Allah, insan və xələf-sələf
Müsəlmanlar > Tədqiqatlar Tarix: 12 Nisan 2010 Tövsiyə et Çap et

XƏLƏF-SƏLƏF MƏSƏLƏSİ

Bəqərə surəsi, 30-cu ayə1

Rəbbin mələklərə: “Mən yer üzündə bir xəlifə yaradacağam”, – dediyi zaman mələklər: “Sən orada qarışıqlıq salan və qan tökən bir kəsmi yaratmaq istəyirsən?”, –  deyib əlavə etdilər: “Amma nə eyləsən, gözəl eylərsən, buna görə biz də sənə tabe olub, qarşında boyun əyirik”. Allah onlara: “Mən sizin bilmədiklərinizi bilirəm”, –  deyə buyurdu.

Başqasının yerinə keçənə xəlifə, yaxud xələf deyilir. Hər insan ilk əvvəl öz atasının yerinə keçir. İnsan ömrü boyu bir çox insanın mal-mülkünü, onların cəmiyyətdə tutduğu mövqeyi və imkanları öz əlinə keçirə biləcəyi kimi, öz əlində olanları da itirə bilər. Bu vəziyyət başqalarının mal-mülk, mövqe, iş və ruzisinə göz dikməyə səbəb olur. Buna görə də dava-dalaş qopur və qan tökülür. Peyğəmbərlərə etiraz edənlər də öz əllərindəkilərini itirmək qorxusu ilə hərəkət ediblər. Peyğəmbərlər onları bu qorxudan xilas etmək üçün belə deyiblər:

Mən bunların müqabilində sizdən heç bir əvəz istəmirəm. Mənim alacağım [əvəz, muzd] ancaq aləmlərin Rəbbindəndir (Şuəra, 26/127)!

Hər xəlifənin yerinə keçdiyi özündən əvvəlki şəxs o xəlifənin sələfi olur. Beləliklə, bir xələf-sələf sistemi yaranır. Mələklər: “Sən orada qarışıqlıq salan və qan tökən bir kəsmi yaratmaq istəyirsən?”, – dedikləri zaman, əslində bu sistemə qarşı hiss etdikləri narahatlıq və təlaşı dilə gətirdilər. Allah Təala isə belə bir şeyin olmadığını bildirməmiş, lakin mələklərin bilmədikləri şeylər olduğunu bəyan etmişdir. Bu ayəyə istinadən insanın Allahın xəlifəsi olduğuna dair iddialar irəli sürülür. Xəlifə isə birinin olmaması, acizliyi, yaxud ölümü səbəbi ilə onun yerinə keçən şəxsdir.2 Elə isə insan Allaha deyil, yalnız başqa bir insana xəlifə ola bilər. Mövzu ilə əlaqədar bütün ayələr xəlifə sözünün bu mənasını qüvvətləndirir:

Ey Davud! Biz səni yer üzündə xəlifə etdik. Buna görə də insanlar arasında ədalətlə [doğru] hökm ver, öz nəfsinə uyma. Yoxsa bu səni Allahın yolundan sapdırar (Sad, 38/26).

Çünki Davud özündən əvvəl o torpaqlarda hakim olan Talutun yerinə keçmişdi. Bu mövzuyla, yəni, xəlifə məsələsi ilə əlaqədar bütün ayələr ancaq insanların bir-birinə xəlifə olduqlarını bildirir.3 Bu ayələrdən ikisi belədir:

Qövmü Nuhu yenə təkzib etdi. Biz də Nuhu və gəmidə onunla birlikdə olanları xilas etdik. Onları xəlifə etdik. Ayələrimizi təkzib edənləri isə suda batırıb boğduq. Gör [əzabla] qorxudulanların sonu necə oldu (Yunus, 10/73)!

[Musaya inananlar] dedilər: “Biz sən bizə peyğəmbər olaraq gəlməmişdən əvvəl də, gəldikdən sonra da əziyyət çəkdik”. [Musa onlara belə] cavab verdi: “Bəlkə də, Rəbbiniz düşməninizi yox edib, sizi yer üzündə xəlifə [varis] edəcək. Sonra da sizin nə etdiyinizə baxacaq” (Əraf, 7/129).

Bir dəfə bir alimlə belə bir söhbətimiz oldu. Mən ondan soruşdum ki, insan Allahın vəkili ola bilərmi? Alim mənə belə cavab verdi:

– Xeyr, Allah peyğəmbərini vəkil etməyib. Heç bizi edərmi? Allah peyğəmbərinə: “Əgər Allah istəsəydi, onlar şərik qoşub, müşrik olmazdılar. Biz səni onların üstündə qoruyucu qoymamışıq və sən onların vəkili də deyilsən!” (Ənam, 6/107); və “Sən sadəcə olaraq [müşrik və kafirləri Allahın əzabı ilə] qorxudan [bu barədə xəbərdarlıq edən] bir peyğəmbərsən. Allah isə hər şeyə vəkildir!” (Hud, 11/12), – deyə buyurub.

Mən alimdən yenə soruşdum:

– İnsan Allahın xəlifəsi ola bilərmi?

Alim cavab verdi:

– Bəli, ola bilər. Çünki Allah mələklərə: “Mən yer üzündə bir xəlifə yaradacağam”, – deyib.

Bundan sonra mən belə bir sual verdim:

– Xəlifəlik yüksək vəzifədir, yoxsa vəkillik?

Alim mənə: “Xəlifəlik daha yüksək bir vəzifədir. Vəkil bəzi məsələlərdə bir şeyi təmsil etmək səlahiyyətinə malik olur, ancaq xəlifənin səlahiyyətləri daha geniş və çoxdur”, – deyə cavab verdi.

Mən bir sual da soruşdum:

– Allahın vəkili ola bilməyən, xəlifəsi ola bilər?

Alim sualıma sualla cavab verdi:

– Bəs o ayəni sən necə başa düşürsən?

Mən də ona belə cavab verdim:

-Qurani-Kərimdə mütləq bir ayəni şərh edən başqa bir ayə var. Allah Təala: “Əlif, Lam, Ra. Bu, elə bir kitabdır ki, onun ayələri hikmət sahibidir. Hər şeydən xəbərdar olan [Allah] tərəfindən təsbit olunub və təfsilatla izah edilib” (Hud, 11/1), – deyə buyurmuşdur. Mövzuyla əlaqədar ayələrə baxıldığı vaxt, məlum olur ki, Bəqərə surəsinin 30-cu ayəsində söhbət bir şəxsin digərinin yerinə keçməsindən və xələf-sələf sistemindən gedir. Əksinə, insan Allaha xəlifə ola bilməz. İnsanın Allaha xəlifə olması həm xəlifə sözünün mənasına ziddir, həm də çox eybəcər bir vəziyyətin meydana gəlməsinə səbəb olar. Çünki belə olan halda, mələklər «Allahın yerinə keçəcək birinin fitnə-fəsad törədən və qan tökən birisi olacağını» deməklə, əslində Allahın fitnə-fəsad törədən və qan tökən olduğunu demiş olarlar. Halbuki, Allah Təala da, mələklər də belə şeylərdən uzaqdır.

Alim belə dedi:

– Sən məni susdurdun.

TƏSBİH VƏ TƏQDİS

Mələklər: “Nə eyləsən, gözəl eylərsən, buna görə biz də sənə tabe olub, qarşında boyun əyirik”, – dedilər. Allah onlara: “Mən sizin bilmədiklərinizi bilirəm”, –  deyə buyurdu.

Təsbih sözü səbh kökündən əmələ gəlib. Səbh havada, yaxud suda sürətlə axıb getmək, üzmək, ulduzların öz trayektoriyalarında hərəkət etməsi kimi mənalar verir. Hər biri göydə [öz dairəsində] üzər (Yasin, 36/40). Səbh kəlməsi bunlarla yanaşı, sürətlə qaçmaqatın sürətlə qaçması kimi mənaları da ifadə edir. Təsbih sözü isə Allaha ibadət etməkdə tələsmək mənasında işlədilib.4

Buradan çıxan nəticəyə görə, نسبح بحمدكnusəbbihu bihəmdikə cümləsi «sənin həmdinin səbəbi ilə dərhal sənə qul oluruq» mənasını verir. Buna həmd sözünün tərcüməsini də əlavə edəndə, ümumi məna bu cür olur: Sən neylərsən, gözəl eylərsən. Biz də buna görə sənə boyun əyirik.5

Təqdis kəlməsi quds (qüds) kökündən düzəldilib. Qüdsün mənası təmiz olmaqdır. Təqdis isə tərtəmiz saymaqpak hesab etməyi bildirir. Quddüs6 Allahın adlarından biri olub, ləkəsiz və pak deməkdir.7 Allahın tərtəmiz və pak olduğunu onun etdiklərinə baxıb, görə bilərik. نقدس لكnuqaddisu ləkə – «səni təqdis edirik» cümləsini «sən ən təmizini edirsən» olaraq tərcümə etməyimizin səbəbi də məhz budur.

Materialdan istifadə edərkən mənbə göstərilməlidir. Müsəlmanlar © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

  1. Abdulaziz Bayındır, Qurani-Kərimin izahlı tərcüməsi: Fatihə surəsi, Bəqərə surəsi (Azərbaycan dilinə tərcümə edən: Dr. Fəqani Bəylərov), Bakı, Təknur nəşriyyatı, 2005, s. 114-118. []
  2. Rağib Əl-İsfahaninin Müfrədat lüğəti, خ ل ف (Xa, Lam hərfləri) bəndi. Səfvan Adnan Davudinin təhqiqi ilə, Dəməşq və Beyrut, 1412/1992. []
  3. Xələf kökündən törəyib eyni mənanı verən kəlmələri aşağıdakı ayələrdə görmək mümkündür:

    Bəqərə, 2/30, 66; Ali-İmran, 3/170; Nisa, 4/9; Ənam, 6/133, 165; Əraf, 7/69, 74, 129, 169; Yunus, 10/14, 73; Hud, 11/57; Rəd, 13/11; İsra, 17/76; Məryəm, 19/59; Nur, 24/55; Nəml, 27/62; Fatir, 35/39; Sad, 38/26. Ümumilikdə 20 ayə. []

  4. Rağib Əl-İsfahaninin Müfrədat lüğəti, س ب ح (Sin, Ha hərfləri) bəndi. Səfvan Adnan Davudinin təhqiqi ilə, Dəməşq və Beyrut, 1412/1992. []
  5. Geniş məlumat üçün Fatihə surəsi, 1-ci ayənin şərhinə baxın. []
  6. Bu söz Ərəb dilində qaf hərfi ilə Quddus – قدوس olaraq yazılır və emfatik samit olan qa ilə tələffüz edilir. Ü səsinə gəlincə, Ərəb ədəbi dilində ümumiyyətlə belə bir səs yoxdur. Mən  burada Quddus sözünü Azərbaycan dilinin tələffüz tərzinə uyğunlaşdırmağı münasib hesab etdim – tərcüməçinin qeydi. []
  7. Rağib Əl-İsfahaninin Müfrədat lüğəti, ق د س (Qaf, DəlSin hərfləri) bəndi. Səfvan Adnan Davudinin təhqiqi ilə, Dəməşq və Beyrut, 1412/1992. []
Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
2.745 dəfə oxundu
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 6.105 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 4.869 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 13.177 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.572 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 5.880 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.684 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.494 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 19.387 dəfə oxundu
9 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.665 dəfə oxundu
10 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.745 dəfə oxundu
11 Kişinin seksuallığı 09.01.12 14.920 dəfə oxundu
12 Vəhy 12.04.13 1.785 dəfə oxundu
13 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 272 dəfə oxundu
14 Təsbeh 06.07.09 3.598 dəfə oxundu
15 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.411 dəfə oxundu
16 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.651 dəfə oxundu
17 İsra və Merac 02.04.16 1.138 dəfə oxundu
18 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.338 dəfə oxundu
19 Hamının bildiyi Namaz. 26.01.18 399 dəfə oxundu
20 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.325 dəfə oxundu
21 Qəndil 30.06.09 7.680 dəfə oxundu
22 Şəfaət 08.04.10 3.096 dəfə oxundu
23 Surroqat analıq 03.02.12 4.708 dəfə oxundu
24 Təvəssül 10.06.13 2.994 dəfə oxundu
25 “Ən zəif ev” 09.03.18 233 dəfə oxundu
26 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.556 dəfə oxundu
27 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 12.577 dəfə oxundu
28 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.494 dəfə oxundu
29 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.489 dəfə oxundu
30 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.249 dəfə oxundu
31 Yusifin köynəyi, Yaqubun gözü. 30.03.18 319 dəfə oxundu
32 Donuz dərisi 02.11.09 3.193 dəfə oxundu
33 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 7.416 dəfə oxundu
34 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 7.570 dəfə oxundu
35 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 2.919 dəfə oxundu
36 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.185 dəfə oxundu
37 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 3.956 dəfə oxundu
38 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 42.426 dəfə oxundu
39 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 9.327 dəfə oxundu
40 Şəfaət inancı 08.02.11 2.858 dəfə oxundu
41 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.835 dəfə oxundu
42 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 2.931 dəfə oxundu
43 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 8.226 dəfə oxundu
44 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.423 dəfə oxundu
45 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 4.576 dəfə oxundu
46 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.613 dəfə oxundu
47 Qadınların sünnəti 15.07.12 13.153 dəfə oxundu
48 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 1.997 dəfə oxundu
49 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.837 dəfə oxundu
50 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.534 dəfə oxundu
51 Dua 25.11.10 6.870 dəfə oxundu
52 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 5.306 dəfə oxundu
53 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 8.781 dəfə oxundu
54 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.028 dəfə oxundu
55 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.741 dəfə oxundu
56 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 5.979 dəfə oxundu
57 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.608 dəfə oxundu
58 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.477 dəfə oxundu
59 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.437 dəfə oxundu
60 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.395 dəfə oxundu
61 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.348 dəfə oxundu
62 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.496 dəfə oxundu
63 Şirk və küfr 14.07.11 3.417 dəfə oxundu
64 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.068 dəfə oxundu
65 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 2.027 dəfə oxundu
66 Nişanlıların kəbini 14.05.09 11.052 dəfə oxundu
67 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 6.630 dəfə oxundu
68 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.115 dəfə oxundu
69 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.877 dəfə oxundu
70 Vəsilə nədir? 27.05.16 1.998 dəfə oxundu
71 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.980 dəfə oxundu
72 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 9.629 dəfə oxundu
73 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 1.987 dəfə oxundu
74 Hikmət 09.01.16 3.889 dəfə oxundu
75 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 2.290 dəfə oxundu
76 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.518 dəfə oxundu
77 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.728 dəfə oxundu
78 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.386 dəfə oxundu
79 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 982 dəfə oxundu
80 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 1.790 dəfə oxundu
81 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.456 dəfə oxundu
82 Faiz 29.03.10 4.290 dəfə oxundu
83 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.418 dəfə oxundu
84 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.403 dəfə oxundu
85 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.127 dəfə oxundu
86 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.393 dəfə oxundu
87 Namazları cəm etmək 08.04.10 6.575 dəfə oxundu
88 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 7.426 dəfə oxundu
89 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 3.943 dəfə oxundu
90 Qadınların döyülməsi 29.03.17 1.094 dəfə oxundu
91 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 5.881 dəfə oxundu
92 Vərdişlər 10.04.10 2.580 dəfə oxundu
93 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.798 dəfə oxundu
94 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 7.941 dəfə oxundu
95 Tağut 28.04.17 2.334 dəfə oxundu