Allah, insan və xələf-sələf
Müsəlmanlar > Tədqiqatlar Tarix: 12 Nisan 2010 Tövsiyə et Çap et

XƏLƏF-SƏLƏF MƏSƏLƏSİ

Bəqərə surəsi, 30-cu ayə1

Rəbbin mələklərə: “Mən yer üzündə bir xəlifə yaradacağam”, – dediyi zaman mələklər: “Sən orada qarışıqlıq salan və qan tökən bir kəsmi yaratmaq istəyirsən?”, –  deyib əlavə etdilər: “Amma nə eyləsən, gözəl eylərsən, buna görə biz də sənə tabe olub, qarşında boyun əyirik”. Allah onlara: “Mən sizin bilmədiklərinizi bilirəm”, –  deyə buyurdu.

Başqasının yerinə keçənə xəlifə, yaxud xələf deyilir. Hər insan ilk əvvəl öz atasının yerinə keçir. İnsan ömrü boyu bir çox insanın mal-mülkünü, onların cəmiyyətdə tutduğu mövqeyi və imkanları öz əlinə keçirə biləcəyi kimi, öz əlində olanları da itirə bilər. Bu vəziyyət başqalarının mal-mülk, mövqe, iş və ruzisinə göz dikməyə səbəb olur. Buna görə də dava-dalaş qopur və qan tökülür. Peyğəmbərlərə etiraz edənlər də öz əllərindəkilərini itirmək qorxusu ilə hərəkət ediblər. Peyğəmbərlər onları bu qorxudan xilas etmək üçün belə deyiblər:

Mən bunların müqabilində sizdən heç bir əvəz istəmirəm. Mənim alacağım [əvəz, muzd] ancaq aləmlərin Rəbbindəndir (Şuəra, 26/127)!

Hər xəlifənin yerinə keçdiyi özündən əvvəlki şəxs o xəlifənin sələfi olur. Beləliklə, bir xələf-sələf sistemi yaranır. Mələklər: “Sən orada qarışıqlıq salan və qan tökən bir kəsmi yaratmaq istəyirsən?”, – dedikləri zaman, əslində bu sistemə qarşı hiss etdikləri narahatlıq və təlaşı dilə gətirdilər. Allah Təala isə belə bir şeyin olmadığını bildirməmiş, lakin mələklərin bilmədikləri şeylər olduğunu bəyan etmişdir. Bu ayəyə istinadən insanın Allahın xəlifəsi olduğuna dair iddialar irəli sürülür. Xəlifə isə birinin olmaması, acizliyi, yaxud ölümü səbəbi ilə onun yerinə keçən şəxsdir.2 Elə isə insan Allaha deyil, yalnız başqa bir insana xəlifə ola bilər. Mövzu ilə əlaqədar bütün ayələr xəlifə sözünün bu mənasını qüvvətləndirir:

Ey Davud! Biz səni yer üzündə xəlifə etdik. Buna görə də insanlar arasında ədalətlə [doğru] hökm ver, öz nəfsinə uyma. Yoxsa bu səni Allahın yolundan sapdırar (Sad, 38/26).

Çünki Davud özündən əvvəl o torpaqlarda hakim olan Talutun yerinə keçmişdi. Bu mövzuyla, yəni, xəlifə məsələsi ilə əlaqədar bütün ayələr ancaq insanların bir-birinə xəlifə olduqlarını bildirir.3 Bu ayələrdən ikisi belədir:

Qövmü Nuhu yenə təkzib etdi. Biz də Nuhu və gəmidə onunla birlikdə olanları xilas etdik. Onları xəlifə etdik. Ayələrimizi təkzib edənləri isə suda batırıb boğduq. Gör [əzabla] qorxudulanların sonu necə oldu (Yunus, 10/73)!

[Musaya inananlar] dedilər: “Biz sən bizə peyğəmbər olaraq gəlməmişdən əvvəl də, gəldikdən sonra da əziyyət çəkdik”. [Musa onlara belə] cavab verdi: “Bəlkə də, Rəbbiniz düşməninizi yox edib, sizi yer üzündə xəlifə [varis] edəcək. Sonra da sizin nə etdiyinizə baxacaq” (Əraf, 7/129).

Bir dəfə bir alimlə belə bir söhbətimiz oldu. Mən ondan soruşdum ki, insan Allahın vəkili ola bilərmi? Alim mənə belə cavab verdi:

– Xeyr, Allah peyğəmbərini vəkil etməyib. Heç bizi edərmi? Allah peyğəmbərinə: “Əgər Allah istəsəydi, onlar şərik qoşub, müşrik olmazdılar. Biz səni onların üstündə qoruyucu qoymamışıq və sən onların vəkili də deyilsən!” (Ənam, 6/107); və “Sən sadəcə olaraq [müşrik və kafirləri Allahın əzabı ilə] qorxudan [bu barədə xəbərdarlıq edən] bir peyğəmbərsən. Allah isə hər şeyə vəkildir!” (Hud, 11/12), – deyə buyurub.

Mən alimdən yenə soruşdum:

– İnsan Allahın xəlifəsi ola bilərmi?

Alim cavab verdi:

– Bəli, ola bilər. Çünki Allah mələklərə: “Mən yer üzündə bir xəlifə yaradacağam”, – deyib.

Bundan sonra mən belə bir sual verdim:

– Xəlifəlik yüksək vəzifədir, yoxsa vəkillik?

Alim mənə: “Xəlifəlik daha yüksək bir vəzifədir. Vəkil bəzi məsələlərdə bir şeyi təmsil etmək səlahiyyətinə malik olur, ancaq xəlifənin səlahiyyətləri daha geniş və çoxdur”, – deyə cavab verdi.

Mən bir sual da soruşdum:

– Allahın vəkili ola bilməyən, xəlifəsi ola bilər?

Alim sualıma sualla cavab verdi:

– Bəs o ayəni sən necə başa düşürsən?

Mən də ona belə cavab verdim:

-Qurani-Kərimdə mütləq bir ayəni şərh edən başqa bir ayə var. Allah Təala: “Əlif, Lam, Ra. Bu, elə bir kitabdır ki, onun ayələri hikmət sahibidir. Hər şeydən xəbərdar olan [Allah] tərəfindən təsbit olunub və təfsilatla izah edilib” (Hud, 11/1), – deyə buyurmuşdur. Mövzuyla əlaqədar ayələrə baxıldığı vaxt, məlum olur ki, Bəqərə surəsinin 30-cu ayəsində söhbət bir şəxsin digərinin yerinə keçməsindən və xələf-sələf sistemindən gedir. Əksinə, insan Allaha xəlifə ola bilməz. İnsanın Allaha xəlifə olması həm xəlifə sözünün mənasına ziddir, həm də çox eybəcər bir vəziyyətin meydana gəlməsinə səbəb olar. Çünki belə olan halda, mələklər «Allahın yerinə keçəcək birinin fitnə-fəsad törədən və qan tökən birisi olacağını» deməklə, əslində Allahın fitnə-fəsad törədən və qan tökən olduğunu demiş olarlar. Halbuki, Allah Təala da, mələklər də belə şeylərdən uzaqdır.

Alim belə dedi:

– Sən məni susdurdun.

TƏSBİH VƏ TƏQDİS

Mələklər: “Nə eyləsən, gözəl eylərsən, buna görə biz də sənə tabe olub, qarşında boyun əyirik”, – dedilər. Allah onlara: “Mən sizin bilmədiklərinizi bilirəm”, –  deyə buyurdu.

Təsbih sözü səbh kökündən əmələ gəlib. Səbh havada, yaxud suda sürətlə axıb getmək, üzmək, ulduzların öz trayektoriyalarında hərəkət etməsi kimi mənalar verir. Hər biri göydə [öz dairəsində] üzər (Yasin, 36/40). Səbh kəlməsi bunlarla yanaşı, sürətlə qaçmaqatın sürətlə qaçması kimi mənaları da ifadə edir. Təsbih sözü isə Allaha ibadət etməkdə tələsmək mənasında işlədilib.4

Buradan çıxan nəticəyə görə, نسبح بحمدكnusəbbihu bihəmdikə cümləsi «sənin həmdinin səbəbi ilə dərhal sənə qul oluruq» mənasını verir. Buna həmd sözünün tərcüməsini də əlavə edəndə, ümumi məna bu cür olur: Sən neylərsən, gözəl eylərsən. Biz də buna görə sənə boyun əyirik.5

Təqdis kəlməsi quds (qüds) kökündən düzəldilib. Qüdsün mənası təmiz olmaqdır. Təqdis isə tərtəmiz saymaqpak hesab etməyi bildirir. Quddüs6 Allahın adlarından biri olub, ləkəsiz və pak deməkdir.7 Allahın tərtəmiz və pak olduğunu onun etdiklərinə baxıb, görə bilərik. نقدس لكnuqaddisu ləkə – «səni təqdis edirik» cümləsini «sən ən təmizini edirsən» olaraq tərcümə etməyimizin səbəbi də məhz budur.

Materialdan istifadə edərkən mənbə göstərilməlidir. Müsəlmanlar © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

  1. Abdulaziz Bayındır, Qurani-Kərimin izahlı tərcüməsi: Fatihə surəsi, Bəqərə surəsi (Azərbaycan dilinə tərcümə edən: Dr. Fəqani Bəylərov), Bakı, Təknur nəşriyyatı, 2005, s. 114-118. []
  2. Rağib Əl-İsfahaninin Müfrədat lüğəti, خ ل ف (Xa, Lam hərfləri) bəndi. Səfvan Adnan Davudinin təhqiqi ilə, Dəməşq və Beyrut, 1412/1992. []
  3. Xələf kökündən törəyib eyni mənanı verən kəlmələri aşağıdakı ayələrdə görmək mümkündür:

    Bəqərə, 2/30, 66; Ali-İmran, 3/170; Nisa, 4/9; Ənam, 6/133, 165; Əraf, 7/69, 74, 129, 169; Yunus, 10/14, 73; Hud, 11/57; Rəd, 13/11; İsra, 17/76; Məryəm, 19/59; Nur, 24/55; Nəml, 27/62; Fatir, 35/39; Sad, 38/26. Ümumilikdə 20 ayə. []

  4. Rağib Əl-İsfahaninin Müfrədat lüğəti, س ب ح (Sin, Ha hərfləri) bəndi. Səfvan Adnan Davudinin təhqiqi ilə, Dəməşq və Beyrut, 1412/1992. []
  5. Geniş məlumat üçün Fatihə surəsi, 1-ci ayənin şərhinə baxın. []
  6. Bu söz Ərəb dilində qaf hərfi ilə Quddus – قدوس olaraq yazılır və emfatik samit olan qa ilə tələffüz edilir. Ü səsinə gəlincə, Ərəb ədəbi dilində ümumiyyətlə belə bir səs yoxdur. Mən  burada Quddus sözünü Azərbaycan dilinin tələffüz tərzinə uyğunlaşdırmağı münasib hesab etdim – tərcüməçinin qeydi. []
  7. Rağib Əl-İsfahaninin Müfrədat lüğəti, ق د س (Qaf, DəlSin hərfləri) bəndi. Səfvan Adnan Davudinin təhqiqi ilə, Dəməşq və Beyrut, 1412/1992. []
Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
2.774 dəfə oxundu
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 6.141 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 5.030 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 13.284 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.613 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 5.911 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.736 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.520 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 19.516 dəfə oxundu
9 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.413 dəfə oxundu
10 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.546 dəfə oxundu
11 Şirk və küfr 14.07.11 3.542 dəfə oxundu
12 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.161 dəfə oxundu
13 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 2.131 dəfə oxundu
14 Nişanlıların kəbini 14.05.09 11.567 dəfə oxundu
15 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 6.875 dəfə oxundu
16 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.185 dəfə oxundu
17 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.924 dəfə oxundu
18 Vəsilə nədir? 27.05.16 2.134 dəfə oxundu
19 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.984 dəfə oxundu
20 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 9.995 dəfə oxundu
21 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 2.516 dəfə oxundu
22 Hikmət 09.01.16 4.281 dəfə oxundu
23 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 2.773 dəfə oxundu
24 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.613 dəfə oxundu
25 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.784 dəfə oxundu
26 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.533 dəfə oxundu
27 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 1.032 dəfə oxundu
28 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 1.937 dəfə oxundu
29 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.490 dəfə oxundu
30 Faiz 29.03.10 4.483 dəfə oxundu
31 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.442 dəfə oxundu
32 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.630 dəfə oxundu
33 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.161 dəfə oxundu
34 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.403 dəfə oxundu
35 Namazları cəm etmək 08.04.10 6.858 dəfə oxundu
36 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 8.057 dəfə oxundu
37 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 4.048 dəfə oxundu
38 Qadınların döyülməsi 29.03.17 1.401 dəfə oxundu
39 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 6.305 dəfə oxundu
40 Vərdişlər 10.04.10 2.604 dəfə oxundu
41 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.874 dəfə oxundu
42 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 8.583 dəfə oxundu
43 Tağut 28.04.17 3.211 dəfə oxundu
44 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.721 dəfə oxundu
45 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.774 dəfə oxundu
46 Kişinin seksuallığı 09.01.12 15.878 dəfə oxundu
47 Vəhy 12.04.13 1.809 dəfə oxundu
48 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 563 dəfə oxundu
49 Təsbeh 06.07.09 3.642 dəfə oxundu
50 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.585 dəfə oxundu
51 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.656 dəfə oxundu
52 İsra və Merac 02.04.16 1.181 dəfə oxundu
53 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.379 dəfə oxundu
54 Hamının bildiyi Namaz. 26.01.18 663 dəfə oxundu
55 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.363 dəfə oxundu
56 Qəndil 30.06.09 7.784 dəfə oxundu
57 Şəfaət 08.04.10 3.158 dəfə oxundu
58 Surroqat analıq 03.02.12 4.799 dəfə oxundu
59 Təvəssül 10.06.13 3.107 dəfə oxundu
60 “Ən zəif ev” 09.03.18 321 dəfə oxundu
61 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.639 dəfə oxundu
62 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 12.990 dəfə oxundu
63 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.531 dəfə oxundu
64 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.568 dəfə oxundu
65 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.361 dəfə oxundu
66 Yusifin köynəyi, Yaqubun gözü. 30.03.18 468 dəfə oxundu
67 Donuz dərisi 02.11.09 3.247 dəfə oxundu
68 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 7.813 dəfə oxundu
69 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 7.783 dəfə oxundu
70 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 3.072 dəfə oxundu
71 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.201 dəfə oxundu
72 Quran və Mədəni İnkişaf Lahiyəsi 13.07.18 323 dəfə oxundu
73 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 3.978 dəfə oxundu
74 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 44.132 dəfə oxundu
75 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 9.410 dəfə oxundu
76 Şəfaət inancı 08.02.11 2.909 dəfə oxundu
77 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.852 dəfə oxundu
78 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 3.042 dəfə oxundu
79 Quranda Hicab/Başörtüsü. 24.09.18 493 dəfə oxundu
80 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 8.897 dəfə oxundu
81 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.446 dəfə oxundu
82 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 4.858 dəfə oxundu
83 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.751 dəfə oxundu
84 Qadınların sünnəti 15.07.12 13.449 dəfə oxundu
85 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 2.072 dəfə oxundu
86 Xums nədir? 11.01.19 235 dəfə oxundu
87 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.920 dəfə oxundu
88 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.615 dəfə oxundu
89 Dua 25.11.10 7.045 dəfə oxundu
90 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 5.696 dəfə oxundu
91 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 9.026 dəfə oxundu
92 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.095 dəfə oxundu
93 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.848 dəfə oxundu
94 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 6.222 dəfə oxundu
95 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.790 dəfə oxundu
96 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.497 dəfə oxundu
97 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.446 dəfə oxundu
98 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.531 dəfə oxundu