Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır?
Müsəlmanlar > Əsirlik-nökərlik-köləlik > Tədqiqatlar Tarix: 12 Şubat 2015 Tövsiyə et Çap et

Quranda və ənənədə əsirlərə münasibət

Mövzumuzu və mövzumuzla əlaqədar olan Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsini əvvəlcə ənənəvi dinin baxış tərzini ələ alaraq izah etməyə, sonra da Quranın əhatə etdiyi ayələr nəzərində dəyərləndirməyə çalışacayıq. Ayənin mətni və məalı belədir:

فَإِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّىٰ إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً حَتَّىٰ تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا

 “(Döyüşdə) kafirlərlə qarşı-qarşıya gəldiyiniz zaman boyunlarını vurun. Nəhayət, onları qırıb zəiflətdikdə (əsirlərə bağladığınız) kəndirləri bərk çəkin. Sonra da onları ya rəhm edib fidyəsiz, ya da fidyə alıb azad edin. Müharibəyə son qoyulanadək (kafirlərlə belə rəftar edin)…”

Yuxarıdakı ayəyə əsasən, döyüş əsnasında və sonrasında yerinə yetiriləcək olanları üç maddədə belə sıralaya bilərik:

1.Döyüş əsnasında tamamilə təsirsiz hala gətirilənə qədər düşmənin öldürülməsi,

2.Döyüş meydanında tam bir qalibiyyət əldə edilənə qədər  əsir alınması və alınan əsirlərin möhkəm saxlanılması yəni, hər hansı bir təhlükə yaratmamaları üçün əsirlərlə əlaqədar lazımi tədbirlərin alınması.

3.Bir sonrakı mərhələdə bu əsirlərin ya rəhm edilib fidyəsiz, ya da fidyə alınıb azad edilmələri.

Məzhəblərdə əsirlərə qarşı münasibət

Hənəfi fiqh mənbələrində, Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsinin mənsux olduğu, bilavasitə əsirlərin fidyəsiz, ya da fidyə alınıb azad edilmələrinin caiz olmadığı yazılır.[1] Bu mövzuda Hənəfi fəqihi Qəsaninin ifadələri çox məşhurdur. Qəsani, İmam Şafinin əks fikrini nəql etdikdən sonra, Hənəfi alimlərinin buna icazə vermədiyini bu sözlərlə əsaslandırmağa çalışır:

“Bizə görə bu ayə səbəbilə, əsirlərə qarşı verilən əmr, onların öldürülmələridir: “Onların boyunlarını vurun = فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ”[2] Bu ayə, əsirlərin ələ keçirilməsi və qul edilməsindən sonrakı mərhələylə əlaqədar”[3]-olduğunu deyir və belə əsaslandırmağa çalışır:

“Boyunlarına vurmaq, boyunlarını vücudlarından ayırmaqdır. Bu da, döyüş əsnasına olmaz; ancaq əsir alındıqdan sonra olur.”[4]

Qəsani əsirlərin öldürülməsinin lazım olduğunu isə belə izah edir:

“Allah Təala belə buyurmuşdur: “müşriklərə harada rast gəlsəniz, öldürün = فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ”[5] Ölüm əmri onların İslama girmələrinə vəsilə olur. Öldürülmələri əmr edildiyi üçün  bu əmrdən üz döndərmək caiz olmaz. Öldürmə əmri onların İslama girmələrinə vəsilə olur amma fidyə qarşılığında sərbəst buraxılmaları onların İslama girmələrinə vəsilə olmaz…”[6]

Qəsani sonra isə Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsində keçən ifadədən hərəkətlə, əsirlərin fidyə qarşılığı sərbəst buraxılması görüşündə olanlara, məsələn İmam Şafiyə belə cavab verir:

Bəzi müfəssirlər فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً = Sonra da onları ya rəhm edib fidyəsiz, ya da fidyə alıb azad edin”-ayəsinin bu ayələrlə nəsx edildiyini deyirlər: “Müşriklərə harada rast gəlsəniz, öldürün = فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ”[7] “Allaha və Axirət gününə iman gətirməyənlərlə vuruşun = قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ [8] Tövbə surəsi Muhəmməd surəsindən sonra nazil olmuşdur. Bir də Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsi Əhli-kitabla əlaqədar ola bilər”[9]– deyir.

Qəsani, peyğəmbər əleyhissəlamın Bədir döyüşündə əsir götürməsinin bir ictihad xətası olduğunu deyənlərdən bəhs edər. Eyni zamanda Bədirdəki əsirlərin fidyə qarşılığında sərbəst buraxılmalarına icazə verən hökmün sonradan nəsx (ortadan qalxma) edilmə ehtimalını da dilə gətirir. Bilavasitə ona görə, Bədirdə rəsulullahın əsir götürməsi, əsirlərin fidyə qarşılığında azad olmalarına dəlil ola bilməz.[10]

Qəsanin bu görüşlərini qısa şəkildə belə dəyərləndirə bilərik:

Qəsani, Ənfal surəsinin 12-ci ayəsinin  onların boyunlarını vurun”- məalındakı qismindən yola çıxaraq əsirlərin öldürülmələrinin əmr edildiyi hökmünü çıxarmaqdadır. Bir insanın boynunu vücudundan ayırmanın döyüş əsnasında deyil, onun əsir alındıqdan sonra ola biləcəyini ifadə etməkdədir. Nəhayət, Qəsaniyə görə bu ifadə, əsirlərə ediləcək rəftarla əlaqədardır. Halbuki həqiqətdə bu ayə, müsəlmanlara dəstək olmaları üçün mələklərə verilən əmrdir! Belə bir açıq ifadədən şəxsi yorumlar çıxarmaq qəbuledilməzdir.

Qəsani əsirlərin öldürülməsi hökmünü Tövbə surəsinin 5-ci ayəsinə də əsaslandırır. İrəlidə bu ayənin əsirlərlə əlaqədar olmadığını, bilavasitə Hüdeybiyə müqaviləsini pozan Məkkəli müşriklərin qəsd edildiyini izah edəcəyik. Qəsani, əsirlərin öldürülməsi əmri, onların müsəlman olmalarına şərait yaradacağını deyir. Yəni ona görə əsir düşən biri müsəlman olmazsa, öldürüləcəyini biləcəyi üçün müsəlman olacaqdır. Halbuki belə bir düşüncənin cəmiyyətə münafiq qazandıracağı şübhəsizdir.

Əsirlərin fidyə müqabilində azad edilmələrini, yenidən düşmən əsgəri olaraq müsəlmanların qarşısına çıxma ehtimallarını nəzərə alaraq da qəbul etməyənlər vardır.[11]

Nəticə olaraq, Hənəfilər Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsinin mənsux olduğunu iddia edərək, əsirlərin fidyəsiz, ya da fidyə müqabilində azad edilmələrinə icazə verməzlər. Onlar bu ayənin Tövbə surəsinin 5-ci ayəsi ilə nəsh edildiyini və buna görə əsirlərin öldürülə biləcəyini irəli sürürlər. Digər üç məzhəb isə, Muhəmməd surəsinin nəsx olunmadığını deməklə birlikdə, lazım olduğu təqdirdə əsirlərin öldürülə biləcəyini qəbul edirlər. Ömər Nəsuhi Bilmən əsirlərin öldürülməsi ya da qul edilməsinə dair ənənəvi fikri belə xülasələşdirir:

Hərb nəticəsində zorla əldə edilən əsirlər haqqında dövlət başçısı, sərbəstdir. Bu barədə müsəlmanların mənfəətlərinə görə hərəkət edərək, istəsə bu döyüşçüləri öldürüb şərri tamamilə ortadan qaldırır, istəsə onları qul və cariyə (kəniz) edər, istəsə İslam dövlətinin himayəsi altında onlara azadlıq verir və istəsə onları müsəlman əsirlərlə dəyişdirir.”[12]

Ömər Nəsuhi Bilmən daha sonra əsirlərin fidyəsiz azad edilmələrinin mümkün olub-olmadığı məsələsinə gələrək:

“Hənəfilərə görə əsirləri fidyəsiz azad etmək caiz deyildir. İstəyir əsir, İslamiyyəti qəbul etmiş olsun. Belə bir davranış, nassa tərs, düşməni gücləndirmək, mücahitlərin hüququna təcavüz etmək deməkdir”– deyir. Eyni zamanda Bilmən, “İmam Malikin və İmam Əhmədin də; əsirləri fidyəsiz azad etmək caiz deyildir.”– dediklərini nəql edir.[13]

Şiələrin bu barədə ümumi fikri; “İslam əleyhinə təxribatlar aparma təhlükəsi olan əsirlərin öldürülməsi yönündədir.” Əksi təqdirdə fidyəsiz ya da fidyə qarşılığında azad edilə bilirlər.

Buraya qədər İslam alimlərinin çoxunun, ələ keçirilən əsirlərin öldürülməsi və qul edilməsi barədəki görüşlərində ittifaq etdiklərini sizə çatdırmağa çalışdıq. İndi isə məsələyə Quranın çərçivəsindən nəzər yetirək:

Ayənin Qurani-Kərim nəzərindən dəyərləndirilməsi

Bir ayənin başqa bir ayəylə nəsx edilməsi üçün iki ayə arasında birbaşa əlaqənin olması lazımdır. Məsələn: Nəsx edildiyi iddia edilən ayədə, zina edən qadınlarla əlaqədar hökmün qaldırıla biləcəyinə dair bir xəbərdarlığın olması (Nisə surəsinin 15-ci və Nur surəsinin 2-ci ayəsində olduğu kimi) və ya iki ayə arasında mövzunun eyni olması (Bəqərə surəsinin 183-cü ayəsi ilə 187-ci ayəsi), nəshin həyata keçdiyini göstərən ifadənin olması (Ənfal surəsinin 65-ci ayəsi ilə 66-cı ayəsində olduğu kimi) lazımdır.

Ancaq görüldüyü kimi, Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsi ilə Tövbə surəsinin 5-ci ayəsi arasında yuxarıda göstərdiyimiz əlaqələrin heç biri yoxdur.

Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsində, döyüş əsnasında və sonrasında yerinə yetirilməsi lazım olanlar bildirilməkdədir. Düşmənlə qarşılaşanda onların boyunlarına vurmaq yəni öldürücü zərbəni vurmaq döyüş əsnasında yerinə yetiriləcək şeylərdir. Düşmən təsirsiz hala gətirilib döyüş meydanlarına səriləndə, meydanda qalanların döyüş əsiri olaraq ələ keçirilmələri və möhkəm bağlanmaları lazımdır. Sonra bu əsirlərə rəftarın, fidyəsiz, ya da fidyə alıb azad edilmələri”– olaraq göstərilir. Allah Təala, Ənfal surəsinin 67-ci ayəsində, Bədir döyüşündə düşməni tamamilə təsirsiz hala gətirmədən, müsəlmanların onları əsir almasını qınamaqdadır. Bu da Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsinin Bədir döyüşündən əvvəl nazil olduğunu göstərir. Əksi təqdirdə nəbi və müsəlmanlar bilmədikləri işə görə qınanmazdılar. Bu qınaq məsələsinin əsli belədir:

Müsəlmanlar Məkkədə olanda Rumlular Farslara məğlub olmuşdular. Nazil olan bu ayələr, Rumluların 3 ilə 9 il arasında qalib gələcəyini, o gün müsəlmanların da bir şeylə sevinəcəkləri müjdələnirdi:

الم غُلِبَتِ الرُّومُ فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ فِي بِضْعِ سِنِينَ ۗ لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ ۚ وَيَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ “Əlif, Lam, Mim! Rumlular məğlub edildilər; ən aşağı (və ya ən yaxın) bir yerdə. Lakin onlar öz məğlubiyyətlərindən sonra qələbə çalacaqlar; bir neçə il ərzində. Əvvəl də, sonra da hökm Allahındır. O gün möminlər sevinəcəklər.” (Rum 30/1-4)

Bu sevinc, müsəlmanlara Məkkənin fəthi müjdəsi idi ki, Allah bunu müsəlmanlara vəd etmişdi. Hamı Rumlulardan gələcək xəbərlərə şərtlənmişdi. Əbu Süfyan, bir ticarət karvanı ilə Şamdan dönəndə Rumluların Farslarla müharibə edəcəyini eşitdi. Müsəlmanlar, özlərinə karvan veriləcəyi ümidiylə, Məkkəlilər də karvanı qorumaq məqsədiylə yola çıxdılar. Karvan üçün çıxan müsəlmanlar, ummadıqları Məkkə ordusuyla qarşılaşdılar. Ayə bu hadisəni bizə belə xəbər verir:

وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لَكُمْ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ وَيُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَيَقْطَعَ دَابِرَ الْكَافِرِينَ

“O vaxt Allah sizə, iki dəstədən birinin (karvanın və yaxud kafirlərin qoşununun) sizin olduğunu vəd edirdi. Siz, silahsız dəstənin sizin olmasını arzulayırdınız. Allah isə Öz kəlmələri ilə haqqı gerçəkləşdirmək və kafirlərin kökünü kəsmək istəyirdi.” (Ənfal 8/7)

Allah, sünnəsi (verdiyi söz) səbəbilə müsəlmanlara Məkkə ordusunu verdi. Onlara ağır bir zərbə endirdilər. Ancaq geri çəkilən düşməni təqib edib təsirsiz hala salmadan əsir götürdülər. Səhabə, əsirlər barədə olan ayəni xatırlayıb peyğəmbəri xəbərdar etmədiyi üçün hamısı, dünyanı axirətə dəyişməklə təqsirləndi. Əgər əvvəlcədən verilmiş qələbə sözü olmasaydı, əsirlər üzündən Bədirdə böyük məğlubiyyətə məruz qalacaqlardı:

مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَىٰ حَتَّىٰ يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ ۚ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ۗ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيم

 “Bir peyğəmbərə döyüş meydanında düşməni tam yerə sərmədən əsir götürmək yaraşmaz. Siz dünya mənfəətlərini istəyirsiniz, Allah isə axirəti (qazanmağınızı) istəyir. Allah Qüdrətlidir, Müdrikdir. Əgər Allah tərəfindən əvvəldən verilmiş bir söz (qələbə sözü) olmasaydı aldığınız əsirlər müqabilində sizə böyük bir əzab toxunardı.” (Ənfal 8/67-68)

Bu ağır sözlər, daha əvvəl nazil olan Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsinə uymamalarından ötəri idi[14]:

“(Döyüşdə) kafirlərlə qarşı-qarşıya gəldiyiniz zaman boyunlarını vurun. Nəhayət, onları qırıb zəiflətdikdə (əsirlərə bağladığınız) kəndirləri bərk çəkin. Sonra da onları ya rəhm edib fidyəsiz ya da fidyə alıb azad edin. Müharibəyə son qoyulanadək (kafirlərlə belə rəftar edin)…”

Dörd il sonra əldə edilən Hüdeybiyə müqaviləsi ilə Məkkənin yolu açıldı və bu ayələr nazil oldu:

“Həqiqətən, Biz sənə aydın bir qələbə bəxş etdik ki, Allah sənin əvvəlki və sonrakı günahlarını bağışlasın, sənə olan nemətini tamamlasın, səni düz yola yönəltsin.” (Fəth 48/1-2)

Bundan sonra Hüdeybiyə müqaviləsini pozan Məkkə müşrikləri ilə əlaqədar bu ayə nazil oldu:

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ ۚ فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

“Haram aylar bitdikdə müşriklərə harada rast gəlsəniz, öldürün, onları əsir tutun, onları mühasirəyə alın və onlara hər yerdə pusqu qurun. Əgər tövbə etsələr, namaz qılıb zəkat versələr, onları sərbəst buraxın. Çünki Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir.” (Tövbə 9/5)

Bu dörd aylıq müddətin əyədə “haram aylar = الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ” olaraq ifadə edilməsi bu müddət ərzində müşriklərə toxunulmayacağı, müddətləri bitəndə isə, müqaviləni pozmaları səbəbilə cəzalandırılacaqları bildirilməkdədir. Beləliklə, Tövbə 5-ci ayədə ümumi bir hökmdən bəhs edilməməkdədir. Bu hökm, sözü gedən Məkkəli müşriklərə və onlar kimi davrananlara aiddir. Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsində isə ümumi olaraq döyüş əsnasında və sonrasında yerinə yetirilməsi lazım olanlar barədə məlumatlar verilmişdir. Vəziyyət belə olduğu halda, müəyyən səbəbə görə nazil olan Tövbə surəsinin 5-ci ayəsinin yüzlərlə ayəni nəsx etdiyini deyə bilirlər.

Nəticə olaraq, əldə etdiyimiz məlumatlar və apardığımız araşdırmalar nəticəsində peyğəmbər əleyhissəlam öz dövründə ələ keçirdiyi heç bir əsiri qul etməmiş və öldürməmişdir. Bədir döyüşündə əldə edilən əsirlərin bir qismi fidyəsiz, bir qismi də fidyə qarşılığında azad edilmişdilər. Çünki bu, Qurani-Kərimin əmridir. Ənfal surəsinin 70-ci ayəsi də bunu təsdiqləməkdədir:

“Ey Peyğəmbər! Əlinizdə olan əsirlərə de: “Əgər Allah qəlbinizdə xeyir olduğunu bilsə, sizdən alınan fidyədən daha xeyirlisini sizə verər və sizi bağışlayar. Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir”. (Ənfal 8/70)

Ancaq Hənəfi alimləri, hökmü qiyamətə qədər davam edən bu iki ayənin hökmünü nəsx edərək, əsirlər haqqındakı hökmün, onların öldürülməsi ya da qul edilməsi olduğunu deyirlər. Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsinin nəsx edilmədiyini deyənlər isə əsirlərə ediləcək rəftarın bu ayəylə məhdud olmadığını, əsirlərin öldürülə biləcəyini və qul-qaravaş olaraq götürülə biləcəyini demişlər.

Məqsədimiz, İslam alimlərinin əsrlərdir əsirlər üzərində demək olar ki, ittifaq etdikləri hökmlərinin Quran və sünnədən bir təməli olmadığını, belə bir qənaətə səhv rivayətlər, şəxsi ictihadlar əsasında gəldiklərini və bu səbəblə xətaya düşdüklərini sizə çatdırmaqdır.

Müəllif:  Professor Abdulaziz Bayındır; Dr. Fatih Orum.         

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

 


[1] Səraxsi, Muhəmməd b. Əhməd b. Səhl (ö. 483/1090), əl-Məbsut, Beyrut, 1989, 10/24-25.

[2] Ənfal 8/12

[3] əl-Qəsani, Ələuddin Əbu Bəkr b. Məsud, əl-Hənəfi (ö. 587/1191), Bədaiu-s-Sənai fi tərtibi-ş-Şərai, Beyrut, 1982, 7/119.

[4] əl-Qəsani, e.g.ə., 7/119.

[5] Tövbə 9/5.

[6] Qəsani, e.g.ə., 7/119-120.

[7] Tövbə 9/5.

[8] Tövbə 9/29

[9] Qəsani, e.g.ə., 7/120.

[10] Qəsani, e.g.ə., 7/120.

[11] Kəmaləddin Muhəmməd b. Əbdülvahid b. Hümam (ö. 861/1457), Fəfhül-Qadir, Darul-fikir, Beyrut, trc., 5/475

[12] Ömər Nəsuhi Bilmən, Hüquqi İslamiyyə və Istılahatı Fiqhiyyə Qamusu, 3/399.

[13] Ömər Nəsuhi Bilmən, e.g.ə., 3/403.

[14] İbn Hibetullah, Dəhhaq və Səid b. Cübeyrdən Muhəmməd surəsinin Məkkədə nazil olduğunu nəql edir. (Bax. Kurtubi təfsiri, Qahirə 1964/1384 14/223.)

[15]  İstanbul Universitetinin İlahiyyat fakültəsində İslam hüququ kafedrasının müdiri.

Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
2.122 dəfə oxundu
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 6.273 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 5.207 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 13.745 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.674 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 6.047 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.876 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.636 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 20.642 dəfə oxundu
9 Nişanlıların kəbini 14.05.09 11.933 dəfə oxundu
10 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 6.966 dəfə oxundu
11 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.215 dəfə oxundu
12 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.944 dəfə oxundu
13 Vəsilə nədir? 27.05.16 2.238 dəfə oxundu
14 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.992 dəfə oxundu
15 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 10.215 dəfə oxundu
16 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 2.640 dəfə oxundu
17 Hikmət 09.01.16 4.647 dəfə oxundu
18 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 3.103 dəfə oxundu
19 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.655 dəfə oxundu
20 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.831 dəfə oxundu
21 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.619 dəfə oxundu
22 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 1.057 dəfə oxundu
23 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 2.079 dəfə oxundu
24 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.513 dəfə oxundu
25 Faiz 29.03.10 4.591 dəfə oxundu
26 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.456 dəfə oxundu
27 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.643 dəfə oxundu
28 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.175 dəfə oxundu
29 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.423 dəfə oxundu
30 Namazları cəm etmək 08.04.10 7.077 dəfə oxundu
31 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 8.449 dəfə oxundu
32 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 4.093 dəfə oxundu
33 Qadınların döyülməsi 29.03.17 1.659 dəfə oxundu
34 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 6.691 dəfə oxundu
35 Vərdişlər 10.04.10 2.641 dəfə oxundu
36 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.909 dəfə oxundu
37 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 8.883 dəfə oxundu
38 Tağut 28.04.17 3.880 dəfə oxundu
39 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.759 dəfə oxundu
40 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.794 dəfə oxundu
41 Kişinin seksuallığı 09.01.12 16.569 dəfə oxundu
42 Vəhy 12.04.13 1.815 dəfə oxundu
43 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 772 dəfə oxundu
44 Təsbeh 06.07.09 3.685 dəfə oxundu
45 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.672 dəfə oxundu
46 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.683 dəfə oxundu
47 İsra və Merac 02.04.16 1.210 dəfə oxundu
48 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.395 dəfə oxundu
49 Hamının bildiyi Namaz. 26.01.18 864 dəfə oxundu
50 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.375 dəfə oxundu
51 Qəndil 30.06.09 8.053 dəfə oxundu
52 Şəfaət 08.04.10 3.204 dəfə oxundu
53 Surroqat analıq 03.02.12 4.841 dəfə oxundu
54 Təvəssül 10.06.13 3.151 dəfə oxundu
55 “Ən zəif ev” 09.03.18 366 dəfə oxundu
56 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.696 dəfə oxundu
57 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 13.299 dəfə oxundu
58 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.577 dəfə oxundu
59 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.616 dəfə oxundu
60 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.414 dəfə oxundu
61 Yusifin köynəyi, Yaqubun gözü. 30.03.18 620 dəfə oxundu
62 Donuz dərisi 02.11.09 3.276 dəfə oxundu
63 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 8.056 dəfə oxundu
64 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 7.934 dəfə oxundu
65 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 3.170 dəfə oxundu
66 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.211 dəfə oxundu
67 Quran və Mədəni İnkişaf Lahiyəsi 13.07.18 343 dəfə oxundu
68 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 4.121 dəfə oxundu
69 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 49.456 dəfə oxundu
70 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 9.885 dəfə oxundu
71 Şəfaət inancı 08.02.11 2.951 dəfə oxundu
72 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.857 dəfə oxundu
73 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 3.135 dəfə oxundu
74 Quranda Hicab/Başörtüsü. 24.09.18 651 dəfə oxundu
75 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 9.293 dəfə oxundu
76 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.465 dəfə oxundu
77 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 5.057 dəfə oxundu
78 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.942 dəfə oxundu
79 Qadınların sünnəti 15.07.12 13.614 dəfə oxundu
80 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 2.122 dəfə oxundu
81 Xums nədir? 11.01.19 370 dəfə oxundu
82 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.977 dəfə oxundu
83 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.630 dəfə oxundu
84 Dua 25.11.10 7.114 dəfə oxundu
85 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 5.942 dəfə oxundu
86 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 9.162 dəfə oxundu
87 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.142 dəfə oxundu
88 Коран и культурное развитие. 30.01.19 230 dəfə oxundu
89 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.896 dəfə oxundu
90 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 6.398 dəfə oxundu
91 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.840 dəfə oxundu
92 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.510 dəfə oxundu
93 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.460 dəfə oxundu
94 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.632 dəfə oxundu
95 Oruc Kəffarəsi 24.05.19 227 dəfə oxundu
96 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.436 dəfə oxundu
97 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.561 dəfə oxundu
98 Şirk və küfr 14.07.11 3.631 dəfə oxundu
99 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.212 dəfə oxundu
100 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 2.202 dəfə oxundu