Piramida və şəbəkə marketinqi
Müsəlmanlar > Tədqiqatlar Tarix: 24 Şubat 2012 Tövsiyə et Çap et

Piramida və şəbəkə marketinqi

Uca Allah buyurur: “…Bir-birinizin mallarını haqsız bəhanələrlə yeməyin” («Nisə» surəsi, 4/29).

“Biznes” və “Hibbət-əl-Cəzira” kimi piramida marketinq sistemini tətbiq edən şirkətlərin iş prinsipini qısaca olaraq belə ifadə etmək olar:

Malı alması üçün bir kəsi buna inandırmaq lazım gəlir. Həmin şəxs isə digər birini buna inandırır və beləliklə, şəbəkəyə qoşulan nəfərlər də öz növbəsində digərlərini inandırılar və beləcə silsilə şəklində davam edir. Şəbəkəyə qoşulan nəfərlərin sayı nə qədər çox olarsa, birinci şəxs bir o qədər çox mükafat çeki qazanır, bunların məbləği minlərlə manata (yaxud digər pul vahidinə) çatır. Şəbəkəyə qoşulan hər iştirakçı, öz dəstəsinin siyahısına yeni üzvlər qoşmaqda müvəffəq olursa və iri məbləğdə mükafat çekləri qazanacağı qarşılığında, digər insanları bu məqsədlə bu şəbəkəyə qoşulmağa inandırmağa çalışır. Bu fəaliyyət növü “piramida marketinq”, yaxud “şəbəkə marketinq”adlanır.

İslam dinində isə bu cür sövdələşmə haramdır. Çünki bu sövdələşmədən məqsəd həqiqətdə malı almaq deyil, mükafat çeki (pul) qazanmaqdır. Bu mükafat çekinin məbləği on minlərə çata bilər, bununla yanaşı malın qiyməti isə bir neçə yüz pul vahidindən çox deyil. Bu ikisi (mal ilə pul) arasında seçim etməsi istənilən ağıllı kəs əlbəttə ki, mükafat çekinə üstünlük verər. Odur ki, bu şirkətlər öz məhsulunun marketinqinə və reklamına güvənirlər. Reklam və marketinqdə isə bu işə qoşulacaq şəxsin qazana biləcəyi mükafat çekinin nəhəng məbləğini vurğulayır, ön plana çıxarır və kiçik məbləğ qarşılığında, yəni malın qiymətini ödəməklə, böyük miqdarda gəlir əldə etməyə təşviq edir, maraq oyadırlar. Bu şirkətlərin bazarlıq etdiyi mal sadəcə bir “pərdədir” və ya bu mükafat çekləri və gəlirləri qazanmaq üçün bundan vasitə kimi istifadə edilir. Çünki burada elə əsas məsələ əslində “mükafat çeki” ətrafında dövr edir və bir neçə səbəbdən bu cür sövdə şəriətdə haramdır:

1. Bu cür sövdələşmə növündə ribanın iki növü var: Riba əl-fadl (eyni cins, növdən, lakin müxtəlif miqdarda olan malların dəyişdirilməsi) və riba ən-nasiəh (dərhal ödənilən məbləğdən fərqli olaraq, böyük miqdarda məbləğin möhlətlə ödənişi). Şəbəkəyə qoşulan kəs çoxlu pul qazanmaq üçün cüzi miqdarda pul ödəyir, digər sözlə müxtəlif məbləğ və möhlətli ödəniş ilə pul alış-verişi edir. Bu ribanın bir növüdür, şəriət mətnləri və elm əhlinin yekdil rəyinə görə haramdır. Şirkətin vasitəçiyə (komissionerə) satdığı mal bu sövdələşmə üçün sadəcə bir pərdə rolunu oynayır: şəbəkəyə qoşulanın istədiyi, tələb etdiyi bu deyil və hökmdə heç bir dəyişiklik etmir.

2. Bu cür sövdələşmə bir növ ğarardır (qeyri-məlum, aydın olmayan bir sövdələşmə). Bu da şəriətdə qadağandır. Çünki sistemə qoşulan şəxs hələ tələb olunan sayda alıcılar tapmağa müvəffəq olub-olmayacağını da bilmir. Piramida, yaxud şəbəkə marketinqinin nə qədər davam etməsindən asılı olmayaraq, əlbəttə ki, bunun bir sonu var və kimsə piramida şəbəkəsinə qoşulduqda hələ o bilmir ki, rəhbər səviyyəyə yüksəlməyə nail olub gəlir əldə edəcək, yoxsa aşağı səviyyədə qalıb zərər edəcəkdir. Məsələnin həqiqəti budur ki, piramida şəbəkəsinin üzvlərinin əksəriyyəti ziyana uğrayırlar, yalnız (maliyyə piramidasının ən üstündə duran insanlar) rəhbər işçilərin bir neçəsi bundan qazanc əldə edir. Deməli əsas etibarilə ziyan olur ki, bu da bütün qeyri-məlum sövdələşmələr üçün səciyyəvi xarakter daşıyır. İki şeydən biri baş verə bilər və adətən ən çox qorxulan da bunlardan biridir.

Peyğəmbər (s) qeyri-məlum sövdələşmələri qadağan edib. Bu barədə Muslimin “Səhih”ində rəvayət olunur.

3. Bu cür sövdələşmələrdə insanların malları haram, fırıldaq yolla yeyilir. Çünki bu cür müqavilələr yalnız şirkətlərə və digər insanları şəbəkəyə qoşulmaqla aldatmaq üçün bu məqsədlə cəlb olunan şirkətin təşviq etdiyi bəzi iştirakçılarına fayda verir. Məhz Quranda qadağan olunan da budur. Uca Allah buyurur: “…Bir-birinizin mallarını haqsız bəhanələrlə (haqsız yerə) yeməyin” («Nisə» surəsi, 4/29).

4. Bu cür sövdədə yalan, aldatma və insanlara kələk gəlmək, sövdələşmədən məqsədin sanki məhsul olduğu kimi təsəvvür yaratmaq üçün məhsulu göstərməklə (gözdən pərdə asmaq) var, halbuki əslində bu sövdələşmədə məqsəd məhsulun satışı deyil, qazanc əldə etməkdir və insanların adi halda qazana bilmədikləri nəhəng məbləğdə mükafat çeki əldə edəcəkləri ideyasını qəbul etməyə onları tamahlandırmaq, bu cür etməklə onları buna cəlb etmək məsələsi var. Bu, şəriətdə qadağan olunan bir məsələdir və aldatmağın növlərindən biridir. Peyğəmbər (s) buyurub: “Bizi aldadan bizdən deyil.” Muslim bu hədisi özünün “Səhih” əsərində rəvayət edir. Həmçinin Peyğəmbər (s) belə buyurub: “Alış-veriş edən iki tərəf bir-birindən ayrılmadıqca ixtiyar sahibidirlər. Əgər onlar alış-verişlərində səmimi və açıq olsalar, onların alış verişi bərəkətli olar, lakin yalan danışıb hər hansı bir şeyi gizli saxlasalar, onların alış-verişinin bərəkəti gedər”. Hədis barədə ittifaq edilib.

Bu növ sövdənin brokerlik (dəllallıq, vasitəçilik) olduğu rəyinə gəldikdə, bu doğru deyil. Brokerlik elə bir sövdə növüdür ki, burada broker satdığı malın əvəzində ödəniş alır, halbuki şəbəkə marketinqində iştirakçı malın bazarılğını (marketinqini) etmək, satmaq üçün pul ödəyir. Brokerlik malın həqiqi mənada marketinqi deməkdir, şəbəkə marketinqi isə bundan fərqlidir, burada əsas məqsəd sövdənin, əqdin marketinqidir, malın marketinqi deyil. Odur ki, iştirakçılar digərlərinə malı təklif edir (satır), onlar da öz növbəsində digərlərinə təklif edir və bu minvalla zəncirvari davam edir. Brokerlik bundan fərqlidir, burada broker malı həqiqətən də bu malı istəyən kəslərə satır. Bu ikisi arasında fərq olduqca aydındır.

Bu cür sövdələşməyin bir növ hədiyyə olması yanaşmasına gəldikdə, bu da yanlışdır. Hətta biz bunun doğru olduğunu qəbul etsək belə, şəriətə görə heç də hər bir hədiyyə halal sayılmır. Borc qarşılığında verilən hədiyyə ribadır. Elə buna görədir ki, Abdullah ibn Salam, Əbu Burdaya (r) belə demişdi: “Sən elə bir diyarda yaşayırsan ki, onların (camaatı) arasında riba geniş yayılıb. Əgər sənin kiminsə üzərində bir haqqın varsa və o sənə bir yük ot, yaxud bir yük arpa və ya yem verirsə, bu ribadır. Buxari bu hədisi özünün “Səhih” əsərində rəvayət edir.

Hədiyyələr verildiyi səbəblərə görə hökmə tabe tutulur. Ona görə də, Peyğəmbərin yanına gəlib (s) “Bu sənin payın, bu da mənə verilən hədiyyə” söyləyən zəkat toplayan barədə belə buyurub: “Yaxşı, əgər sən atanın və ananın evində otursaydın, görək sənə hədyyə verəcəkdilərmi?».

Bu mükafat çekləri yalnız ona görə ödənilir ki, şəbəkə marketinq sxeminə qoşulsunlar. Fərqi yoxdur, onlar bunu necə adlandırır. İstər hədiyyə adlandırsınlar, istəsə də digər bir ad versinlər. Bu adlar onun xarakterini, mahiyyətini, yaxud onlar barədə hökmü az da olsa dəyişmir.

Qeyd etmək yerinə düşər ki, bazarda ortaya çıxan bəzi şirkətlər var ki, onlar şəbəkə marketinqi, yaxud piramida marketinqinin iş prinsipləri əsasında fəaliyyət göstərirlər. Bu şirkətlər barədə hökm yuxarıda adı çəkilən şirkətlər barədəki hökmdən, onların təklilf etdikləri mallar müxtəlif olsa belə, fərqli deyil.

Qeyd: Riba al-nasiah-kəliməsinin mənası təxirə salmaq, gecikdirmək və yaxud gözləmk deməkdir. Bu zaman borc götürənə vaxt verilir ki, borcunu təkrar ödəsin, lakin qarşılığında əlavə versin. Bu ribadır və haramdır.

Fətvalar və Elmi Tədqiqatlar üzrə Daimi Heyət, Fətva № 22935, 14/03/1425-ci il (hicri təqvim).

MƏNBƏ: http://www.islam.com.az/modules/news/article.php?storyid=1132 (24.02.2012)

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

 

Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
2.543 dəfə oxundu
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 6.130 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 4.964 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 13.264 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.601 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 5.901 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.715 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.516 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 19.472 dəfə oxundu
9 Nişanlıların kəbini 14.05.09 11.402 dəfə oxundu
10 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 6.802 dəfə oxundu
11 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.160 dəfə oxundu
12 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.909 dəfə oxundu
13 Vəsilə nədir? 27.05.16 2.083 dəfə oxundu
14 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.983 dəfə oxundu
15 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 9.856 dəfə oxundu
16 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 2.466 dəfə oxundu
17 Hikmət 09.01.16 4.147 dəfə oxundu
18 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 2.621 dəfə oxundu
19 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.600 dəfə oxundu
20 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.764 dəfə oxundu
21 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.461 dəfə oxundu
22 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 1.014 dəfə oxundu
23 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 1.879 dəfə oxundu
24 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.479 dəfə oxundu
25 Faiz 29.03.10 4.408 dəfə oxundu
26 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.435 dəfə oxundu
27 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.494 dəfə oxundu
28 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.148 dəfə oxundu
29 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.399 dəfə oxundu
30 Namazları cəm etmək 08.04.10 6.761 dəfə oxundu
31 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 7.825 dəfə oxundu
32 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 4.014 dəfə oxundu
33 Qadınların döyülməsi 29.03.17 1.309 dəfə oxundu
34 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 6.157 dəfə oxundu
35 Vərdişlər 10.04.10 2.595 dəfə oxundu
36 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.844 dəfə oxundu
37 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 8.419 dəfə oxundu
38 Tağut 28.04.17 2.930 dəfə oxundu
39 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.708 dəfə oxundu
40 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.767 dəfə oxundu
41 Kişinin seksuallığı 09.01.12 15.575 dəfə oxundu
42 Vəhy 12.04.13 1.804 dəfə oxundu
43 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 464 dəfə oxundu
44 Təsbeh 06.07.09 3.631 dəfə oxundu
45 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.531 dəfə oxundu
46 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.655 dəfə oxundu
47 İsra və Merac 02.04.16 1.168 dəfə oxundu
48 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.363 dəfə oxundu
49 Hamının bildiyi Namaz. 26.01.18 601 dəfə oxundu
50 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.346 dəfə oxundu
51 Qəndil 30.06.09 7.741 dəfə oxundu
52 Şəfaət 08.04.10 3.131 dəfə oxundu
53 Surroqat analıq 03.02.12 4.770 dəfə oxundu
54 Təvəssül 10.06.13 3.082 dəfə oxundu
55 “Ən zəif ev” 09.03.18 302 dəfə oxundu
56 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.625 dəfə oxundu
57 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 12.859 dəfə oxundu
58 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.519 dəfə oxundu
59 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.543 dəfə oxundu
60 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.327 dəfə oxundu
61 Yusifin köynəyi, Yaqubun gözü. 30.03.18 431 dəfə oxundu
62 Donuz dərisi 02.11.09 3.228 dəfə oxundu
63 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 7.675 dəfə oxundu
64 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 7.716 dəfə oxundu
65 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 3.020 dəfə oxundu
66 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.194 dəfə oxundu
67 Quran və Mədəni İnkişaf Lahiyəsi 13.07.18 154 dəfə oxundu
68 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 3.973 dəfə oxundu
69 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 43.727 dəfə oxundu
70 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 9.382 dəfə oxundu
71 Şəfaət inancı 08.02.11 2.894 dəfə oxundu
72 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.846 dəfə oxundu
73 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 3.004 dəfə oxundu
74 Quranda Hicab/Başörtüsü. 24.09.18 391 dəfə oxundu
75 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 8.694 dəfə oxundu
76 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.441 dəfə oxundu
77 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 4.770 dəfə oxundu
78 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.695 dəfə oxundu
79 Qadınların sünnəti 15.07.12 13.369 dəfə oxundu
80 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 2.048 dəfə oxundu
81 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.895 dəfə oxundu
82 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.588 dəfə oxundu
83 Dua 25.11.10 6.999 dəfə oxundu
84 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 5.570 dəfə oxundu
85 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 8.952 dəfə oxundu
86 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.080 dəfə oxundu
87 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.818 dəfə oxundu
88 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 6.139 dəfə oxundu
89 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.725 dəfə oxundu
90 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.490 dəfə oxundu
91 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.445 dəfə oxundu
92 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.487 dəfə oxundu
93 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.398 dəfə oxundu
94 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.533 dəfə oxundu
95 Şirk və küfr 14.07.11 3.496 dəfə oxundu
96 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.129 dəfə oxundu
97 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 2.101 dəfə oxundu