Piramida və şəbəkə marketinqi
Müsəlmanlar > Tədqiqatlar Tarix: 24 Şubat 2012 Tövsiyə et Çap et

Piramida və şəbəkə marketinqi

Uca Allah buyurur: “…Bir-birinizin mallarını haqsız bəhanələrlə yeməyin” («Nisə» surəsi, 4/29).

“Biznes” və “Hibbət-əl-Cəzira” kimi piramida marketinq sistemini tətbiq edən şirkətlərin iş prinsipini qısaca olaraq belə ifadə etmək olar:

Malı alması üçün bir kəsi buna inandırmaq lazım gəlir. Həmin şəxs isə digər birini buna inandırır və beləliklə, şəbəkəyə qoşulan nəfərlər də öz növbəsində digərlərini inandırılar və beləcə silsilə şəklində davam edir. Şəbəkəyə qoşulan nəfərlərin sayı nə qədər çox olarsa, birinci şəxs bir o qədər çox mükafat çeki qazanır, bunların məbləği minlərlə manata (yaxud digər pul vahidinə) çatır. Şəbəkəyə qoşulan hər iştirakçı, öz dəstəsinin siyahısına yeni üzvlər qoşmaqda müvəffəq olursa və iri məbləğdə mükafat çekləri qazanacağı qarşılığında, digər insanları bu məqsədlə bu şəbəkəyə qoşulmağa inandırmağa çalışır. Bu fəaliyyət növü “piramida marketinq”, yaxud “şəbəkə marketinq”adlanır.

İslam dinində isə bu cür sövdələşmə haramdır. Çünki bu sövdələşmədən məqsəd həqiqətdə malı almaq deyil, mükafat çeki (pul) qazanmaqdır. Bu mükafat çekinin məbləği on minlərə çata bilər, bununla yanaşı malın qiyməti isə bir neçə yüz pul vahidindən çox deyil. Bu ikisi (mal ilə pul) arasında seçim etməsi istənilən ağıllı kəs əlbəttə ki, mükafat çekinə üstünlük verər. Odur ki, bu şirkətlər öz məhsulunun marketinqinə və reklamına güvənirlər. Reklam və marketinqdə isə bu işə qoşulacaq şəxsin qazana biləcəyi mükafat çekinin nəhəng məbləğini vurğulayır, ön plana çıxarır və kiçik məbləğ qarşılığında, yəni malın qiymətini ödəməklə, böyük miqdarda gəlir əldə etməyə təşviq edir, maraq oyadırlar. Bu şirkətlərin bazarlıq etdiyi mal sadəcə bir “pərdədir” və ya bu mükafat çekləri və gəlirləri qazanmaq üçün bundan vasitə kimi istifadə edilir. Çünki burada elə əsas məsələ əslində “mükafat çeki” ətrafında dövr edir və bir neçə səbəbdən bu cür sövdə şəriətdə haramdır:

1. Bu cür sövdələşmə növündə ribanın iki növü var: Riba əl-fadl (eyni cins, növdən, lakin müxtəlif miqdarda olan malların dəyişdirilməsi) və riba ən-nasiəh (dərhal ödənilən məbləğdən fərqli olaraq, böyük miqdarda məbləğin möhlətlə ödənişi). Şəbəkəyə qoşulan kəs çoxlu pul qazanmaq üçün cüzi miqdarda pul ödəyir, digər sözlə müxtəlif məbləğ və möhlətli ödəniş ilə pul alış-verişi edir. Bu ribanın bir növüdür, şəriət mətnləri və elm əhlinin yekdil rəyinə görə haramdır. Şirkətin vasitəçiyə (komissionerə) satdığı mal bu sövdələşmə üçün sadəcə bir pərdə rolunu oynayır: şəbəkəyə qoşulanın istədiyi, tələb etdiyi bu deyil və hökmdə heç bir dəyişiklik etmir.

2. Bu cür sövdələşmə bir növ ğarardır (qeyri-məlum, aydın olmayan bir sövdələşmə). Bu da şəriətdə qadağandır. Çünki sistemə qoşulan şəxs hələ tələb olunan sayda alıcılar tapmağa müvəffəq olub-olmayacağını da bilmir. Piramida, yaxud şəbəkə marketinqinin nə qədər davam etməsindən asılı olmayaraq, əlbəttə ki, bunun bir sonu var və kimsə piramida şəbəkəsinə qoşulduqda hələ o bilmir ki, rəhbər səviyyəyə yüksəlməyə nail olub gəlir əldə edəcək, yoxsa aşağı səviyyədə qalıb zərər edəcəkdir. Məsələnin həqiqəti budur ki, piramida şəbəkəsinin üzvlərinin əksəriyyəti ziyana uğrayırlar, yalnız (maliyyə piramidasının ən üstündə duran insanlar) rəhbər işçilərin bir neçəsi bundan qazanc əldə edir. Deməli əsas etibarilə ziyan olur ki, bu da bütün qeyri-məlum sövdələşmələr üçün səciyyəvi xarakter daşıyır. İki şeydən biri baş verə bilər və adətən ən çox qorxulan da bunlardan biridir.

Peyğəmbər (s) qeyri-məlum sövdələşmələri qadağan edib. Bu barədə Muslimin “Səhih”ində rəvayət olunur.

3. Bu cür sövdələşmələrdə insanların malları haram, fırıldaq yolla yeyilir. Çünki bu cür müqavilələr yalnız şirkətlərə və digər insanları şəbəkəyə qoşulmaqla aldatmaq üçün bu məqsədlə cəlb olunan şirkətin təşviq etdiyi bəzi iştirakçılarına fayda verir. Məhz Quranda qadağan olunan da budur. Uca Allah buyurur: “…Bir-birinizin mallarını haqsız bəhanələrlə (haqsız yerə) yeməyin” («Nisə» surəsi, 4/29).

4. Bu cür sövdədə yalan, aldatma və insanlara kələk gəlmək, sövdələşmədən məqsədin sanki məhsul olduğu kimi təsəvvür yaratmaq üçün məhsulu göstərməklə (gözdən pərdə asmaq) var, halbuki əslində bu sövdələşmədə məqsəd məhsulun satışı deyil, qazanc əldə etməkdir və insanların adi halda qazana bilmədikləri nəhəng məbləğdə mükafat çeki əldə edəcəkləri ideyasını qəbul etməyə onları tamahlandırmaq, bu cür etməklə onları buna cəlb etmək məsələsi var. Bu, şəriətdə qadağan olunan bir məsələdir və aldatmağın növlərindən biridir. Peyğəmbər (s) buyurub: “Bizi aldadan bizdən deyil.” Muslim bu hədisi özünün “Səhih” əsərində rəvayət edir. Həmçinin Peyğəmbər (s) belə buyurub: “Alış-veriş edən iki tərəf bir-birindən ayrılmadıqca ixtiyar sahibidirlər. Əgər onlar alış-verişlərində səmimi və açıq olsalar, onların alış verişi bərəkətli olar, lakin yalan danışıb hər hansı bir şeyi gizli saxlasalar, onların alış-verişinin bərəkəti gedər”. Hədis barədə ittifaq edilib.

Bu növ sövdənin brokerlik (dəllallıq, vasitəçilik) olduğu rəyinə gəldikdə, bu doğru deyil. Brokerlik elə bir sövdə növüdür ki, burada broker satdığı malın əvəzində ödəniş alır, halbuki şəbəkə marketinqində iştirakçı malın bazarılğını (marketinqini) etmək, satmaq üçün pul ödəyir. Brokerlik malın həqiqi mənada marketinqi deməkdir, şəbəkə marketinqi isə bundan fərqlidir, burada əsas məqsəd sövdənin, əqdin marketinqidir, malın marketinqi deyil. Odur ki, iştirakçılar digərlərinə malı təklif edir (satır), onlar da öz növbəsində digərlərinə təklif edir və bu minvalla zəncirvari davam edir. Brokerlik bundan fərqlidir, burada broker malı həqiqətən də bu malı istəyən kəslərə satır. Bu ikisi arasında fərq olduqca aydındır.

Bu cür sövdələşməyin bir növ hədiyyə olması yanaşmasına gəldikdə, bu da yanlışdır. Hətta biz bunun doğru olduğunu qəbul etsək belə, şəriətə görə heç də hər bir hədiyyə halal sayılmır. Borc qarşılığında verilən hədiyyə ribadır. Elə buna görədir ki, Abdullah ibn Salam, Əbu Burdaya (r) belə demişdi: “Sən elə bir diyarda yaşayırsan ki, onların (camaatı) arasında riba geniş yayılıb. Əgər sənin kiminsə üzərində bir haqqın varsa və o sənə bir yük ot, yaxud bir yük arpa və ya yem verirsə, bu ribadır. Buxari bu hədisi özünün “Səhih” əsərində rəvayət edir.

Hədiyyələr verildiyi səbəblərə görə hökmə tabe tutulur. Ona görə də, Peyğəmbərin yanına gəlib (s) “Bu sənin payın, bu da mənə verilən hədiyyə” söyləyən zəkat toplayan barədə belə buyurub: “Yaxşı, əgər sən atanın və ananın evində otursaydın, görək sənə hədyyə verəcəkdilərmi?».

Bu mükafat çekləri yalnız ona görə ödənilir ki, şəbəkə marketinq sxeminə qoşulsunlar. Fərqi yoxdur, onlar bunu necə adlandırır. İstər hədiyyə adlandırsınlar, istəsə də digər bir ad versinlər. Bu adlar onun xarakterini, mahiyyətini, yaxud onlar barədə hökmü az da olsa dəyişmir.

Qeyd etmək yerinə düşər ki, bazarda ortaya çıxan bəzi şirkətlər var ki, onlar şəbəkə marketinqi, yaxud piramida marketinqinin iş prinsipləri əsasında fəaliyyət göstərirlər. Bu şirkətlər barədə hökm yuxarıda adı çəkilən şirkətlər barədəki hökmdən, onların təklilf etdikləri mallar müxtəlif olsa belə, fərqli deyil.

Qeyd: Riba al-nasiah-kəliməsinin mənası təxirə salmaq, gecikdirmək və yaxud gözləmk deməkdir. Bu zaman borc götürənə vaxt verilir ki, borcunu təkrar ödəsin, lakin qarşılığında əlavə versin. Bu ribadır və haramdır.

Fətvalar və Elmi Tədqiqatlar üzrə Daimi Heyət, Fətva № 22935, 14/03/1425-ci il (hicri təqvim).

MƏNBƏ: http://www.islam.com.az/modules/news/article.php?storyid=1132 (24.02.2012)

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

 

Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
2.480 dəfə oxundu
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 6.059 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 4.822 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 12.648 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.548 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 5.821 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.619 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.437 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 19.001 dəfə oxundu
9 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.389 dəfə oxundu
10 Namazları cəm etmək 08.04.10 6.518 dəfə oxundu
11 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 7.352 dəfə oxundu
12 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 3.935 dəfə oxundu
13 Qadınların döyülməsi 29.03.17 1.057 dəfə oxundu
14 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 5.765 dəfə oxundu
15 Vərdişlər 10.04.10 2.571 dəfə oxundu
16 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.787 dəfə oxundu
17 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 7.823 dəfə oxundu
18 Tağut 28.04.17 2.178 dəfə oxundu
19 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.657 dəfə oxundu
20 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.738 dəfə oxundu
21 Kişinin seksuallığı 09.01.12 14.753 dəfə oxundu
22 Vəhy 12.04.13 1.782 dəfə oxundu
23 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 227 dəfə oxundu
24 Təsbeh 06.07.09 3.581 dəfə oxundu
25 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.387 dəfə oxundu
26 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.622 dəfə oxundu
27 İsra və Merac 02.04.16 1.135 dəfə oxundu
28 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.337 dəfə oxundu
29 Hamının bildiyi Namaz. 26.01.18 324 dəfə oxundu
30 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.323 dəfə oxundu
31 Qəndil 30.06.09 7.651 dəfə oxundu
32 Şəfaət 08.04.10 3.090 dəfə oxundu
33 Surroqat analıq 03.02.12 4.690 dəfə oxundu
34 Təvəssül 10.06.13 2.974 dəfə oxundu
35 “Ən zəif ev” 09.03.18 214 dəfə oxundu
36 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.533 dəfə oxundu
37 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 12.485 dəfə oxundu
38 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.470 dəfə oxundu
39 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.480 dəfə oxundu
40 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.234 dəfə oxundu
41 Yusifin köynəyi, Yaqubun gözü. 30.03.18 305 dəfə oxundu
42 Donuz dərisi 02.11.09 3.175 dəfə oxundu
43 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 7.370 dəfə oxundu
44 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 7.547 dəfə oxundu
45 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 2.899 dəfə oxundu
46 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.180 dəfə oxundu
47 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 3.855 dəfə oxundu
48 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 38.562 dəfə oxundu
49 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 9.143 dəfə oxundu
50 Şəfaət inancı 08.02.11 2.848 dəfə oxundu
51 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.833 dəfə oxundu
52 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 2.914 dəfə oxundu
53 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 8.151 dəfə oxundu
54 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.422 dəfə oxundu
55 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 4.541 dəfə oxundu
56 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.604 dəfə oxundu
57 Qadınların sünnəti 15.07.12 13.115 dəfə oxundu
58 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 1.993 dəfə oxundu
59 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.827 dəfə oxundu
60 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.527 dəfə oxundu
61 Dua 25.11.10 6.810 dəfə oxundu
62 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 5.246 dəfə oxundu
63 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 8.738 dəfə oxundu
64 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.024 dəfə oxundu
65 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.717 dəfə oxundu
66 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 5.952 dəfə oxundu
67 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.589 dəfə oxundu
68 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.476 dəfə oxundu
69 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.427 dəfə oxundu
70 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.385 dəfə oxundu
71 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.336 dəfə oxundu
72 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.487 dəfə oxundu
73 Şirk və küfr 14.07.11 3.393 dəfə oxundu
74 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.054 dəfə oxundu
75 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 2.007 dəfə oxundu
76 Nişanlıların kəbini 14.05.09 10.988 dəfə oxundu
77 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 6.600 dəfə oxundu
78 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.104 dəfə oxundu
79 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.872 dəfə oxundu
80 Vəsilə nədir? 27.05.16 1.970 dəfə oxundu
81 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.976 dəfə oxundu
82 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 9.557 dəfə oxundu
83 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 1.958 dəfə oxundu
84 Hikmət 09.01.16 3.792 dəfə oxundu
85 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 2.233 dəfə oxundu
86 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.505 dəfə oxundu
87 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.717 dəfə oxundu
88 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.362 dəfə oxundu
89 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 969 dəfə oxundu
90 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 1.767 dəfə oxundu
91 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.449 dəfə oxundu
92 Faiz 29.03.10 4.260 dəfə oxundu
93 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.414 dəfə oxundu
94 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.397 dəfə oxundu
95 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.076 dəfə oxundu