Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır?
Müsəlmanlar > Əsirlik-nökərlik-köləlik > Tədqiqatlar Tarix: 12 Şubat 2015 Tövsiyə et Çap et

Quranda və ənənədə əsirlərə münasibət

Mövzumuzu və mövzumuzla əlaqədar olan Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsini əvvəlcə ənənəvi dinin baxış tərzini ələ alaraq izah etməyə, sonra da Quranın əhatə etdiyi ayələr nəzərində dəyərləndirməyə çalışacayıq. Ayənin mətni və məalı belədir:

فَإِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّىٰ إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً حَتَّىٰ تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا

 “(Döyüşdə) kafirlərlə qarşı-qarşıya gəldiyiniz zaman boyunlarını vurun. Nəhayət, onları qırıb zəiflətdikdə (əsirlərə bağladığınız) kəndirləri bərk çəkin. Sonra da onları ya rəhm edib fidyəsiz, ya da fidyə alıb azad edin. Müharibəyə son qoyulanadək (kafirlərlə belə rəftar edin)…”

Yuxarıdakı ayəyə əsasən, döyüş əsnasında və sonrasında yerinə yetiriləcək olanları üç maddədə belə sıralaya bilərik:

1.Döyüş əsnasında tamamilə təsirsiz hala gətirilənə qədər düşmənin öldürülməsi,

2.Döyüş meydanında tam bir qalibiyyət əldə edilənə qədər  əsir alınması və alınan əsirlərin möhkəm saxlanılması yəni, hər hansı bir təhlükə yaratmamaları üçün əsirlərlə əlaqədar lazımi tədbirlərin alınması.

3.Bir sonrakı mərhələdə bu əsirlərin ya rəhm edilib fidyəsiz, ya da fidyə alınıb azad edilmələri.

Məzhəblərdə əsirlərə qarşı münasibət

Hənəfi fiqh mənbələrində, Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsinin mənsux olduğu, bilavasitə əsirlərin fidyəsiz, ya da fidyə alınıb azad edilmələrinin caiz olmadığı yazılır.[1] Bu mövzuda Hənəfi fəqihi Qəsaninin ifadələri çox məşhurdur. Qəsani, İmam Şafinin əks fikrini nəql etdikdən sonra, Hənəfi alimlərinin buna icazə vermədiyini bu sözlərlə əsaslandırmağa çalışır:

“Bizə görə bu ayə səbəbilə, əsirlərə qarşı verilən əmr, onların öldürülmələridir: “Onların boyunlarını vurun = فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ”[2] Bu ayə, əsirlərin ələ keçirilməsi və qul edilməsindən sonrakı mərhələylə əlaqədar”[3]-olduğunu deyir və belə əsaslandırmağa çalışır:

“Boyunlarına vurmaq, boyunlarını vücudlarından ayırmaqdır. Bu da, döyüş əsnasına olmaz; ancaq əsir alındıqdan sonra olur.”[4]

Qəsani əsirlərin öldürülməsinin lazım olduğunu isə belə izah edir:

“Allah Təala belə buyurmuşdur: “müşriklərə harada rast gəlsəniz, öldürün = فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ”[5] Ölüm əmri onların İslama girmələrinə vəsilə olur. Öldürülmələri əmr edildiyi üçün  bu əmrdən üz döndərmək caiz olmaz. Öldürmə əmri onların İslama girmələrinə vəsilə olur amma fidyə qarşılığında sərbəst buraxılmaları onların İslama girmələrinə vəsilə olmaz…”[6]

Qəsani sonra isə Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsində keçən ifadədən hərəkətlə, əsirlərin fidyə qarşılığı sərbəst buraxılması görüşündə olanlara, məsələn İmam Şafiyə belə cavab verir:

Bəzi müfəssirlər فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً = Sonra da onları ya rəhm edib fidyəsiz, ya da fidyə alıb azad edin”-ayəsinin bu ayələrlə nəsx edildiyini deyirlər: “Müşriklərə harada rast gəlsəniz, öldürün = فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ”[7] “Allaha və Axirət gününə iman gətirməyənlərlə vuruşun = قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ [8] Tövbə surəsi Muhəmməd surəsindən sonra nazil olmuşdur. Bir də Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsi Əhli-kitabla əlaqədar ola bilər”[9]– deyir.

Qəsani, peyğəmbər əleyhissəlamın Bədir döyüşündə əsir götürməsinin bir ictihad xətası olduğunu deyənlərdən bəhs edər. Eyni zamanda Bədirdəki əsirlərin fidyə qarşılığında sərbəst buraxılmalarına icazə verən hökmün sonradan nəsx (ortadan qalxma) edilmə ehtimalını da dilə gətirir. Bilavasitə ona görə, Bədirdə rəsulullahın əsir götürməsi, əsirlərin fidyə qarşılığında azad olmalarına dəlil ola bilməz.[10]

Qəsanin bu görüşlərini qısa şəkildə belə dəyərləndirə bilərik:

Qəsani, Ənfal surəsinin 12-ci ayəsinin  onların boyunlarını vurun”- məalındakı qismindən yola çıxaraq əsirlərin öldürülmələrinin əmr edildiyi hökmünü çıxarmaqdadır. Bir insanın boynunu vücudundan ayırmanın döyüş əsnasında deyil, onun əsir alındıqdan sonra ola biləcəyini ifadə etməkdədir. Nəhayət, Qəsaniyə görə bu ifadə, əsirlərə ediləcək rəftarla əlaqədardır. Halbuki həqiqətdə bu ayə, müsəlmanlara dəstək olmaları üçün mələklərə verilən əmrdir! Belə bir açıq ifadədən şəxsi yorumlar çıxarmaq qəbuledilməzdir.

Qəsani əsirlərin öldürülməsi hökmünü Tövbə surəsinin 5-ci ayəsinə də əsaslandırır. İrəlidə bu ayənin əsirlərlə əlaqədar olmadığını, bilavasitə Hüdeybiyə müqaviləsini pozan Məkkəli müşriklərin qəsd edildiyini izah edəcəyik. Qəsani, əsirlərin öldürülməsi əmri, onların müsəlman olmalarına şərait yaradacağını deyir. Yəni ona görə əsir düşən biri müsəlman olmazsa, öldürüləcəyini biləcəyi üçün müsəlman olacaqdır. Halbuki belə bir düşüncənin cəmiyyətə münafiq qazandıracağı şübhəsizdir.

Əsirlərin fidyə müqabilində azad edilmələrini, yenidən düşmən əsgəri olaraq müsəlmanların qarşısına çıxma ehtimallarını nəzərə alaraq da qəbul etməyənlər vardır.[11]

Nəticə olaraq, Hənəfilər Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsinin mənsux olduğunu iddia edərək, əsirlərin fidyəsiz, ya da fidyə müqabilində azad edilmələrinə icazə verməzlər. Onlar bu ayənin Tövbə surəsinin 5-ci ayəsi ilə nəsh edildiyini və buna görə əsirlərin öldürülə biləcəyini irəli sürürlər. Digər üç məzhəb isə, Muhəmməd surəsinin nəsx olunmadığını deməklə birlikdə, lazım olduğu təqdirdə əsirlərin öldürülə biləcəyini qəbul edirlər. Ömər Nəsuhi Bilmən əsirlərin öldürülməsi ya da qul edilməsinə dair ənənəvi fikri belə xülasələşdirir:

Hərb nəticəsində zorla əldə edilən əsirlər haqqında dövlət başçısı, sərbəstdir. Bu barədə müsəlmanların mənfəətlərinə görə hərəkət edərək, istəsə bu döyüşçüləri öldürüb şərri tamamilə ortadan qaldırır, istəsə onları qul və cariyə (kəniz) edər, istəsə İslam dövlətinin himayəsi altında onlara azadlıq verir və istəsə onları müsəlman əsirlərlə dəyişdirir.”[12]

Ömər Nəsuhi Bilmən daha sonra əsirlərin fidyəsiz azad edilmələrinin mümkün olub-olmadığı məsələsinə gələrək:

“Hənəfilərə görə əsirləri fidyəsiz azad etmək caiz deyildir. İstəyir əsir, İslamiyyəti qəbul etmiş olsun. Belə bir davranış, nassa tərs, düşməni gücləndirmək, mücahitlərin hüququna təcavüz etmək deməkdir”– deyir. Eyni zamanda Bilmən, “İmam Malikin və İmam Əhmədin də; əsirləri fidyəsiz azad etmək caiz deyildir.”– dediklərini nəql edir.[13]

Şiələrin bu barədə ümumi fikri; “İslam əleyhinə təxribatlar aparma təhlükəsi olan əsirlərin öldürülməsi yönündədir.” Əksi təqdirdə fidyəsiz ya da fidyə qarşılığında azad edilə bilirlər.

Buraya qədər İslam alimlərinin çoxunun, ələ keçirilən əsirlərin öldürülməsi və qul edilməsi barədəki görüşlərində ittifaq etdiklərini sizə çatdırmağa çalışdıq. İndi isə məsələyə Quranın çərçivəsindən nəzər yetirək:

Ayənin Qurani-Kərim nəzərindən dəyərləndirilməsi

Bir ayənin başqa bir ayəylə nəsx edilməsi üçün iki ayə arasında birbaşa əlaqənin olması lazımdır. Məsələn: Nəsx edildiyi iddia edilən ayədə, zina edən qadınlarla əlaqədar hökmün qaldırıla biləcəyinə dair bir xəbərdarlığın olması (Nisə surəsinin 15-ci və Nur surəsinin 2-ci ayəsində olduğu kimi) və ya iki ayə arasında mövzunun eyni olması (Bəqərə surəsinin 183-cü ayəsi ilə 187-ci ayəsi), nəshin həyata keçdiyini göstərən ifadənin olması (Ənfal surəsinin 65-ci ayəsi ilə 66-cı ayəsində olduğu kimi) lazımdır.

Ancaq görüldüyü kimi, Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsi ilə Tövbə surəsinin 5-ci ayəsi arasında yuxarıda göstərdiyimiz əlaqələrin heç biri yoxdur.

Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsində, döyüş əsnasında və sonrasında yerinə yetirilməsi lazım olanlar bildirilməkdədir. Düşmənlə qarşılaşanda onların boyunlarına vurmaq yəni öldürücü zərbəni vurmaq döyüş əsnasında yerinə yetiriləcək şeylərdir. Düşmən təsirsiz hala gətirilib döyüş meydanlarına səriləndə, meydanda qalanların döyüş əsiri olaraq ələ keçirilmələri və möhkəm bağlanmaları lazımdır. Sonra bu əsirlərə rəftarın, fidyəsiz, ya da fidyə alıb azad edilmələri”– olaraq göstərilir. Allah Təala, Ənfal surəsinin 67-ci ayəsində, Bədir döyüşündə düşməni tamamilə təsirsiz hala gətirmədən, müsəlmanların onları əsir almasını qınamaqdadır. Bu da Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsinin Bədir döyüşündən əvvəl nazil olduğunu göstərir. Əksi təqdirdə nəbi və müsəlmanlar bilmədikləri işə görə qınanmazdılar. Bu qınaq məsələsinin əsli belədir:

Müsəlmanlar Məkkədə olanda Rumlular Farslara məğlub olmuşdular. Nazil olan bu ayələr, Rumluların 3 ilə 9 il arasında qalib gələcəyini, o gün müsəlmanların da bir şeylə sevinəcəkləri müjdələnirdi:

الم غُلِبَتِ الرُّومُ فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ فِي بِضْعِ سِنِينَ ۗ لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ ۚ وَيَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ “Əlif, Lam, Mim! Rumlular məğlub edildilər; ən aşağı (və ya ən yaxın) bir yerdə. Lakin onlar öz məğlubiyyətlərindən sonra qələbə çalacaqlar; bir neçə il ərzində. Əvvəl də, sonra da hökm Allahındır. O gün möminlər sevinəcəklər.” (Rum 30/1-4)

Bu sevinc, müsəlmanlara Məkkənin fəthi müjdəsi idi ki, Allah bunu müsəlmanlara vəd etmişdi. Hamı Rumlulardan gələcək xəbərlərə şərtlənmişdi. Əbu Süfyan, bir ticarət karvanı ilə Şamdan dönəndə Rumluların Farslarla müharibə edəcəyini eşitdi. Müsəlmanlar, özlərinə karvan veriləcəyi ümidiylə, Məkkəlilər də karvanı qorumaq məqsədiylə yola çıxdılar. Karvan üçün çıxan müsəlmanlar, ummadıqları Məkkə ordusuyla qarşılaşdılar. Ayə bu hadisəni bizə belə xəbər verir:

وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لَكُمْ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ وَيُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَيَقْطَعَ دَابِرَ الْكَافِرِينَ

“O vaxt Allah sizə, iki dəstədən birinin (karvanın və yaxud kafirlərin qoşununun) sizin olduğunu vəd edirdi. Siz, silahsız dəstənin sizin olmasını arzulayırdınız. Allah isə Öz kəlmələri ilə haqqı gerçəkləşdirmək və kafirlərin kökünü kəsmək istəyirdi.” (Ənfal 8/7)

Allah, sünnəsi (verdiyi söz) səbəbilə müsəlmanlara Məkkə ordusunu verdi. Onlara ağır bir zərbə endirdilər. Ancaq geri çəkilən düşməni təqib edib təsirsiz hala salmadan əsir götürdülər. Səhabə, əsirlər barədə olan ayəni xatırlayıb peyğəmbəri xəbərdar etmədiyi üçün hamısı, dünyanı axirətə dəyişməklə təqsirləndi. Əgər əvvəlcədən verilmiş qələbə sözü olmasaydı, əsirlər üzündən Bədirdə böyük məğlubiyyətə məruz qalacaqlardı:

مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَىٰ حَتَّىٰ يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ ۚ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ۗ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيم

 “Bir peyğəmbərə döyüş meydanında düşməni tam yerə sərmədən əsir götürmək yaraşmaz. Siz dünya mənfəətlərini istəyirsiniz, Allah isə axirəti (qazanmağınızı) istəyir. Allah Qüdrətlidir, Müdrikdir. Əgər Allah tərəfindən əvvəldən verilmiş bir söz (qələbə sözü) olmasaydı aldığınız əsirlər müqabilində sizə böyük bir əzab toxunardı.” (Ənfal 8/67-68)

Bu ağır sözlər, daha əvvəl nazil olan Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsinə uymamalarından ötəri idi[14]:

“(Döyüşdə) kafirlərlə qarşı-qarşıya gəldiyiniz zaman boyunlarını vurun. Nəhayət, onları qırıb zəiflətdikdə (əsirlərə bağladığınız) kəndirləri bərk çəkin. Sonra da onları ya rəhm edib fidyəsiz ya da fidyə alıb azad edin. Müharibəyə son qoyulanadək (kafirlərlə belə rəftar edin)…”

Dörd il sonra əldə edilən Hüdeybiyə müqaviləsi ilə Məkkənin yolu açıldı və bu ayələr nazil oldu:

“Həqiqətən, Biz sənə aydın bir qələbə bəxş etdik ki, Allah sənin əvvəlki və sonrakı günahlarını bağışlasın, sənə olan nemətini tamamlasın, səni düz yola yönəltsin.” (Fəth 48/1-2)

Bundan sonra Hüdeybiyə müqaviləsini pozan Məkkə müşrikləri ilə əlaqədar bu ayə nazil oldu:

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ ۚ فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

“Haram aylar bitdikdə müşriklərə harada rast gəlsəniz, öldürün, onları əsir tutun, onları mühasirəyə alın və onlara hər yerdə pusqu qurun. Əgər tövbə etsələr, namaz qılıb zəkat versələr, onları sərbəst buraxın. Çünki Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir.” (Tövbə 9/5)

Bu dörd aylıq müddətin əyədə “haram aylar = الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ” olaraq ifadə edilməsi bu müddət ərzində müşriklərə toxunulmayacağı, müddətləri bitəndə isə, müqaviləni pozmaları səbəbilə cəzalandırılacaqları bildirilməkdədir. Beləliklə, Tövbə 5-ci ayədə ümumi bir hökmdən bəhs edilməməkdədir. Bu hökm, sözü gedən Məkkəli müşriklərə və onlar kimi davrananlara aiddir. Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsində isə ümumi olaraq döyüş əsnasında və sonrasında yerinə yetirilməsi lazım olanlar barədə məlumatlar verilmişdir. Vəziyyət belə olduğu halda, müəyyən səbəbə görə nazil olan Tövbə surəsinin 5-ci ayəsinin yüzlərlə ayəni nəsx etdiyini deyə bilirlər.

Nəticə olaraq, əldə etdiyimiz məlumatlar və apardığımız araşdırmalar nəticəsində peyğəmbər əleyhissəlam öz dövründə ələ keçirdiyi heç bir əsiri qul etməmiş və öldürməmişdir. Bədir döyüşündə əldə edilən əsirlərin bir qismi fidyəsiz, bir qismi də fidyə qarşılığında azad edilmişdilər. Çünki bu, Qurani-Kərimin əmridir. Ənfal surəsinin 70-ci ayəsi də bunu təsdiqləməkdədir:

“Ey Peyğəmbər! Əlinizdə olan əsirlərə de: “Əgər Allah qəlbinizdə xeyir olduğunu bilsə, sizdən alınan fidyədən daha xeyirlisini sizə verər və sizi bağışlayar. Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir”. (Ənfal 8/70)

Ancaq Hənəfi alimləri, hökmü qiyamətə qədər davam edən bu iki ayənin hökmünü nəsx edərək, əsirlər haqqındakı hökmün, onların öldürülməsi ya da qul edilməsi olduğunu deyirlər. Muhəmməd surəsinin 4-cü ayəsinin nəsx edilmədiyini deyənlər isə əsirlərə ediləcək rəftarın bu ayəylə məhdud olmadığını, əsirlərin öldürülə biləcəyini və qul-qaravaş olaraq götürülə biləcəyini demişlər.

Məqsədimiz, İslam alimlərinin əsrlərdir əsirlər üzərində demək olar ki, ittifaq etdikləri hökmlərinin Quran və sünnədən bir təməli olmadığını, belə bir qənaətə səhv rivayətlər, şəxsi ictihadlar əsasında gəldiklərini və bu səbəblə xətaya düşdüklərini sizə çatdırmaqdır.

Müəllif:  Professor Abdulaziz Bayındır; Dr. Fatih Orum.         

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

 


[1] Səraxsi, Muhəmməd b. Əhməd b. Səhl (ö. 483/1090), əl-Məbsut, Beyrut, 1989, 10/24-25.

[2] Ənfal 8/12

[3] əl-Qəsani, Ələuddin Əbu Bəkr b. Məsud, əl-Hənəfi (ö. 587/1191), Bədaiu-s-Sənai fi tərtibi-ş-Şərai, Beyrut, 1982, 7/119.

[4] əl-Qəsani, e.g.ə., 7/119.

[5] Tövbə 9/5.

[6] Qəsani, e.g.ə., 7/119-120.

[7] Tövbə 9/5.

[8] Tövbə 9/29

[9] Qəsani, e.g.ə., 7/120.

[10] Qəsani, e.g.ə., 7/120.

[11] Kəmaləddin Muhəmməd b. Əbdülvahid b. Hümam (ö. 861/1457), Fəfhül-Qadir, Darul-fikir, Beyrut, trc., 5/475

[12] Ömər Nəsuhi Bilmən, Hüquqi İslamiyyə və Istılahatı Fiqhiyyə Qamusu, 3/399.

[13] Ömər Nəsuhi Bilmən, e.g.ə., 3/403.

[14] İbn Hibetullah, Dəhhaq və Səid b. Cübeyrdən Muhəmməd surəsinin Məkkədə nazil olduğunu nəql edir. (Bax. Kurtubi təfsiri, Qahirə 1964/1384 14/223.)

[15]  İstanbul Universitetinin İlahiyyat fakültəsində İslam hüququ kafedrasının müdiri.

Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
2.106 dəfə oxundu
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 6.240 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 5.148 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 13.645 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.650 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 6.032 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.854 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.626 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 20.547 dəfə oxundu
9 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.426 dəfə oxundu
10 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.554 dəfə oxundu
11 Şirk və küfr 14.07.11 3.607 dəfə oxundu
12 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.196 dəfə oxundu
13 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 2.181 dəfə oxundu
14 Nişanlıların kəbini 14.05.09 11.824 dəfə oxundu
15 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 6.941 dəfə oxundu
16 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.201 dəfə oxundu
17 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.937 dəfə oxundu
18 Vəsilə nədir? 27.05.16 2.186 dəfə oxundu
19 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.990 dəfə oxundu
20 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 10.142 dəfə oxundu
21 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 2.585 dəfə oxundu
22 Hikmət 09.01.16 4.575 dəfə oxundu
23 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 2.975 dəfə oxundu
24 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.642 dəfə oxundu
25 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.814 dəfə oxundu
26 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.589 dəfə oxundu
27 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 1.054 dəfə oxundu
28 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 1.993 dəfə oxundu
29 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.510 dəfə oxundu
30 Faiz 29.03.10 4.547 dəfə oxundu
31 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.451 dəfə oxundu
32 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.638 dəfə oxundu
33 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.174 dəfə oxundu
34 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.420 dəfə oxundu
35 Namazları cəm etmək 08.04.10 6.994 dəfə oxundu
36 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 8.291 dəfə oxundu
37 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 4.085 dəfə oxundu
38 Qadınların döyülməsi 29.03.17 1.553 dəfə oxundu
39 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 6.578 dəfə oxundu
40 Vərdişlər 10.04.10 2.632 dəfə oxundu
41 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.896 dəfə oxundu
42 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 8.776 dəfə oxundu
43 Tağut 28.04.17 3.678 dəfə oxundu
44 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.744 dəfə oxundu
45 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.783 dəfə oxundu
46 Kişinin seksuallığı 09.01.12 16.329 dəfə oxundu
47 Vəhy 12.04.13 1.811 dəfə oxundu
48 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 709 dəfə oxundu
49 Təsbeh 06.07.09 3.674 dəfə oxundu
50 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.630 dəfə oxundu
51 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.672 dəfə oxundu
52 İsra və Merac 02.04.16 1.203 dəfə oxundu
53 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.390 dəfə oxundu
54 Hamının bildiyi Namaz. 26.01.18 819 dəfə oxundu
55 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.371 dəfə oxundu
56 Qəndil 30.06.09 8.021 dəfə oxundu
57 Şəfaət 08.04.10 3.195 dəfə oxundu
58 Surroqat analıq 03.02.12 4.823 dəfə oxundu
59 Təvəssül 10.06.13 3.139 dəfə oxundu
60 “Ən zəif ev” 09.03.18 358 dəfə oxundu
61 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.675 dəfə oxundu
62 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 13.191 dəfə oxundu
63 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.565 dəfə oxundu
64 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.602 dəfə oxundu
65 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.395 dəfə oxundu
66 Yusifin köynəyi, Yaqubun gözü. 30.03.18 518 dəfə oxundu
67 Donuz dərisi 02.11.09 3.269 dəfə oxundu
68 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 7.976 dəfə oxundu
69 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 7.894 dəfə oxundu
70 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 3.134 dəfə oxundu
71 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.205 dəfə oxundu
72 Quran və Mədəni İnkişaf Lahiyəsi 13.07.18 337 dəfə oxundu
73 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 4.087 dəfə oxundu
74 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 48.533 dəfə oxundu
75 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 9.832 dəfə oxundu
76 Şəfaət inancı 08.02.11 2.940 dəfə oxundu
77 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.857 dəfə oxundu
78 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 3.110 dəfə oxundu
79 Quranda Hicab/Başörtüsü. 24.09.18 600 dəfə oxundu
80 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 9.152 dəfə oxundu
81 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.462 dəfə oxundu
82 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 4.990 dəfə oxundu
83 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.884 dəfə oxundu
84 Qadınların sünnəti 15.07.12 13.556 dəfə oxundu
85 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 2.106 dəfə oxundu
86 Xums nədir? 11.01.19 335 dəfə oxundu
87 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.956 dəfə oxundu
88 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.624 dəfə oxundu
89 Dua 25.11.10 7.095 dəfə oxundu
90 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 5.865 dəfə oxundu
91 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 9.126 dəfə oxundu
92 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.136 dəfə oxundu
93 Коран и культурное развитие. 30.01.19 219 dəfə oxundu
94 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.870 dəfə oxundu
95 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 6.329 dəfə oxundu
96 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.831 dəfə oxundu
97 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.505 dəfə oxundu
98 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.453 dəfə oxundu
99 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.596 dəfə oxundu
100 Oruc Kəffarəsi 24.05.19 60 dəfə oxundu