Piramida və şəbəkə marketinqi
Müsəlmanlar > Tədqiqatlar Tarix: 24 Şubat 2012 Tövsiyə et Çap et

Piramida və şəbəkə marketinqi

Uca Allah buyurur: “…Bir-birinizin mallarını haqsız bəhanələrlə yeməyin” («Nisə» surəsi, 4/29).

“Biznes” və “Hibbət-əl-Cəzira” kimi piramida marketinq sistemini tətbiq edən şirkətlərin iş prinsipini qısaca olaraq belə ifadə etmək olar:

Malı alması üçün bir kəsi buna inandırmaq lazım gəlir. Həmin şəxs isə digər birini buna inandırır və beləliklə, şəbəkəyə qoşulan nəfərlər də öz növbəsində digərlərini inandırılar və beləcə silsilə şəklində davam edir. Şəbəkəyə qoşulan nəfərlərin sayı nə qədər çox olarsa, birinci şəxs bir o qədər çox mükafat çeki qazanır, bunların məbləği minlərlə manata (yaxud digər pul vahidinə) çatır. Şəbəkəyə qoşulan hər iştirakçı, öz dəstəsinin siyahısına yeni üzvlər qoşmaqda müvəffəq olursa və iri məbləğdə mükafat çekləri qazanacağı qarşılığında, digər insanları bu məqsədlə bu şəbəkəyə qoşulmağa inandırmağa çalışır. Bu fəaliyyət növü “piramida marketinq”, yaxud “şəbəkə marketinq”adlanır.

İslam dinində isə bu cür sövdələşmə haramdır. Çünki bu sövdələşmədən məqsəd həqiqətdə malı almaq deyil, mükafat çeki (pul) qazanmaqdır. Bu mükafat çekinin məbləği on minlərə çata bilər, bununla yanaşı malın qiyməti isə bir neçə yüz pul vahidindən çox deyil. Bu ikisi (mal ilə pul) arasında seçim etməsi istənilən ağıllı kəs əlbəttə ki, mükafat çekinə üstünlük verər. Odur ki, bu şirkətlər öz məhsulunun marketinqinə və reklamına güvənirlər. Reklam və marketinqdə isə bu işə qoşulacaq şəxsin qazana biləcəyi mükafat çekinin nəhəng məbləğini vurğulayır, ön plana çıxarır və kiçik məbləğ qarşılığında, yəni malın qiymətini ödəməklə, böyük miqdarda gəlir əldə etməyə təşviq edir, maraq oyadırlar. Bu şirkətlərin bazarlıq etdiyi mal sadəcə bir “pərdədir” və ya bu mükafat çekləri və gəlirləri qazanmaq üçün bundan vasitə kimi istifadə edilir. Çünki burada elə əsas məsələ əslində “mükafat çeki” ətrafında dövr edir və bir neçə səbəbdən bu cür sövdə şəriətdə haramdır:

1. Bu cür sövdələşmə növündə ribanın iki növü var: Riba əl-fadl (eyni cins, növdən, lakin müxtəlif miqdarda olan malların dəyişdirilməsi) və riba ən-nasiəh (dərhal ödənilən məbləğdən fərqli olaraq, böyük miqdarda məbləğin möhlətlə ödənişi). Şəbəkəyə qoşulan kəs çoxlu pul qazanmaq üçün cüzi miqdarda pul ödəyir, digər sözlə müxtəlif məbləğ və möhlətli ödəniş ilə pul alış-verişi edir. Bu ribanın bir növüdür, şəriət mətnləri və elm əhlinin yekdil rəyinə görə haramdır. Şirkətin vasitəçiyə (komissionerə) satdığı mal bu sövdələşmə üçün sadəcə bir pərdə rolunu oynayır: şəbəkəyə qoşulanın istədiyi, tələb etdiyi bu deyil və hökmdə heç bir dəyişiklik etmir.

2. Bu cür sövdələşmə bir növ ğarardır (qeyri-məlum, aydın olmayan bir sövdələşmə). Bu da şəriətdə qadağandır. Çünki sistemə qoşulan şəxs hələ tələb olunan sayda alıcılar tapmağa müvəffəq olub-olmayacağını da bilmir. Piramida, yaxud şəbəkə marketinqinin nə qədər davam etməsindən asılı olmayaraq, əlbəttə ki, bunun bir sonu var və kimsə piramida şəbəkəsinə qoşulduqda hələ o bilmir ki, rəhbər səviyyəyə yüksəlməyə nail olub gəlir əldə edəcək, yoxsa aşağı səviyyədə qalıb zərər edəcəkdir. Məsələnin həqiqəti budur ki, piramida şəbəkəsinin üzvlərinin əksəriyyəti ziyana uğrayırlar, yalnız (maliyyə piramidasının ən üstündə duran insanlar) rəhbər işçilərin bir neçəsi bundan qazanc əldə edir. Deməli əsas etibarilə ziyan olur ki, bu da bütün qeyri-məlum sövdələşmələr üçün səciyyəvi xarakter daşıyır. İki şeydən biri baş verə bilər və adətən ən çox qorxulan da bunlardan biridir.

Peyğəmbər (s) qeyri-məlum sövdələşmələri qadağan edib. Bu barədə Muslimin “Səhih”ində rəvayət olunur.

3. Bu cür sövdələşmələrdə insanların malları haram, fırıldaq yolla yeyilir. Çünki bu cür müqavilələr yalnız şirkətlərə və digər insanları şəbəkəyə qoşulmaqla aldatmaq üçün bu məqsədlə cəlb olunan şirkətin təşviq etdiyi bəzi iştirakçılarına fayda verir. Məhz Quranda qadağan olunan da budur. Uca Allah buyurur: “…Bir-birinizin mallarını haqsız bəhanələrlə (haqsız yerə) yeməyin” («Nisə» surəsi, 4/29).

4. Bu cür sövdədə yalan, aldatma və insanlara kələk gəlmək, sövdələşmədən məqsədin sanki məhsul olduğu kimi təsəvvür yaratmaq üçün məhsulu göstərməklə (gözdən pərdə asmaq) var, halbuki əslində bu sövdələşmədə məqsəd məhsulun satışı deyil, qazanc əldə etməkdir və insanların adi halda qazana bilmədikləri nəhəng məbləğdə mükafat çeki əldə edəcəkləri ideyasını qəbul etməyə onları tamahlandırmaq, bu cür etməklə onları buna cəlb etmək məsələsi var. Bu, şəriətdə qadağan olunan bir məsələdir və aldatmağın növlərindən biridir. Peyğəmbər (s) buyurub: “Bizi aldadan bizdən deyil.” Muslim bu hədisi özünün “Səhih” əsərində rəvayət edir. Həmçinin Peyğəmbər (s) belə buyurub: “Alış-veriş edən iki tərəf bir-birindən ayrılmadıqca ixtiyar sahibidirlər. Əgər onlar alış-verişlərində səmimi və açıq olsalar, onların alış verişi bərəkətli olar, lakin yalan danışıb hər hansı bir şeyi gizli saxlasalar, onların alış-verişinin bərəkəti gedər”. Hədis barədə ittifaq edilib.

Bu növ sövdənin brokerlik (dəllallıq, vasitəçilik) olduğu rəyinə gəldikdə, bu doğru deyil. Brokerlik elə bir sövdə növüdür ki, burada broker satdığı malın əvəzində ödəniş alır, halbuki şəbəkə marketinqində iştirakçı malın bazarılğını (marketinqini) etmək, satmaq üçün pul ödəyir. Brokerlik malın həqiqi mənada marketinqi deməkdir, şəbəkə marketinqi isə bundan fərqlidir, burada əsas məqsəd sövdənin, əqdin marketinqidir, malın marketinqi deyil. Odur ki, iştirakçılar digərlərinə malı təklif edir (satır), onlar da öz növbəsində digərlərinə təklif edir və bu minvalla zəncirvari davam edir. Brokerlik bundan fərqlidir, burada broker malı həqiqətən də bu malı istəyən kəslərə satır. Bu ikisi arasında fərq olduqca aydındır.

Bu cür sövdələşməyin bir növ hədiyyə olması yanaşmasına gəldikdə, bu da yanlışdır. Hətta biz bunun doğru olduğunu qəbul etsək belə, şəriətə görə heç də hər bir hədiyyə halal sayılmır. Borc qarşılığında verilən hədiyyə ribadır. Elə buna görədir ki, Abdullah ibn Salam, Əbu Burdaya (r) belə demişdi: “Sən elə bir diyarda yaşayırsan ki, onların (camaatı) arasında riba geniş yayılıb. Əgər sənin kiminsə üzərində bir haqqın varsa və o sənə bir yük ot, yaxud bir yük arpa və ya yem verirsə, bu ribadır. Buxari bu hədisi özünün “Səhih” əsərində rəvayət edir.

Hədiyyələr verildiyi səbəblərə görə hökmə tabe tutulur. Ona görə də, Peyğəmbərin yanına gəlib (s) “Bu sənin payın, bu da mənə verilən hədiyyə” söyləyən zəkat toplayan barədə belə buyurub: “Yaxşı, əgər sən atanın və ananın evində otursaydın, görək sənə hədyyə verəcəkdilərmi?».

Bu mükafat çekləri yalnız ona görə ödənilir ki, şəbəkə marketinq sxeminə qoşulsunlar. Fərqi yoxdur, onlar bunu necə adlandırır. İstər hədiyyə adlandırsınlar, istəsə də digər bir ad versinlər. Bu adlar onun xarakterini, mahiyyətini, yaxud onlar barədə hökmü az da olsa dəyişmir.

Qeyd etmək yerinə düşər ki, bazarda ortaya çıxan bəzi şirkətlər var ki, onlar şəbəkə marketinqi, yaxud piramida marketinqinin iş prinsipləri əsasında fəaliyyət göstərirlər. Bu şirkətlər barədə hökm yuxarıda adı çəkilən şirkətlər barədəki hökmdən, onların təklilf etdikləri mallar müxtəlif olsa belə, fərqli deyil.

Qeyd: Riba al-nasiah-kəliməsinin mənası təxirə salmaq, gecikdirmək və yaxud gözləmk deməkdir. Bu zaman borc götürənə vaxt verilir ki, borcunu təkrar ödəsin, lakin qarşılığında əlavə versin. Bu ribadır və haramdır.

Fətvalar və Elmi Tədqiqatlar üzrə Daimi Heyət, Fətva № 22935, 14/03/1425-ci il (hicri təqvim).

MƏNBƏ: http://www.islam.com.az/modules/news/article.php?storyid=1132 (24.02.2012)

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

 

Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
2.501 dəfə oxundu
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 6.113 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 4.911 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 13.237 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.582 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 5.887 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.696 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.500 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 19.429 dəfə oxundu
9 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 318 dəfə oxundu
10 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.685 dəfə oxundu
11 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.751 dəfə oxundu
12 Kişinin seksuallığı 09.01.12 15.166 dəfə oxundu
13 Vəhy 12.04.13 1.793 dəfə oxundu
14 Hamının bildiyi Namaz. 26.01.18 471 dəfə oxundu
15 Təsbeh 06.07.09 3.614 dəfə oxundu
16 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.457 dəfə oxundu
17 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.651 dəfə oxundu
18 İsra və Merac 02.04.16 1.152 dəfə oxundu
19 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.340 dəfə oxundu
20 “Ən zəif ev” 09.03.18 249 dəfə oxundu
21 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.330 dəfə oxundu
22 Qəndil 30.06.09 7.693 dəfə oxundu
23 Şəfaət 08.04.10 3.102 dəfə oxundu
24 Surroqat analıq 03.02.12 4.732 dəfə oxundu
25 Təvəssül 10.06.13 3.026 dəfə oxundu
26 Yusifin köynəyi, Yaqubun gözü. 30.03.18 362 dəfə oxundu
27 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.582 dəfə oxundu
28 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 12.680 dəfə oxundu
29 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.507 dəfə oxundu
30 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.501 dəfə oxundu
31 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.280 dəfə oxundu
32 Quran və Mədəni İnkişaf Lahiyəsi 13.07.18 89 dəfə oxundu
33 Donuz dərisi 02.11.09 3.199 dəfə oxundu
34 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 7.511 dəfə oxundu
35 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 7.619 dəfə oxundu
36 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 2.942 dəfə oxundu
37 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.190 dəfə oxundu
38 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 3.961 dəfə oxundu
39 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 42.907 dəfə oxundu
40 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 9.353 dəfə oxundu
41 Şəfaət inancı 08.02.11 2.861 dəfə oxundu
42 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.839 dəfə oxundu
43 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 2.950 dəfə oxundu
44 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 8.413 dəfə oxundu
45 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.428 dəfə oxundu
46 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 4.635 dəfə oxundu
47 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.642 dəfə oxundu
48 Qadınların sünnəti 15.07.12 13.225 dəfə oxundu
49 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 2.001 dəfə oxundu
50 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.858 dəfə oxundu
51 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.560 dəfə oxundu
52 Dua 25.11.10 6.934 dəfə oxundu
53 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 5.416 dəfə oxundu
54 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 8.823 dəfə oxundu
55 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.048 dəfə oxundu
56 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.755 dəfə oxundu
57 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 6.038 dəfə oxundu
58 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.642 dəfə oxundu
59 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.479 dəfə oxundu
60 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.441 dəfə oxundu
61 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.421 dəfə oxundu
62 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.359 dəfə oxundu
63 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.518 dəfə oxundu
64 Şirk və küfr 14.07.11 3.453 dəfə oxundu
65 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.084 dəfə oxundu
66 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 2.060 dəfə oxundu
67 Nişanlıların kəbini 14.05.09 11.142 dəfə oxundu
68 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 6.680 dəfə oxundu
69 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.130 dəfə oxundu
70 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.890 dəfə oxundu
71 Vəsilə nədir? 27.05.16 2.032 dəfə oxundu
72 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.981 dəfə oxundu
73 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 9.699 dəfə oxundu
74 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 2.095 dəfə oxundu
75 Hikmət 09.01.16 3.995 dəfə oxundu
76 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 2.398 dəfə oxundu
77 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.538 dəfə oxundu
78 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.742 dəfə oxundu
79 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.410 dəfə oxundu
80 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 988 dəfə oxundu
81 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 1.815 dəfə oxundu
82 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.463 dəfə oxundu
83 Faiz 29.03.10 4.328 dəfə oxundu
84 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.424 dəfə oxundu
85 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.408 dəfə oxundu
86 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.141 dəfə oxundu
87 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.396 dəfə oxundu
88 Namazları cəm etmək 08.04.10 6.642 dəfə oxundu
89 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 7.551 dəfə oxundu
90 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 3.962 dəfə oxundu
91 Qadınların döyülməsi 29.03.17 1.173 dəfə oxundu
92 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 5.997 dəfə oxundu
93 Vərdişlər 10.04.10 2.585 dəfə oxundu
94 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.806 dəfə oxundu
95 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 8.147 dəfə oxundu
96 Tağut 28.04.17 2.537 dəfə oxundu