Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər.
Müsəlmanlar > Quranda peyğəmbərlər > Tədqiqatlar Tarix: 03 Ağustos 2015 Tövsiyə et Çap et

Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər.

Bu araşdırmamızda mövzu ilə əlaqədar Sad surəsinin 44-cü ayəsinə (məal və təfsirlərdə) verilən ənənəvi mənaya toxunulacaq və bu ayəyə nə cür yorum verildiyi göstəriləcəkdir. Bundan sonra Quranın mövzu ilə əlaqədar ayələrini bütövlükdə ələ alıb həmin ayənin lazım olan mənasını ortaya qoymağa çalışacayıq.

Ənənənin verdiyi məal və yorumlar

Sad surəsinin 44-cü ayəsinin mətni və ayəyə verilən ənənəvi məal belədir:

وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ ۗ إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا ۚ نِعْمَ الْعَبْدُ ۖ إِنَّهُ أَوَّابٌ

(Biz ona dedik:) “Əlinə bir dəstə (çubuq) götür və onunla (arvadını) vur. Andını pozma”. Həqiqətən, Biz onu səbr edən gördük. Necə də gözəl qul idi! O, daima Allaha üz tutardı.”

Görüldüyü kimi bütün məal və təfsirlərdə ayənin mətnində keçən لَا تَحْنَثْ = la tahnəs” ifadəsinə yuxarıda olduğu kimi “andını pozma” mənası verilmişdir. Bu ifadənin arxasında belə bir hekayə yatmaqdadır. Hekayə belədir:

“Təfsir mənbələrində ifadə edildiyinə görə, Əyyub peyğəmbər bir hadisə üzərinə zövcəsinə yüz çomaq vuracağına and içmiş, sonra özünə xas bir rüxsətlə məsələnin həllinin yolunu Allah ona öyrətmişdir.”

Ənənənin ayəyə verdiyi məalların hamısı bu qaydadadır:

“Əlinə bir dəstə (çubuq) götür və onunla (arvadını) vur. Andını pozma…”

Ayənin məalına verilən dipnotda isə belə yazılır: “Rəvayətə görə, Əyyub əleyhissəlam xəstə olduğu zaman zövcəsi bir iş dalınca harasa getmiş, yubanıb çox gec gəlmişdi. Bundan hirslənən Əyyub sağaldıqdan sonra ona yüz çubuq vuracağına and içmişdi. Halbuki zövcəsinin ona etdiyi xidmət və fədakarlıq çox böyükdü. Bu səbəblə Allah, Əyyubun öz andına əməl etməsi, həm də zövcəsinin cəzasının yüngülləşdirilməsi üçün ona yüz dənə taxıl çubuğunun sapından ibarət bir dəstə ilə bir dəfə vurulmasının yolunu göstərmiş və bunu kifayət görmüşdür.”[1]

Sad surəsinin 44-cü ayəsində keçənلَا تَحْنَثْ = la tahnəs” ifadəsinə, yuxarıda verilən nümunələrdə görüldüyü kimi “andını pozma”, “andını belə yerinə yetir”– deyə mənalar verilmişdir.

İsrailiyyat mənbəsində yer alan bir hekayənin təqdimi

Məalların demək olar ki, hamısında əks olunan bu mənanın mənbəyi təfsir əsərləridir. Bu təfsirlərin mənbəyi isə kitabı müqəddəsə əsaslandığı görülür. Kitabı müqəddəsdə, düçar olduğu xəstəlikdən ötrü ağır vəziyyətə düşən Əyyub əleyhissəlama zövcəsi, Allahı təhqir etməsini təklif edər. Əlaqədar bölüm belədir:

  1. Rəbb şeytana, “Haradan gəlirsən?”- dedi. Şeytan, “Dünyada gəzib dolaşmaqdan”- deyə cavab verdi.
  2. Rəbb, “Qulum Əyyuba baxıb heç düşündünmü?”- dedi. “Çünki dünyada onun kimi biri yoxdur. Eyibsiz, doğru bir adamdır. Tanrıdan qorxar, pislikdən uzaqlaşır. Sənin vəsvəsələrin səbəbilə, ona boş yerə əziyyət verdim. Ancaq o, sədaqətini hələ də sürdürür.”
  3. “Cana can”- deyə qarşılıq verdi Şeytan, “İnsan canı üçün hər şeyini verir.
  4. Əlini uzat bax və ətinə, sümüyünə toxun, üzünə qarşı səni tənqid edəcəkdir.”
  5. Rəbb, “Yaxşı”- dedi. “Onu sənin əlinə buraxıram. Təkcə canına toxunma.”
  6. Beləliklə Şeytan Rəbbin hüzurunda ayrıldı. Əyyubun bədənində, təpədən dırnağa qədər pis çibanlar çıxartdı.
  7. Əyyub çibanlarını qaşımaq üçün əlinə bir qab qırığı aldı. Kül içində otururdu.
  8. Zövcəsi, “Hələ sədaqətini sürdürməyə davam edirsənmi?”- dedi, “Tanrını heç olmasa təhqir et öl!”
  9. Əyyub, “Cahil qadınlar kimi danışırsan”- deyə qarşılıq verdi, “Necə yəni? Tanrıdan gələn (!) xeyri qəbul edirik, şərri qəbul etməyəkmi?”

Bütün bu hadisələrə baxmayaraq Əyyubun ağzından günah sayıla biləcək bir söz çıxmadı.”[2]

Əyyub əleyhissəlam ilə zövcəsi arasında keçdiyi rəvayət edilən ifadələrdən ilham alınaraq, Əyyub əleyhissəlamın, sağalanda zövcəsinə yüz qamçı vuracağına dair and içdiyini və sağalanda da bu andını yerinə yetirməsi üçün Rəbbinin ona bir yol göstərdiyinə dair hekayəyə təfsir kitablarında yer verilir. Hətta Sad surəsinin 44-cü ayəsinin yorumuna əsaslanılaraq rəvayət edilən bu hekayə, fıkıh kitablarında “hiləyi şəriyyə”nin dəlili olaraq təqdim edilir.

 Bir hekayədən əldə edilən nəticələr

Məşhur Hənəfi alimi Cəssas, Əhkamul-Quran adlı əsərində bu ayəni ələ alır və ayədən yola çıxaraq, bəzi hökmləri sıralayır. Cəssas, ayənin təhlilinə ibn Abbasa əsaslandırdığı bu təhlillə başlayır:

“İblis, Əyyub əleyhissəlamın zövcəsinə; ərini sağaldarsam, “onu sağaldan sənsən ey İblis deyərsənmi?”– deyincə, qadın bu vəziyyəti Əyyub əleyhissəlama çatdırır. Bunu eşidən Əyyub əleyhissəlam zövcəsinə; “Allah mənə şəfa verərsə, sənə yüz çomaq vuracağam”– deyər və sağalınca da yüz taxıl sapını bir dəstə edib bu dəstəni bir dəfə zövcəsinə vurur.”[3]

Eynilə, məşhur Hənəfi fakihləri Səraxsi və Qəsani də bu ayəni “hiləyi-şəriyyənin dəlillərindən biri olaraq göstərirlər.[4] Vəziyyət Şafii məzhəbində də fərqli deyildir.[5]

Sad surəsinin 44-cü ayəsinin yorumu hədis əsərlərinə də yansımışdır. Məsələn, mühəddis Beyhəqinin məşhur əsəri əs-Sünənül-Kubradakı and içmək bəhsinin başlığı belədir:

“Nökərinə yüz şallaq vurmağa and içən biri, yüz sapdan meydana gələn bir dəstə ilə nökərinə vurarsa, “وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ ۗ” ayəsi səbəbilə andını pozmamış olur.[6]

Verdikləri fətvanı Rəsulullaha əsaslandırmaq üçün belə bir rəvayət də uydurulmaqdadır:

“Ənsardan bir adam xəstələnib əldən düşdü. Elə bir vəziyyətə düşdü ki, bir dəri, bir sümük qaldı. Bu xəstənin yanına bir cariyə girdi. Xəstə bu cariyədən xoşlanıb onunla cinsi əlaqəyə girdi. Hadisə Rəsulullaha xəbər verildikdə, yüz ədəd xurma sapını bir dəstə edib, xəstəyə bir dəfə vurulmasını əmr etdi.”[7]

Xülasələşdirərsək; Sad surəsinin 44-cü ayəsi, Əyyub əleyhissəlamın xəstəliyi əsnasında zövcəsi ilə özü arasənda keçdiyi rivayət edilən  və mənbəyi kitabul-müqəddəsdə keçən bir hekayə əsasında izah edilməyə çalışılmış, ayənin mətnində keçən “لَا تَحْنَثْ = la tahnəs” ifadəsi “andını pozma!”- deyə tərcümə edilmişdir. Bundan başqa ayəyə verilən mənalar üzündən bəzi istidlallar/qənaətlər hasil olmuşdur. Məsələn, ayənin hökmünün təkcə Əyyub əleyhissəlama xas olmayıb, bizim üçün də etibarlı olduğunu düşünənlər “hiləyi –şəriyyə” yə bu ayənin kölgəsində fətva çıxarılmışdır.

Ayənin Quran mərkəzli ələ alınması

Sad surəsinin 44-cü ayəsi, Quran mərkəzli ələ alındığı təqdirdə, Ənbiya surəsinin 83-cü ayəsində, Əyyub əleyhissəlamın Allaha belə dua etdiyi bildirilməkdədir:

وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَىٰ رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ

“Əyyubu da (yada sal!) Bir zaman o, Rəbbinə yalvarıb demişdi: “Mənə, həqiqətən də, bəla düçar olubdur. Sən rəhmlilərin ən rəhmlisisən!”

Onun bu duasının qəbul edildiyi sonrakı ayədən başa düşülür:

فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ

“Biz onun duasını qəbul etdik və ona düçar olmuş bəlanı aradan qaldırdıq…” (Ənbiya 84)

Sad surəsinin 44-cü ayəsini 42 ilə bərabər oxuduğumuz zaman, Əyyub əleyhissəlamın bədəni bir xəstəliyə məruz qaldığı görülməkdədir:

ارْكُضْ بِرِجْلِكَ ۖ هَٰذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ

Ona, “Ayağını yerə vur! Yuyunmaq və içmək üçün sərin bir su!”- dedik. (Sad 38/42)

وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ

Ona, “Əlinə bir dəstə (çubuq) götür və onunla (bədəninə) vur”- dedik. (Sad 38/44)

Ayədə insanın yuyunub içəbiləcəyi bir sudan bəhs edilməsi, bədəndə olan bir narahatlığa işarət edilməkdədir. Əlinə alacağı bir dəstə ilə vücuduna vurması da bu ehtimalı gücləndirməkdədir.

Diqqət ediləcək bir xüsus da budur ki, “Əd-dur = الضُّرُّ” kəliməsi ilə ifadə edilən sıxıntılar Allaha nisbət edilməkdədir. Məsələn bu ayədə olduğu kimi:

وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ

“Əgər Allah sənə bir zərər vurmaq istəsə, bunun qarşısını Ondan başqa heç kəs ala bilməz.” (Ənam 6/17)

Mövzu ilə əlaqədar Sad surəsinin 41-ci ayəsini ələ aldığımız zaman, Əyyub əleyhissəlam, başına gələn müsibəti şeytana nisbət etməklə günaha girdiyi xəbər verilməkdədir:

وَاذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ إِذْ نَادَىٰ رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ

“Qulumuz Əyyubu da yada sal! Bir zaman o öz Rəbbinə belə demişdi: “Şeytan mənə bəla və əzab toxundurmuşdur!” (Sad 38/41)

Halbuki şeytan insana belə bir rahatsızlıq verə bilməz. Ona xəstəliyi verən Allahdır. Bundan ötrü Əyyub əleyhissəlama xəstəliyinin müalicəsi ilə məşğul olması və xəstəliyi şeytandan bilərək, günaha girməməsi tövsiyə edilməkdədir. Elə Sad surəsinin 44-cü ayəsində keçən “لَا تَحْنَثْ = la tahnəs” ifadəsi də “günaha girmə”– deyə tərcümə edilməlidir. Bilvasitə, ayənin məalı belə olmalıdır:

وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ

Ona, “Əlinə bir dəstə (çubuq) götür, onunla (bədəninə) vur və günaha girmə”- dedik. Həqiqətən, Biz onu səbr edən gördük. Necə də gözəl qul idi! O, daima Allaha üz tutardı.” (Sad 38/44)

Ayənin mətnində keçən “لَا تَحْنَثْ = la tahnəs” ifadəsidəki “=حَنِثَ  hanisə” feli “günaha girmək” mənasına gəlir. Məşhur lüğət alimi İbn Faris, Məkayisul-lüğə adlı əsərinin “h-n-s” maddəsində bunları deyir:

“…Hıns (حنث), günah və sıxıntı mənalarına gəlir. Məsələn, biri günah işlədiyi ya da sıxıntıya düşdüyü zaman “Hanisə fülanun fi keza =      حَنِثَ فلان فى كذَاdeyilir. Yenə ərəblərin, uşaq günah ya da savab işləyəcək yaşa gəldi mənasında işlətdikləri “bəlağal-ğulamul-hınsə = بلغ الغلام الحنثَ” – kimi sözlərinin əsli də budur. Bilvasitə “hıns” kəliməsinin kökündə günah mənası vardır”[8]

Bu ayəti-Kərimə, açıq şəkildə “حَنِثَ = hanisə” felinin “günaha girmək” mənasında olduğunu göstərməkdədir:

وَكَانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ

“Böyük günah işlətməkdə israr edirdilər.” (Vaqiə 56/46)

Bu ayədə keçən “حنث” kəliməsi, Sad surəsinin 44-cü ayəsində keçən “حنث” kəliməsi ilə eyni kökdən əmələ gəlmişdir.

Nəticə etibarilə, Sad surəsinin 44-cü ayəsi, Əyyub əleyhissəlamın dediyi, “Şeytan mənə bəla və əzab toxundurmuşdur!”- sözündən ortaya çıxan xatalı bir baxış tərzini düzəltmək üzərə, “Yer üzündə baş verən və sizin öz başınıza gələn elə bir müsibət yoxdur ki, Biz onu yaratmamışdan əvvəl o, bir kitabda (lövhi-məhfuzda) yazılmamış olsun. Bu, Allah üçün çox asandır!” (Hədid 57/22). Bu ayədə Allah, yer üzündə olan ümumi qaydaların, hər şeyin Onun icazəsinə bağlı olduğunu Əyyub əleyhissəlama bildirməkdədir. Bundan sonra  Allah, “Ona, “Əlinə bir dəstə (çubuq) götür, onunla (bədəninə) vur və günaha girmə”- dedik.” (Sad 38/44)

Əgər müfəssirlərin iddia etdiyi kimi, bəhs edilən ayəyə  “andını pozma”- mənasını verərsək, onda aşağıdakı ayələrə də tərs düşmüş olarıq:

وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ ۗ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

“Andlarınıza görə Allahın adını, yaxşılıq etmənizə, Allah-dan qorxmanıza və insanlar arasında sülh yaratmanıza dair bir maneəyə çevirməyin. Allah Eşidəndir, Biləndir!” (Bəqərə 2/224)

Eynilə, Allah, Muhəmməd əleyhissəlamı, andı səbəbilə xəbərdar etmiş və onu pozmasını əmr etmişdir. Əlaqədar ayə belədir:

قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ ۚ وَاللَّهُ مَوْلَاكُمْ ۖ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

“Allah, andlarınızdan (kəffarə verməklə) azad olmağı sizdən ötrü qanuniləşdirmişdir. Allah sizin himayədarınızdır. O, Biləndir, Müdrikdir.” (Təhrim 66/2)

Xüsusilə bunu da qeyd etmək lazımdır ki, dində caiz olmayan, şəri əsası olmayan andların etibarsız olduğu həm ayələrlə, həm də sünnətullahla sabitdir. Bundan Əyyub əleyhissəlamın xəbərsiz olması mümkün deyildir. Necə olur ki, Allah, halal olan bir şeyə and içib özünə haram edən Muhamməd əleyhissəlama xəbərdarlıq etməkdə, ancaq zövcəsini döyməyə and içən Əyyub əleyhissəlama belə bir andı yerinə yetirməsini əmr etməkdədir?

Görüldüyü kimi, Sad surəsinin 44-cü ayəsinə müfəssirlər tərəfindən verilən məala, həm İsrailiyyat mənbələrinin təsiri olmuş və bu mənbələr vasitəsilə bir çox hekayələr uydurulmuş, həm də bu ayənin səhv yorumlanması səbəbilə Quran mərkəzli bir anlayışa və bir çox ayəyə tərs düşmüş, nəticədə, xatalı fəvalara yol açmışdır.

Müəllif: Fatih Orum.

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

[1] Komissiya, Quran yolu Türkcə məal və təfsir, Ankara, 2004, 4/510-511.

[2] Köhnə əhd, Əyyub, Bab, 2.

[3] Cəssas, Əhkamul-Kuran, Lübnan, trs., 3/382.

[4] Səraxsi, Əl-Məbsud, 30/209.

[5] Şafi, əl-Umm, 7/135.

[6] Beyhəqi, əs-Sünəni Kubra, 10/64.

[7] Beyhəqi, əs-Sünəni Kubra, 10/64.

[8] İbn Faris, Məqayisul Luğa, “h-n-s” maddəsi.

Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
2.202 dəfə oxundu
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 6.272 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 5.205 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 13.745 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.672 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 6.047 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.876 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.636 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 20.639 dəfə oxundu
9 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.895 dəfə oxundu
10 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 6.395 dəfə oxundu
11 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.839 dəfə oxundu
12 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.510 dəfə oxundu
13 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.460 dəfə oxundu
14 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.632 dəfə oxundu
15 Oruc Kəffarəsi 24.05.19 227 dəfə oxundu
16 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.436 dəfə oxundu
17 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.560 dəfə oxundu
18 Şirk və küfr 14.07.11 3.629 dəfə oxundu
19 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.211 dəfə oxundu
20 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 2.202 dəfə oxundu
21 Nişanlıların kəbini 14.05.09 11.929 dəfə oxundu
22 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 6.965 dəfə oxundu
23 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.215 dəfə oxundu
24 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.944 dəfə oxundu
25 Vəsilə nədir? 27.05.16 2.238 dəfə oxundu
26 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.992 dəfə oxundu
27 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 10.212 dəfə oxundu
28 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 2.634 dəfə oxundu
29 Hikmət 09.01.16 4.644 dəfə oxundu
30 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 3.097 dəfə oxundu
31 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.654 dəfə oxundu
32 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.831 dəfə oxundu
33 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.615 dəfə oxundu
34 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 1.057 dəfə oxundu
35 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 2.078 dəfə oxundu
36 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.513 dəfə oxundu
37 Faiz 29.03.10 4.589 dəfə oxundu
38 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.456 dəfə oxundu
39 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.643 dəfə oxundu
40 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.175 dəfə oxundu
41 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.423 dəfə oxundu
42 Namazları cəm etmək 08.04.10 7.072 dəfə oxundu
43 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 8.445 dəfə oxundu
44 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 4.092 dəfə oxundu
45 Qadınların döyülməsi 29.03.17 1.651 dəfə oxundu
46 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 6.687 dəfə oxundu
47 Vərdişlər 10.04.10 2.641 dəfə oxundu
48 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.909 dəfə oxundu
49 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 8.877 dəfə oxundu
50 Tağut 28.04.17 3.869 dəfə oxundu
51 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.759 dəfə oxundu
52 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.794 dəfə oxundu
53 Kişinin seksuallığı 09.01.12 16.549 dəfə oxundu
54 Vəhy 12.04.13 1.815 dəfə oxundu
55 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 767 dəfə oxundu
56 Təsbeh 06.07.09 3.683 dəfə oxundu
57 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.671 dəfə oxundu
58 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.683 dəfə oxundu
59 İsra və Merac 02.04.16 1.210 dəfə oxundu
60 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.395 dəfə oxundu
61 Hamının bildiyi Namaz. 26.01.18 864 dəfə oxundu
62 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.375 dəfə oxundu
63 Qəndil 30.06.09 8.051 dəfə oxundu
64 Şəfaət 08.04.10 3.204 dəfə oxundu
65 Surroqat analıq 03.02.12 4.838 dəfə oxundu
66 Təvəssül 10.06.13 3.148 dəfə oxundu
67 “Ən zəif ev” 09.03.18 366 dəfə oxundu
68 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.694 dəfə oxundu
69 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 13.290 dəfə oxundu
70 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.577 dəfə oxundu
71 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.616 dəfə oxundu
72 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.414 dəfə oxundu
73 Yusifin köynəyi, Yaqubun gözü. 30.03.18 620 dəfə oxundu
74 Donuz dərisi 02.11.09 3.276 dəfə oxundu
75 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 8.053 dəfə oxundu
76 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 7.930 dəfə oxundu
77 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 3.166 dəfə oxundu
78 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.211 dəfə oxundu
79 Quran və Mədəni İnkişaf Lahiyəsi 13.07.18 342 dəfə oxundu
80 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 4.121 dəfə oxundu
81 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 49.450 dəfə oxundu
82 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 9.883 dəfə oxundu
83 Şəfaət inancı 08.02.11 2.951 dəfə oxundu
84 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.857 dəfə oxundu
85 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 3.132 dəfə oxundu
86 Quranda Hicab/Başörtüsü. 24.09.18 646 dəfə oxundu
87 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 9.283 dəfə oxundu
88 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.465 dəfə oxundu
89 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 5.053 dəfə oxundu
90 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.942 dəfə oxundu
91 Qadınların sünnəti 15.07.12 13.612 dəfə oxundu
92 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 2.122 dəfə oxundu
93 Xums nədir? 11.01.19 369 dəfə oxundu
94 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.977 dəfə oxundu
95 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.628 dəfə oxundu
96 Dua 25.11.10 7.111 dəfə oxundu
97 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 5.935 dəfə oxundu
98 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 9.161 dəfə oxundu
99 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.142 dəfə oxundu
100 Коран и культурное развитие. 30.01.19 230 dəfə oxundu