara da bir şey verilməsi əmr olunur. Vəsiyyətnamə məsələsi üçün Bəqərə 2/180-ci ayəsinin qeydinə baxın.

[13] Nəbilərdən alınan əhd budur ki, əgər onlardan sonra əllərində olanı təsdiqləyən bir elçi gəlsə, ona inanmalı və onu dəstəkləməlidirlər (Ali-İmran 3:81). Lakin Əhzab 33:40 ayəsində Məhəmmədin (ona Allahın salavatı və salamı olsun) sonuncu peyğəmbər olduğu bildirildiyi üçün onun və onun ümmətinin artıq ondan sonra gələcək peyğəmbərə və ya elçiyə inanmaq vəzifəsi yoxdur (Bəqərə 2/286). Onların vəzifəsi özlərindən əvvəl gələn kitabları və elçiləri təsdiqləməkdir (Bəqərə 2:101, Maide 5/48, Ənam 6/92).

[14] Maide 5/119.

[15] Əhzab 33/9-27-ci ayələri hicrətin 5-ci ilinin Şəvval ayında baş verən “Əhzab” döyüşünü təsvir edir. Surə adını “Xəndək döyüşü” kimi də tanınan bu döyüşdən götürüb. “Əhzab” sözü “hizb” (حزب) sözünün cəm formasıdır və mənası “bir qrup insan” (Mekayis) deməkdir. Ayədə həmçinin “ordu” mənasını verən “cund” (جند) sözünün cəm forması olan “cunud” (جنود) da keçər. Bu ordular müsəlmanları yuxarıdan və aşağıdan mühasirəyə almışdı (Əhzab 33/10).

[16] Allah möminlərə Xəndək döyüşündə kömək etdiyi kimi, Bədr (Ali-İmran 3/123-126, Ənfal 8/9-12), Ühüd (Ali-İmran 3/152-154) və Hüneyn (Tövbə 9/25-26) döyüşlərində də kömək etdi.

[17] Oxşar vəziyyət Uhud döyüşündə də yaşanmışdı (Ali imran 3/154-156).

[18] Bəqərə 2/214.

[19] Bunlar Xəndək döyüşündə müsəlmanlarla birlikdə vuruşan, lakin sonradan müqaviləni pozub düşmən tərəfinə keçən Bəni Qureyzə yəhudiləri və münafiqlərdir (Əhzab 33/15). Məhəmmədin (ona Allahın salavatı və salamı olsun) peyğəmbərliyini bilərəkdən inkar etdikləri üçün ürəklərində bir xəstəlik yarandı. Buradakı münafiqlər də kafirdirlər, lakin küfr xəstəliyindən əlavə, ürəklərində yalan xəstəliyi də yarandı (Bəqərə 2/6-10).

[20] Ənfal 8/49.

[21] Yesrib, Mədinənin köhnə adıdır.

[22] Tövbə 9/45.

[23] Fitnə” qızılı çirkabından ayırmaq üçün oda atmaq kimidir (Müfradat). Quranda bu söz sınaq (Əraf 7/155), aldatma (Əraf 7/27), cəhənnəm odu (Zariyat 51/10-14) və müharibə (Bəqərə 2/216) mənalarında işlədilir.

[24] Nisa 4/91, Tövbə 9/47-49.

[25] Mədinədə yaşayan müsəlmanlar və müxtəlif dini və etnik qruplar Mədinə Nizamnaməsi adlı siyasi və hüquqi sənəd üzərində razılığa gələrək Peyğəmbərin rəhbərliyi altında birlikdə yaşamağa və hücum halında şəhəri birlikdə müdafiə etməyə razılaşdılar (Mədinə Nizamnaməsi, DİA). Bu razılaşmaya zidd hərəkət edən Bəni Qaynuqa və Bəni Nadir qəbilələri Mədinəni tərk etdilər (Həşr 59/1-17) və geridə yalnız Bəni Qureyza qəbiləsini qoydular. Bu ayədə və əvvəlki üç ayədə qeyd olunanlar Bəni Qureyza və Mədinə Nizamnaməsinə görə bu müharibədə Muhəmmədin (a.s.) tərəfini tutan digər qəbilələrdir. Onlar sonradan müharibədən geri çəkildilər. Razılaşmanın Allaha verilən bir vəd hesab edilməsi, Muhəmməd əleyhisalamın bunu Allahın elçisi vəsfi ilə etməyi səbəbiylədir.

[26] İsra 17/34.

[27] Ali İmran 3/154, Cuma 62/8.

[28] Ali İmran 3/196-197, Qasas 28/60.

[29] Yunus 10/107, Rad 13/11, Ənbiya 21/42, Zümər 39/38, Fəth 48/11.

[30] Nisa 4/123, Əhzab 33/64-65.

[31] Ali İmran 3/156, 168.

[32] Müharibənin qarşısını almağa çalışanlar və qardaşlarına “Bizə gəlin” deyənlər müsəlmanlar arasında ikiüzlüdürlər. Onlar ağır bir sınaqla qarşılaşdıqda, səmimiyyətsizliyi üzə çıxır.

[33] Oxşar vəziyyət Uhud döyüşündə də yaşanmışdı (Ali imran 3/166-168).

[34] Zikr, əlaqələri ilə birlikdə düşünülüb öyrənilən doğru biliyi istifadəyə hazır tutmaq, ağla gətirmək və ya söyləməkdir (Mufrədat). Doğru biliyin mənbəyi, Allahın ayələridir. Allahın ayələri isə iki cürdür; Allahın yaratdığı ayələr (təbiət) və nazil etdiyi ayələr (Quran). Hər ikisindən əldə edilən doğru bilik zikirdir (Ənbiya 21/24, Ənam 6/80).  İnsanı ancaq bu bilik rahatladır (Rad 13/28). Allahı zikr etmək; onu, kitabını və yaratdığı ayələri diqqətə almaq, ağıldan çıxarmamaq və onların üzərində düşünməkdir. İnsan bunlardan bildiyi qədəriylə məsuliyyət daşıyır (Bəqərə 2/209).

[35] Bəqərə 2/143, Həcc 22/78.

[36] Bəqərə 2/214.

[37] Oxşar vəziyyət Uhud döyüşündə də yaşanmışdı (Ali imran 3/173).

[38] Tövbə 9/111.

[39] Maidə 5/119.

[40] “Şaə” ( شاء ) feili “bir şey etmək” mənasındakı şey ( شيء) məsdərindən törəmişdir. Ətraflı məlumat üçün Bəqərə 20-ci ayənin 28-ci dipnotuna baxın.

[41] Nisa 4/45, Ənfal 8/64.

[42] Ali İmran 3/151, Ənfal 8/12, Həşr 59/2.

[43] Muhamməd 47/4.

[44] Tövbə 9/33, Ənbiya 21/105, Fəth 48/28, Saf 61/9.

[45] Hud 11/15-16, İsra 17/18.

[46] Digər möminlərdən fərqli olaraq, Məhəmməd əleyhissəlam nikah müqaviləsi bağlanarkən cehiz verməyə borclu idi (Əhzab 33/50), buna görə də bu ayədə təklif etdiyi əmlak cehiz deyil, onlara verəcəyi bir hədiyyədir.

[47] İsra 17/19.

[48] “Pozğun bir iş” deyə məal verdiyimiz söz əslində “əl-fahişə”dir (الْفَاحِشةَ). Quranda bu söz zina, homoseksuallıq və lezbiyanlıq mənasında istifadə olunur. Zina, Quranda cəzası göstərilən yeganə cinsi cinayətdir (Nisa 4/15-16, Ənam 6/151, Əraf 7/33, İsra 17/32, Nur 24/2, Şura 42/37, Nəcm 53/32).

[49] Zina edən evli kişilər və qadınların daşqalaqla (rəcm) cəzalandırılması məsələsində ittifaq ediblər. Ölüm cəzası ikiqat artırıla bilmədiyi üçün bu ayə daşqalaq cəzası olmadığına açıq bir dəlildir. Əgər Peyğəmbərin həyat yoldaşlarından biri bu cinayəti törətsəydi, onun cəzası 200 qamçı olardı, bu, eyni cinayəti törətmiş digər qadınlara verilən 100 qamçının ikiqatı olardı (Nur 24/2, 6-8). Nisa 4/25-də evləndikdən sonra zina edən kölə qadınlara verilən cəzanın azad evli qadınlara verilən cəzanın yarısı olacağı bildirilir. Bu, daşqalaq cəzasının zina cəzası olmadığına dair başqa bir dəlildir.

[50] Bu ayə Peyğəmbərin həyat yoldaşlarının evlərinə gələn qonaqlara qarşı göstərməli olduqları münasibətlə bağlıdır. Evlərinə gələn müsəlmanların davranışları haqqında məlumat üçün bax: Əhzab 33/53.

[51] Əhli-beyt “ev xalqı” və ya “ailə” deməkdir. Bu anlayış üç ayədə özünü göstərir. Birinci ayə İbrahimin ailəsinə (Hud 11/73), ikincisi isə Musanın ailəsinə (Qəsəs 28/12) aiddir. Bu ayədə Muhəmmədin (ə.s.) ailəsinə işarə edilir. Şiələr bu ayəni kontekstdən çıxararaq Muhəmməd əleyhissəlamın arvadlarının onun Əhli-beytinin bir hissəsi olmadığını və Əhli-beytin yalnız Əli və Fatimə vasitəsilə nəvələrindən ibarət olduğunu iddia edərək bu ayəni onların məsumluğuna dəlil kimi istifadə edirlər. Lakin Quranda hətta Muhəmmədin (ə.s.) də məsum/günahsız olmadığını göstərən ayələr var (Ənfal 8/67-68, Mömin 40/55, Muhəmməd 47/19, Fəth 48/1-2, Nəsr 110/1-3). Onlar öz arqumentləri üçün dəlil kimi ayədəki qadın forması əvəzinə kişi formasından istifadə ediblər. Lakin ərəb dili baxımından kişi cinsi formasının istifadəsi Məhəmmədin (ə.s.) ailəyə kişi kimi daxil edilməsi ilə bağlıdır. Bu istifadə digər iki ayədə də mövcuddur.

[52] Bu ayə göstərir ki, Peyğəmbər və onun həyat yoldaşları evlərində hikmət öyrənməsində iştirak edirdilər.

[53] “Sədəqə” (صدقة) sözü “sidq” (صدق) kökündən törəmiş bir isimdir və “doğrunu demək, vədinə əməl etmək” mənasını verir (Kitâbü’l-Ayn). Quranda bu söz zəkat və fidyə kimi xərclər üçün istifadə olunur (Bəqərə 2/196, 263, 271; Nisa 4/114; Tövbə 9/58, 79, 104; Mucadilə 58/12-13). Zəkat sədəqə adlanmasının səbəbi, insanın öz sözünün doğruluğunu əməlləri ilə sübut etməsidir (Müfrədat). Zəkatın dövlət tərəfindən toplanıb paylandığından bəhs edən Quran ayələrində dövlətə sədaqət mənasını verən “sədəqə” sözündən istifadə olunur (Tövbə 9/60, 103). Bu kökdən törəyən sözlər, zəkatı faizlə müqayisə edən (Bəqərə 2/276) və borcu zəkat hesab etməyin mümkünlüyü ilə bağlı (Bəqərə 2/280) ayələrdə də istifadə olunur.

[54] Ali İmran 3/17, Tövbə 9/112, Muminun 23/1-11.

[55] Rəsul, həm öz sözünü həm də başqasının sözünü çatdıran elçi mənasındadır (Müfrədat). Bu səbəblə Rəsul kəlməsindən Muhəmməd əleyhissəlamın həm özü həm də ona verilən kitab nəzərdə tutulur.

[56] Nisa 4/59, 65, Nur 24/51-52.

[57] Nisa 4/14, 42.

[58] MUhəmməd (ə.s.) möminlər üçün nümunə olmaq vəzifəsi var idi (Əhzab 33:21). Övladlığa götürdüyü oğlu Zeydin həyat yoldaşı Zeynəbi boşadığını biləndə Məhəmməd (ə.s.) Allahın onu Zeynəblə evlənməyə məcbur edəcəyindən qorxdu və Zeydə “arvadını öz nikahında saxla” deyə təzyiq göstərdi. Bunun səbəbi, öz oğlunun boşanmış arvadı ilə evlənmək qadağan olması idi (Nisa 4/23), lakin övladlığa götürülmüş oğlunun boşanmış arvadı ilə evlənmək qadağan deyildi. Zeynəb də belə bir evliliyi istəmədiyi üçün Allah Özü Məhəmməd (ə.s.) və Zeynəbi evləndirdi və heç birinə seçim imkanı qoymadı. Buna görə də, Əhzab 33:36-da bəhs edilən mömin kişi və mömin qadın haqqında mesajı ilk alanlar Məhəmməd (ə.s.) və Zeynəbdir.

[59] Çünki “Allahın risalətini çatdıranlar, Allahdan qorxanlardır, başqa heç kimdən deyil” (Əhzab 33/39).

[60] Məhəmməd (ə.s.) Zeydə arvadını nikahda saxlaması üçün təzyiq göstərdi, lakin Zeyd qulaq asmadı və onu boşadı. Çünki ona boşanma səlahiyyətini verən Allahdır (Bəqərə 2/227-232, Talaq 65/1-2). Belə bir məsələdə ona itaət edə bilməzdi (Mumtəhinə 60:12). Əhzab 33/36-37-ci ayələri göstərir ki, Məhəmməd (ə.s.) bizə çatan hədislərin Quranla uyğunluğunu yoxlamalıyıq və Qurana zidd olanları qəbul etməməliyik.

[61] Allah, Peyğəmbərinə müsəlmanlar üçün gözəl bir nümunə olmağı vacib etmişdir (Əhzab 33/21, 37). Bu ayə göstərir ki, eyni nümunə əvvəlki peyğəmbərlər tərəfindən də verilmişdir.

[62] Rad 13/8, Qəmər 54/49.

[63] Maidə 5/92, 99, Nahl 16/35, Nur 24/54, Ənkəbut 29/18, Təğabün 64/12.

[64] Bu ayə nazil olanda Məhəmməd əleyhissəlamın oğulları Qasim, Abdullah və İbrahim həyatda deyildilər. Bundan sonra onun başqa oğlu olmadı. Buna görə də, ayə nazil olanda Peyğəmbərimiz heç bir kişinin atası deyildi. Zeyd onun övladlığa götürülmüş oğlu idi, lakin Allah övladlığa götürülmüş uşaqların öz övladları olmadığını, onların əsl nəslinin gizlədilməməli olduğunu və əgər onların atalarını tanımasaq, onlar bizim din qardaşlarımız və yaxınlarımız olduqlarını bəyan etdi (Əhzab 33/4-5).

[65] Məhəmməd əleyhissəlam peyğəmbərlərin sonuncusudur, elçilər deyil. Peyğəmbər, kitab və hikmət verilmiş şəxsdir (Ali-İmran 3:81). Yeni peyğəmbər gəlməyəcək və yeni kitab nazil olmayacaq. Rəsul elçi deməkdir. Allahın ayələrini alıcının başa düşdüyü dildə, heç bir əlavə və ya çıxarış etmədən çatdıran hər kəs elçi vəzifəsini yerinə yetirir. Bu vəzifə Qiyamət gününə qədər davam edəcək. Peyğəmbərlər onlara nazil olan kitabı çatdırmaq vəzifəsi daşıdıqları üçün hər peyğəmbər elçidir, lakin hər elçi peyğəmbər deyil (Şuəra 26:105, 123, 141, 160, 176). Bu ayə bunu açıq şəkildə göstərir. Ayədə möhür mənasını verən “hatem” sözü də təsdiq baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Çünki Tövrat və İncillərdə peyğəmbərliyin möhürlənəcəyi bildirilir (Tövrat/Daniel 9:24 və İncil/Vəhy 22:10).

[66] Zikr üçün 21-ci ayənin dipnotuna baxın.

[67] Bəqərə 2/152, Cuma 62/10.

[68] Təsbih kəlməsi üçün Tə-ha 20/130-cu ayənin dipnotuna baxın.

[69] Ali İmran 3/13, Maidə 5/16, Fussilət 41/30-31, Mücadələ 58/22.

[70] Yunus 10/10, İbrahim 14/23, Furqan 25/75, Zümər 39/73.

[71] Bəqərə 2/119, İsra 17/105, Furqan 25/56, Səbə 34/28, Fəth 48/8, Müzzəmmil 73/15.

[72] Yusuf 12/108, Rad 13/36, Nahl 16/125, Gaşiyə 88/21-22.

[73] Bəqərə 2/25, Yunus 10/2.

[74] Ali İmran 3/186, Əhzab 33/1, 3, Zuxruf 43/89.

[75] Talaq 65/1-ci ayəsinə əsasən, qadın gözləmə müddətini, kişi isə onu saymalıdır. Bu ayə izah edir ki, əgər cinsi əlaqə baş verməyibsə, gözləmə müddəti yoxdur. Digər vəziyyətlər üçün gözləmə müddəti Bəqərə 2/228 və Talaq 65/4-də izah olunur.

[76] Əgər mehriyyə təyin olunubsa, onun yarısı ödənilir; əgər təyin olunmayıbsa, boşanan şəxsin maddi imkanlarına uyğun ödəniş edilir (Quran 2:236-237).

[77] Bu ifadəyə görə, Peyğəmbərimiz evlənməzdən əvvəl zövcələrinə mehriyyə ödəməyə borcludur. Lakin digər möminlər bunu sonradan ödəyə bilərlər (Bəqərə 2/236-237).

[78] Fey döyüşmədən əldə edilən şeylərə, qənimət isə müharibə nəticəsində əldə edilən şeylərə aiddir (Ənfal 8/41, Həşr 59/6-9).

[79] İstər azad, istərsə də əsir/kölə olsun, nikah müqaviləsi olmadan heç bir qadınla nikahsız əlaqəyə girmək olmaz. Nikah müqaviləsi olmadan qadın əsir/cariyə ilə münasibətləri caiz hesab edənlər də Peyğəmbərin Məryəmlə münasibətini dəlil kimi göstərirlər. Lakin Misir valisi tərəfindən Peyğəmbərə hədiyyə edilən Məryəm bu ayəyə görə “fey” (döyüş qəniməti) hesab olunur. Azad bir qadınla evlənə bilən möminlərə müharibə və ya fey yolu ilə nəzarətləri altına alınmış qadınlarla evlənmək qadağandır (Nisa 4:25). Bu ayə, digər möminlərdən fərqli olaraq, Allahın Elçisinə bildirir ki, qanuni evli azad arvadlarından əlavə, fey yolu ilə nəzarəti altına aldığı bir qadınla da onu azad etmədən evlənə bilər. Ayədə istinadın “ev” (أو) yox, “vav” (و) ilə edilməsi də bunu göstərir. Beləliklə, ayədə “ikisindən biri” mənasını verən “ev” bağlayıcısı “mehriyyəsini ödədiyiniz qadınlarınız və ya Allahın sizə qənimət olaraq verdiyi şeylərdən nəzarətiniz altında olanlar” deyilməmiş, “hər ikisi” mənasını verən “va” bağlayıcısı “birlik” ifadəsi üçün, “mehriyyəsini ödədiyiniz qadınlarınız və Allahın sizə qənimət olaraq verdiyi şeylərdən nəzarətiniz altında olanlar” deyilmişdir. Bir qadın müharibə və ya qənimət yolu ilə nəzarət altına alınsa belə, onunla cinsi əlaqədə olmaq, öz razılığı ilə evlənmədikcə qadağandır (Nisa 4/3 və 25, Nur 24/32-33). Buna görə də, Peyğəmbərimizin Mariya ilə yalnız nikah yolu ilə cinsi əlaqədə olduğu başa düşülür.

[80] Digər möminlərin əmi qızları (əmi, xala və dayı qızları) ilə evlənmək üçün birlikdə hicrət etməsi tələb olunmur. Bu cür evliliklərə qoyulan qadağalar Nisa 4/23-24-cü ayələrində göstərilib.

[81] İltifatla əlaqəli Bəqərə 2/49-cu ayənin dipnotuna baxın.

[82] Nisa 4/25, Müminun 23/5-7, Məaric 70/29-31.

[83] Birdən çox arvadı olan kişi, onlardan biri ilə daha çox vaxt keçirmək üçün digərləri ilə razılığa gələ bilər (Nisa 4/128). Məhəmməd əleyhissəlam belə bir vəd vermiş ola bilər, lakin bu ayəyə əsasən, əgər o, bunu pozarsa, məsuliyyət daşımayacaq.

[84] Əhzab 33/28-29.

[85] Qadının gözəlliyini onun üzünü görmədən qiymətləndirmək olmaz. Bu ayə qadınların üzlərinin açıq ola biləcəyinə dair dəlillərdəndir. Həmçinin bax: Nisa 4/3, Əhzab 33/59.

[86] Burada adı çəkilən qadın, Misir valisi tərəfindən Peyğəmbərimizə hədiyyə edilən Mariyadır (Əhzab 33/50, Təhrim 66/1-4).

[87] “Pərdə” kimi tərcümə olunan “hicab” sözü “maneə” deməkdir və Peyğəmbərin həyat yoldaşlarının evdə açıq görünməsinin qarşısını alan hər hansı bir pərdə, ekran və ya qapı deməkdir.

[88] Ayənin əvvəlindəki “peyğəmbəri incitmək” ifadəsi sonunda “Allahın Elçisini incitmək” ifadəsi ilə əvəz olunub. Çünki peyğəmbəri incitməklə elçini incitmək arasında nəticəyə təsir edən əhəmiyyətli bir fərq var. Quranda peyğəmbər və elçi anlayışları bir-biri ilə əlaqəli olsa da, fərqli mənalarda istifadə olunur. Peyğəmbər vəhy aldığı üçün dəyəri yüksələn şəxsdir. Bu baxımdan, peyğəmbərlik bir tituldur və bəşəri xüsusiyyətlərini əhatə edir. Digər tərəfdən, elçi vəhyi və çatdırılan mesajı çatdırmaq vəzifəsini ifadə edir. Peyğəmbər həyatının hər anında peyğəmbər titulunu daşıyır, lakin elçilik yalnız mesajı çatdırmaqla məşğul olduqları müddətdə aktualdır. Məhz buna görə də Quranda peyğəmbərə mütləq itaətdən bəhs edilməsə də (Əl-Mumtəhinə 60/12), elçiyə mütləq itaət tələb olunur və bunun Allaha itaət demək olduğu bildirilir (Nisa 4/80). Bu ayədə göründüyü kimi, Peyğəmbəri incidənlər qınanır, Elçini incidənlər isə ağrılı bir əzabla hədələnir. Çünki Peyğəmbəri təhqir etmək insan münasibətlərindəki çatışmazlığın təzahürüdür, Elçini təhqir etmək isə onun çatdırdığı şeylərə və deməli, Allaha qarşı çıxmaq deməkdir. Bu səbəbdən, Məhəmmədin (ona Allahın salavatı və salamı olsun) ətrafındakı insanlara onunla danışdığı və ya mübahisə etdiyi mövzuya diqqət yetirmələri barədə xəbərdarlıq edilmişdir (Hucurat 49/2). Çünki Peyğəmbərlə mübahisə etmək ən çox nəzakətsizlik hesab olunsa da, onun Elçi kimi çatdırdığı şeylərə qarşı çıxmaq insanı Allah yolundan çıxaracaq (Əhzab 33/57).

[89] Əhzab 33/6.

[90] Bəqərə 2/284, Ali İmran 3/29, Nisa 4/149, Maidə 5/99, İbrahim 14/38.

[91] “Güvəndikləri qadınlar” kimi tərcümə olunan ifadənin tam qarşılığı “(نسائهن) onların qadınları”dır. Bunlar tanıdıqları və etibar etdikləri xarakter və vərdişləri olan qadınlardır.

[92] Ayənin mətnində “yusallûne” (يُصَلُّونَ) sözündən götürülmüş “salat” (الصَّلَاة) sözünün kök mənası bir şeyi tərk etməmək və daim onun arxasında olmaqdır (Lisan’ul-Ərəb). Bu ayə göstərir ki, Allah Peyğəmbərimizin daim arxasındadır və onu mələkləri ilə dəstəkləyir (Ənfal 8/62, Tövbə 9/40). Namaz hər bir müsəlmanın mütləq yerinə yetirməli olduğu yeganə ibadət olduğundan, ona həm də namaz deyilir. Burada müsəlmanlara verilən əmr Peyğəmbərimizin daim arxasında olmaq və ona qarşı səmimi olmaqdır (Əraf 7/157).

[93] Şərtsiz təslim olmaq yalnız Allaha və Onun kəlamını insanlara olduğu kimi çatdıran elçisinə məxsusdur (Nisa 4/59, 80). Peyğəmbərə təslim olmaq, onun istəklərinin Qurana uyğun olması şərtidir (Ənfal 8/43, Əhzab 33/37, Mümtəhinə 60/12).

[94] 9/61, Ahzab 33/53.

[95] Nisa 4/112, Nur 24/4, 23-25.

[96] (مِن جلَابيبهِنَّ) ifadəsi “örtüklərinin bir hissəsi” deməkdir. Burada “celâbîb” (جلابيب) qadının başını və sinəsini örtən böyük bir örtük (Lisanul-Ərəb) mənasını verən “cilbâb” (جلباب) sözünün cəm formasıdır. Bu söz Nur 24/31-ci ayəsində başı və boyun xəttini örtən baş örtüyü (خمار) kimi izah olunur.

[97] Nur 24/60, Əhzab 33/33.

[98] Bu surənin 12-ci ayəsinin dipnotuna baxın.

[99] Allahın ayələrini anladıqdan və dərk etdikdən sonra onları gizlətmək küfr xəstəliyidir. Münafiqlər də kafirdirlər, lakin onların xəstəliyi ikiqat artır, çünki onlar möminlərə yalan danışaraq küfrlərini gizlədirlər (Bəqərə 2/10). Mədinədə pis xəbər yaymaq bəzi münafiqlər və kafirlər tərəfindən birgə törədilmiş bir əməl idi (Ali-İmran 3:173, Nisa 4:83, Hucurat 49/6).

[100] Bu şəkildə fitnə-fəsad törədənlər cəzaya layiqdirlər (Nisa 4/91, Maidə 5/33).

[101] “Sünnətullah” (Allahın qanun yolu) anlayışı səhvən “təbiət qanunları” kimi şərh olunur və bu da möcüzələrin qeyri-mümkün olduğu iddialarına gətirib çıxarır. Möcüzə, Allahın peyğəmbərlərinə peyğəmbərliklərinin sübutu olaraq verdiyi bir şeydir. İsra surəsinin 17:59-cu ayəsi göstərir ki, Məhəmməddən (ə.s.) əvvəlki peyğəmbərlərə də öz ümmətləri üçün göstərdikləri müqəddəs kitablarından əlavə möcüzələr də verilmişdir. Buna misal olaraq Salehin (ə.s.) dəvəsini (Əraf 7/73, Hud 11:64, Şuara 26:155), Musanın (ə.s.) doqquz möcüzəsini (İsra 17:101, Nəml 27:12), İsanın beşikdə danışmasını, korları və cüzamlıları sağaltmasını və ölüləri diriltməsini (Ali-İmran 3:49, Maidə 5:110) göstərmək olar. Peyğəmbərlər də daxil olmaqla, heç bir insan təkbaşına möcüzə göstərə bilməz (Rad 13:38). Məsələn, bütün insanlar bir araya gəlsələr belə, Quranın tək bir surəsinə bərabər bir şey yarada bilməzlər (Bəqərə 2/23-24). Məhəmməd (ona Allahın salavatı və salamı olsun) sonuncu elçi olduğundan, onun möcüzəsi olan Quran qiyamət gününə qədər mövcud olacaq (Ənkəbut 29/51 və onun dipnotları).

[102] Sünnənin mənası izlənilən yol, metod və qaydadır (Lisanul-Ərəb). “Allahın sünnəsi / Sünnətullah” Allahın nazil etdiyi kitablarda müəyyən etdiyi qaydalardan ibarət olan düz yolu, Sirat əl-Müstəqimi ifadə edir. Allah hər kəsin, xüsusən də peyğəmbərlərin bu qaydalara əməl etməsini istəyir (Nisa 4/26, Əhzab 33/38). Allahın sünnəsinə əməl edənlər qalib gəlir, həm bu dünyada, həm də axirətdə uduzmayanlar isə məğlub olurlar (Ali-İmran 3/137, Ənfal 8/38, Hicr 15/10-15, İsra 17/76-77, Kəhf 18/55, Əhzab 33/60-62, Fatir 35/43, Mömin 40/84-85, Fəth 48/22-23).

[103] Əraf 7/187, Loğman, 31/34, Fussilət 41/47, Şura 42/17, Zuxruf 43/85, Naziat 79/42–44.

[104] Bəqərə 2/89, 159-162, Ali İmran 3/86-89, Nisa, 4/46, 51-52, Rad 13/25, Mümin 40/52, Muhamməd 47/23.

[105] Furqan 25/27-29

[106] Bəqərə 2/166-167, Əraf 7/38, Səbə 34/32-33.

[107] “Lənət” kəlməsi bizdə bəddua anlamına gəldiyi kimi, “kənarlaşdıraraq uzaqlaşdırmaq” kimi anlamlara da gəlir.

[108] Saf 61/5 ayəsinə əsasən, Musa əleyhissəlam oğullarını Allahın əmri ilə Misirdən çıxararkən, yolda susuzluqdan əziyyət çəkən İsrail oğulları yola çıxmaq əmrini verənin Allahın olduğunu görməzdən gəldilər və Musaya (ə.s.) qarşı çıxıb az qala onu daşqalaq edəcəkdilər (Tövrat/Çıxış 17:1-4).

[109] Musa (ə.s.) Sina dağına gedib təxminən qırx gün qövmündən uzaqlaşanda, Samiri və tərəfdarları böyürən bir öküz heykəli düzəltdilər (Bəqərə 2/91-92). Bunu görən Musa (ə.s.) kədərləndi və qəzəbləndi (Əraf 7/150, 20:86). Musa (ə.s.) qayıtmazdan əvvəl, öküzü düzəldən Samiri və tərəfdarları da İsrail övladlarına böhtan ataraq dedilər: “Bu sizin tanrınızdır. O, həm də Musanın tanrısı idi, amma o, bunu unutdu” (Təha 20:88). Allah onları bu dünyada cəzalandırdı və axirətdə də cəzalandıracaq (Əraf 7:152, Tə-ha 20:97).

[110] Ali İmran 3/102, Təğabün 64/16.

[111] Nisa 4/9, İsra 17/53.

[112] Nisa 4/13, 69; Fəth 48/17.

[113] Burada əmanət, Allahın əmr və qadağaları qarşısında imtahana tabe ola məsuliyyətidir (Əraf 7:172-173, İnsan 76:2-3). Həşr 59:21 ayəsindən aydın olur ki, göylər, yer və dağlar bu imtahana tab gətirəcək qədər güclü deyildi. Onlar özlərinə göstərilən bu əmanətdən qorxdular və əvəzində Allahın onlara verdiyi vəzifəni yerinə yetirməyi qəbul etdilər (Fussilət 41:11). Allah ilk insanlar olan Adəmi və onun həyat yoldaşını bir bağda yerləşdirdi və onlara oradakı hər şeydən yeyə biləcəklərini, yalnız bir ağacdan başqa, ona yaxınlaşmalarını qadağan etdiyini söylədi. O, həmçinin onları düşmənləri olan İblisə tabe olmaqdan çəkindirdi. Onlar bütün bunları etiraz etmədən qəbul etdilər, lakin sonradan qadağaları unudub İblisin ardınca düşdülər və səhvə yol verdilər (Bəqərə 2:35-37, Əraf 7:19-23, Taha 20:117-120).

[114] “Cehûl” (جهول) sözü “bilməmək, səhv düşünmək, səhv hərəkət etmək” mənasını verən “cehl” (جهل) kökündən törəmiş və “daim cahil olan, cahil hərəkət etməyə davam edən” (Mufradat) mənasını verir. Yusif peyğəmbərin (əleyhissalam) “Ey Rəbbim! … Əgər qadınların oyunlarını məndən uzaqlaşdırmasan, onların qurbanı olacağam və cahillərdən olaram” (Yusuf 12:33) sözləri və Musa peyğəmbərin (əleyhissalam) “Cahillərdən/özünü tanımayanlardan olmaqdan Allaha sığınıram!” (Bəqərə 2:67) sözləri bu cür cahilliyə nümunədir. Buradakı “cehûl” sözü eynidir: özünə yüklənsə də, bir məsuliyyəti yerinə yetirməmək.