Piramida və şəbəkə marketinqi
Müsəlmanlar > Tədqiqatlar Tarix: 24 Şubat 2012 Tövsiyə et Çap et

Piramida və şəbəkə marketinqi

Uca Allah buyurur: “…Bir-birinizin mallarını haqsız bəhanələrlə yeməyin” («Nisə» surəsi, 4/29).

“Biznes” və “Hibbət-əl-Cəzira” kimi piramida marketinq sistemini tətbiq edən şirkətlərin iş prinsipini qısaca olaraq belə ifadə etmək olar:

Malı alması üçün bir kəsi buna inandırmaq lazım gəlir. Həmin şəxs isə digər birini buna inandırır və beləliklə, şəbəkəyə qoşulan nəfərlər də öz növbəsində digərlərini inandırılar və beləcə silsilə şəklində davam edir. Şəbəkəyə qoşulan nəfərlərin sayı nə qədər çox olarsa, birinci şəxs bir o qədər çox mükafat çeki qazanır, bunların məbləği minlərlə manata (yaxud digər pul vahidinə) çatır. Şəbəkəyə qoşulan hər iştirakçı, öz dəstəsinin siyahısına yeni üzvlər qoşmaqda müvəffəq olursa və iri məbləğdə mükafat çekləri qazanacağı qarşılığında, digər insanları bu məqsədlə bu şəbəkəyə qoşulmağa inandırmağa çalışır. Bu fəaliyyət növü “piramida marketinq”, yaxud “şəbəkə marketinq”adlanır.

İslam dinində isə bu cür sövdələşmə haramdır. Çünki bu sövdələşmədən məqsəd həqiqətdə malı almaq deyil, mükafat çeki (pul) qazanmaqdır. Bu mükafat çekinin məbləği on minlərə çata bilər, bununla yanaşı malın qiyməti isə bir neçə yüz pul vahidindən çox deyil. Bu ikisi (mal ilə pul) arasında seçim etməsi istənilən ağıllı kəs əlbəttə ki, mükafat çekinə üstünlük verər. Odur ki, bu şirkətlər öz məhsulunun marketinqinə və reklamına güvənirlər. Reklam və marketinqdə isə bu işə qoşulacaq şəxsin qazana biləcəyi mükafat çekinin nəhəng məbləğini vurğulayır, ön plana çıxarır və kiçik məbləğ qarşılığında, yəni malın qiymətini ödəməklə, böyük miqdarda gəlir əldə etməyə təşviq edir, maraq oyadırlar. Bu şirkətlərin bazarlıq etdiyi mal sadəcə bir “pərdədir” və ya bu mükafat çekləri və gəlirləri qazanmaq üçün bundan vasitə kimi istifadə edilir. Çünki burada elə əsas məsələ əslində “mükafat çeki” ətrafında dövr edir və bir neçə səbəbdən bu cür sövdə şəriətdə haramdır:

1. Bu cür sövdələşmə növündə ribanın iki növü var: Riba əl-fadl (eyni cins, növdən, lakin müxtəlif miqdarda olan malların dəyişdirilməsi) və riba ən-nasiəh (dərhal ödənilən məbləğdən fərqli olaraq, böyük miqdarda məbləğin möhlətlə ödənişi). Şəbəkəyə qoşulan kəs çoxlu pul qazanmaq üçün cüzi miqdarda pul ödəyir, digər sözlə müxtəlif məbləğ və möhlətli ödəniş ilə pul alış-verişi edir. Bu ribanın bir növüdür, şəriət mətnləri və elm əhlinin yekdil rəyinə görə haramdır. Şirkətin vasitəçiyə (komissionerə) satdığı mal bu sövdələşmə üçün sadəcə bir pərdə rolunu oynayır: şəbəkəyə qoşulanın istədiyi, tələb etdiyi bu deyil və hökmdə heç bir dəyişiklik etmir.

2. Bu cür sövdələşmə bir növ ğarardır (qeyri-məlum, aydın olmayan bir sövdələşmə). Bu da şəriətdə qadağandır. Çünki sistemə qoşulan şəxs hələ tələb olunan sayda alıcılar tapmağa müvəffəq olub-olmayacağını da bilmir. Piramida, yaxud şəbəkə marketinqinin nə qədər davam etməsindən asılı olmayaraq, əlbəttə ki, bunun bir sonu var və kimsə piramida şəbəkəsinə qoşulduqda hələ o bilmir ki, rəhbər səviyyəyə yüksəlməyə nail olub gəlir əldə edəcək, yoxsa aşağı səviyyədə qalıb zərər edəcəkdir. Məsələnin həqiqəti budur ki, piramida şəbəkəsinin üzvlərinin əksəriyyəti ziyana uğrayırlar, yalnız (maliyyə piramidasının ən üstündə duran insanlar) rəhbər işçilərin bir neçəsi bundan qazanc əldə edir. Deməli əsas etibarilə ziyan olur ki, bu da bütün qeyri-məlum sövdələşmələr üçün səciyyəvi xarakter daşıyır. İki şeydən biri baş verə bilər və adətən ən çox qorxulan da bunlardan biridir.

Peyğəmbər (s) qeyri-məlum sövdələşmələri qadağan edib. Bu barədə Muslimin “Səhih”ində rəvayət olunur.

3. Bu cür sövdələşmələrdə insanların malları haram, fırıldaq yolla yeyilir. Çünki bu cür müqavilələr yalnız şirkətlərə və digər insanları şəbəkəyə qoşulmaqla aldatmaq üçün bu məqsədlə cəlb olunan şirkətin təşviq etdiyi bəzi iştirakçılarına fayda verir. Məhz Quranda qadağan olunan da budur. Uca Allah buyurur: “…Bir-birinizin mallarını haqsız bəhanələrlə (haqsız yerə) yeməyin” («Nisə» surəsi, 4/29).

4. Bu cür sövdədə yalan, aldatma və insanlara kələk gəlmək, sövdələşmədən məqsədin sanki məhsul olduğu kimi təsəvvür yaratmaq üçün məhsulu göstərməklə (gözdən pərdə asmaq) var, halbuki əslində bu sövdələşmədə məqsəd məhsulun satışı deyil, qazanc əldə etməkdir və insanların adi halda qazana bilmədikləri nəhəng məbləğdə mükafat çeki əldə edəcəkləri ideyasını qəbul etməyə onları tamahlandırmaq, bu cür etməklə onları buna cəlb etmək məsələsi var. Bu, şəriətdə qadağan olunan bir məsələdir və aldatmağın növlərindən biridir. Peyğəmbər (s) buyurub: “Bizi aldadan bizdən deyil.” Muslim bu hədisi özünün “Səhih” əsərində rəvayət edir. Həmçinin Peyğəmbər (s) belə buyurub: “Alış-veriş edən iki tərəf bir-birindən ayrılmadıqca ixtiyar sahibidirlər. Əgər onlar alış-verişlərində səmimi və açıq olsalar, onların alış verişi bərəkətli olar, lakin yalan danışıb hər hansı bir şeyi gizli saxlasalar, onların alış-verişinin bərəkəti gedər”. Hədis barədə ittifaq edilib.

Bu növ sövdənin brokerlik (dəllallıq, vasitəçilik) olduğu rəyinə gəldikdə, bu doğru deyil. Brokerlik elə bir sövdə növüdür ki, burada broker satdığı malın əvəzində ödəniş alır, halbuki şəbəkə marketinqində iştirakçı malın bazarılğını (marketinqini) etmək, satmaq üçün pul ödəyir. Brokerlik malın həqiqi mənada marketinqi deməkdir, şəbəkə marketinqi isə bundan fərqlidir, burada əsas məqsəd sövdənin, əqdin marketinqidir, malın marketinqi deyil. Odur ki, iştirakçılar digərlərinə malı təklif edir (satır), onlar da öz növbəsində digərlərinə təklif edir və bu minvalla zəncirvari davam edir. Brokerlik bundan fərqlidir, burada broker malı həqiqətən də bu malı istəyən kəslərə satır. Bu ikisi arasında fərq olduqca aydındır.

Bu cür sövdələşməyin bir növ hədiyyə olması yanaşmasına gəldikdə, bu da yanlışdır. Hətta biz bunun doğru olduğunu qəbul etsək belə, şəriətə görə heç də hər bir hədiyyə halal sayılmır. Borc qarşılığında verilən hədiyyə ribadır. Elə buna görədir ki, Abdullah ibn Salam, Əbu Burdaya (r) belə demişdi: “Sən elə bir diyarda yaşayırsan ki, onların (camaatı) arasında riba geniş yayılıb. Əgər sənin kiminsə üzərində bir haqqın varsa və o sənə bir yük ot, yaxud bir yük arpa və ya yem verirsə, bu ribadır. Buxari bu hədisi özünün “Səhih” əsərində rəvayət edir.

Hədiyyələr verildiyi səbəblərə görə hökmə tabe tutulur. Ona görə də, Peyğəmbərin yanına gəlib (s) “Bu sənin payın, bu da mənə verilən hədiyyə” söyləyən zəkat toplayan barədə belə buyurub: “Yaxşı, əgər sən atanın və ananın evində otursaydın, görək sənə hədyyə verəcəkdilərmi?».

Bu mükafat çekləri yalnız ona görə ödənilir ki, şəbəkə marketinq sxeminə qoşulsunlar. Fərqi yoxdur, onlar bunu necə adlandırır. İstər hədiyyə adlandırsınlar, istəsə də digər bir ad versinlər. Bu adlar onun xarakterini, mahiyyətini, yaxud onlar barədə hökmü az da olsa dəyişmir.

Qeyd etmək yerinə düşər ki, bazarda ortaya çıxan bəzi şirkətlər var ki, onlar şəbəkə marketinqi, yaxud piramida marketinqinin iş prinsipləri əsasında fəaliyyət göstərirlər. Bu şirkətlər barədə hökm yuxarıda adı çəkilən şirkətlər barədəki hökmdən, onların təklilf etdikləri mallar müxtəlif olsa belə, fərqli deyil.

Qeyd: Riba al-nasiah-kəliməsinin mənası təxirə salmaq, gecikdirmək və yaxud gözləmk deməkdir. Bu zaman borc götürənə vaxt verilir ki, borcunu təkrar ödəsin, lakin qarşılığında əlavə versin. Bu ribadır və haramdır.

Fətvalar və Elmi Tədqiqatlar üzrə Daimi Heyət, Fətva № 22935, 14/03/1425-ci il (hicri təqvim).

MƏNBƏ: http://www.islam.com.az/modules/news/article.php?storyid=1132 (24.02.2012)

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

 

Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
2.568 dəfə oxundu
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 6.141 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 5.024 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 13.284 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.613 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 5.911 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.732 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.520 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 19.512 dəfə oxundu
9 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 8.888 dəfə oxundu
10 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.446 dəfə oxundu
11 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 4.856 dəfə oxundu
12 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.751 dəfə oxundu
13 Qadınların sünnəti 15.07.12 13.449 dəfə oxundu
14 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 2.071 dəfə oxundu
15 Xums nədir? 11.01.19 234 dəfə oxundu
16 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.918 dəfə oxundu
17 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.614 dəfə oxundu
18 Dua 25.11.10 7.045 dəfə oxundu
19 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 5.691 dəfə oxundu
20 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 9.025 dəfə oxundu
21 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.095 dəfə oxundu
22 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.847 dəfə oxundu
23 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 6.219 dəfə oxundu
24 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.788 dəfə oxundu
25 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.497 dəfə oxundu
26 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.446 dəfə oxundu
27 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.529 dəfə oxundu
28 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.413 dəfə oxundu
29 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.546 dəfə oxundu
30 Şirk və küfr 14.07.11 3.540 dəfə oxundu
31 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.159 dəfə oxundu
32 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 2.130 dəfə oxundu
33 Nişanlıların kəbini 14.05.09 11.549 dəfə oxundu
34 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 6.874 dəfə oxundu
35 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.182 dəfə oxundu
36 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.924 dəfə oxundu
37 Vəsilə nədir? 27.05.16 2.133 dəfə oxundu
38 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.984 dəfə oxundu
39 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 9.991 dəfə oxundu
40 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 2.514 dəfə oxundu
41 Hikmət 09.01.16 4.267 dəfə oxundu
42 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 2.770 dəfə oxundu
43 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.610 dəfə oxundu
44 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.782 dəfə oxundu
45 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.532 dəfə oxundu
46 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 1.032 dəfə oxundu
47 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 1.936 dəfə oxundu
48 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.490 dəfə oxundu
49 Faiz 29.03.10 4.476 dəfə oxundu
50 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.442 dəfə oxundu
51 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.630 dəfə oxundu
52 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.161 dəfə oxundu
53 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.403 dəfə oxundu
54 Namazları cəm etmək 08.04.10 6.857 dəfə oxundu
55 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 8.047 dəfə oxundu
56 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 4.047 dəfə oxundu
57 Qadınların döyülməsi 29.03.17 1.393 dəfə oxundu
58 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 6.294 dəfə oxundu
59 Vərdişlər 10.04.10 2.603 dəfə oxundu
60 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.871 dəfə oxundu
61 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 8.578 dəfə oxundu
62 Tağut 28.04.17 3.191 dəfə oxundu
63 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.721 dəfə oxundu
64 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.774 dəfə oxundu
65 Kişinin seksuallığı 09.01.12 15.860 dəfə oxundu
66 Vəhy 12.04.13 1.809 dəfə oxundu
67 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 558 dəfə oxundu
68 Təsbeh 06.07.09 3.642 dəfə oxundu
69 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.580 dəfə oxundu
70 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.656 dəfə oxundu
71 İsra və Merac 02.04.16 1.181 dəfə oxundu
72 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.378 dəfə oxundu
73 Hamının bildiyi Namaz. 26.01.18 661 dəfə oxundu
74 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.362 dəfə oxundu
75 Qəndil 30.06.09 7.783 dəfə oxundu
76 Şəfaət 08.04.10 3.157 dəfə oxundu
77 Surroqat analıq 03.02.12 4.798 dəfə oxundu
78 Təvəssül 10.06.13 3.106 dəfə oxundu
79 “Ən zəif ev” 09.03.18 321 dəfə oxundu
80 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.639 dəfə oxundu
81 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 12.984 dəfə oxundu
82 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.531 dəfə oxundu
83 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.568 dəfə oxundu
84 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.357 dəfə oxundu
85 Yusifin köynəyi, Yaqubun gözü. 30.03.18 467 dəfə oxundu
86 Donuz dərisi 02.11.09 3.245 dəfə oxundu
87 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 7.810 dəfə oxundu
88 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 7.782 dəfə oxundu
89 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 3.071 dəfə oxundu
90 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.201 dəfə oxundu
91 Quran və Mədəni İnkişaf Lahiyəsi 13.07.18 321 dəfə oxundu
92 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 3.978 dəfə oxundu
93 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 44.118 dəfə oxundu
94 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 9.408 dəfə oxundu
95 Şəfaət inancı 08.02.11 2.908 dəfə oxundu
96 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.852 dəfə oxundu
97 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 3.041 dəfə oxundu
98 Quranda Hicab/Başörtüsü. 24.09.18 490 dəfə oxundu