Allah, insan və xələf-sələf
Müsəlmanlar > Tədqiqatlar Tarix: 12 Nisan 2010 Tövsiyə et Çap et

XƏLƏF-SƏLƏF MƏSƏLƏSİ

Bəqərə surəsi, 30-cu ayə1

Rəbbin mələklərə: “Mən yer üzündə bir xəlifə yaradacağam”, – dediyi zaman mələklər: “Sən orada qarışıqlıq salan və qan tökən bir kəsmi yaratmaq istəyirsən?”, –  deyib əlavə etdilər: “Amma nə eyləsən, gözəl eylərsən, buna görə biz də sənə tabe olub, qarşında boyun əyirik”. Allah onlara: “Mən sizin bilmədiklərinizi bilirəm”, –  deyə buyurdu.

Başqasının yerinə keçənə xəlifə, yaxud xələf deyilir. Hər insan ilk əvvəl öz atasının yerinə keçir. İnsan ömrü boyu bir çox insanın mal-mülkünü, onların cəmiyyətdə tutduğu mövqeyi və imkanları öz əlinə keçirə biləcəyi kimi, öz əlində olanları da itirə bilər. Bu vəziyyət başqalarının mal-mülk, mövqe, iş və ruzisinə göz dikməyə səbəb olur. Buna görə də dava-dalaş qopur və qan tökülür. Peyğəmbərlərə etiraz edənlər də öz əllərindəkilərini itirmək qorxusu ilə hərəkət ediblər. Peyğəmbərlər onları bu qorxudan xilas etmək üçün belə deyiblər:

Mən bunların müqabilində sizdən heç bir əvəz istəmirəm. Mənim alacağım [əvəz, muzd] ancaq aləmlərin Rəbbindəndir (Şuəra, 26/127)!

Hər xəlifənin yerinə keçdiyi özündən əvvəlki şəxs o xəlifənin sələfi olur. Beləliklə, bir xələf-sələf sistemi yaranır. Mələklər: “Sən orada qarışıqlıq salan və qan tökən bir kəsmi yaratmaq istəyirsən?”, – dedikləri zaman, əslində bu sistemə qarşı hiss etdikləri narahatlıq və təlaşı dilə gətirdilər. Allah Təala isə belə bir şeyin olmadığını bildirməmiş, lakin mələklərin bilmədikləri şeylər olduğunu bəyan etmişdir. Bu ayəyə istinadən insanın Allahın xəlifəsi olduğuna dair iddialar irəli sürülür. Xəlifə isə birinin olmaması, acizliyi, yaxud ölümü səbəbi ilə onun yerinə keçən şəxsdir.2 Elə isə insan Allaha deyil, yalnız başqa bir insana xəlifə ola bilər. Mövzu ilə əlaqədar bütün ayələr xəlifə sözünün bu mənasını qüvvətləndirir:

Ey Davud! Biz səni yer üzündə xəlifə etdik. Buna görə də insanlar arasında ədalətlə [doğru] hökm ver, öz nəfsinə uyma. Yoxsa bu səni Allahın yolundan sapdırar (Sad, 38/26).

Çünki Davud özündən əvvəl o torpaqlarda hakim olan Talutun yerinə keçmişdi. Bu mövzuyla, yəni, xəlifə məsələsi ilə əlaqədar bütün ayələr ancaq insanların bir-birinə xəlifə olduqlarını bildirir.3 Bu ayələrdən ikisi belədir:

Qövmü Nuhu yenə təkzib etdi. Biz də Nuhu və gəmidə onunla birlikdə olanları xilas etdik. Onları xəlifə etdik. Ayələrimizi təkzib edənləri isə suda batırıb boğduq. Gör [əzabla] qorxudulanların sonu necə oldu (Yunus, 10/73)!

[Musaya inananlar] dedilər: “Biz sən bizə peyğəmbər olaraq gəlməmişdən əvvəl də, gəldikdən sonra da əziyyət çəkdik”. [Musa onlara belə] cavab verdi: “Bəlkə də, Rəbbiniz düşməninizi yox edib, sizi yer üzündə xəlifə [varis] edəcək. Sonra da sizin nə etdiyinizə baxacaq” (Əraf, 7/129).

Bir dəfə bir alimlə belə bir söhbətimiz oldu. Mən ondan soruşdum ki, insan Allahın vəkili ola bilərmi? Alim mənə belə cavab verdi:

– Xeyr, Allah peyğəmbərini vəkil etməyib. Heç bizi edərmi? Allah peyğəmbərinə: “Əgər Allah istəsəydi, onlar şərik qoşub, müşrik olmazdılar. Biz səni onların üstündə qoruyucu qoymamışıq və sən onların vəkili də deyilsən!” (Ənam, 6/107); və “Sən sadəcə olaraq [müşrik və kafirləri Allahın əzabı ilə] qorxudan [bu barədə xəbərdarlıq edən] bir peyğəmbərsən. Allah isə hər şeyə vəkildir!” (Hud, 11/12), – deyə buyurub.

Mən alimdən yenə soruşdum:

– İnsan Allahın xəlifəsi ola bilərmi?

Alim cavab verdi:

– Bəli, ola bilər. Çünki Allah mələklərə: “Mən yer üzündə bir xəlifə yaradacağam”, – deyib.

Bundan sonra mən belə bir sual verdim:

– Xəlifəlik yüksək vəzifədir, yoxsa vəkillik?

Alim mənə: “Xəlifəlik daha yüksək bir vəzifədir. Vəkil bəzi məsələlərdə bir şeyi təmsil etmək səlahiyyətinə malik olur, ancaq xəlifənin səlahiyyətləri daha geniş və çoxdur”, – deyə cavab verdi.

Mən bir sual da soruşdum:

– Allahın vəkili ola bilməyən, xəlifəsi ola bilər?

Alim sualıma sualla cavab verdi:

– Bəs o ayəni sən necə başa düşürsən?

Mən də ona belə cavab verdim:

-Qurani-Kərimdə mütləq bir ayəni şərh edən başqa bir ayə var. Allah Təala: “Əlif, Lam, Ra. Bu, elə bir kitabdır ki, onun ayələri hikmət sahibidir. Hər şeydən xəbərdar olan [Allah] tərəfindən təsbit olunub və təfsilatla izah edilib” (Hud, 11/1), – deyə buyurmuşdur. Mövzuyla əlaqədar ayələrə baxıldığı vaxt, məlum olur ki, Bəqərə surəsinin 30-cu ayəsində söhbət bir şəxsin digərinin yerinə keçməsindən və xələf-sələf sistemindən gedir. Əksinə, insan Allaha xəlifə ola bilməz. İnsanın Allaha xəlifə olması həm xəlifə sözünün mənasına ziddir, həm də çox eybəcər bir vəziyyətin meydana gəlməsinə səbəb olar. Çünki belə olan halda, mələklər «Allahın yerinə keçəcək birinin fitnə-fəsad törədən və qan tökən birisi olacağını» deməklə, əslində Allahın fitnə-fəsad törədən və qan tökən olduğunu demiş olarlar. Halbuki, Allah Təala da, mələklər də belə şeylərdən uzaqdır.

Alim belə dedi:

– Sən məni susdurdun.

TƏSBİH VƏ TƏQDİS

Mələklər: “Nə eyləsən, gözəl eylərsən, buna görə biz də sənə tabe olub, qarşında boyun əyirik”, – dedilər. Allah onlara: “Mən sizin bilmədiklərinizi bilirəm”, –  deyə buyurdu.

Təsbih sözü səbh kökündən əmələ gəlib. Səbh havada, yaxud suda sürətlə axıb getmək, üzmək, ulduzların öz trayektoriyalarında hərəkət etməsi kimi mənalar verir. Hər biri göydə [öz dairəsində] üzər (Yasin, 36/40). Səbh kəlməsi bunlarla yanaşı, sürətlə qaçmaqatın sürətlə qaçması kimi mənaları da ifadə edir. Təsbih sözü isə Allaha ibadət etməkdə tələsmək mənasında işlədilib.4

Buradan çıxan nəticəyə görə, نسبح بحمدكnusəbbihu bihəmdikə cümləsi «sənin həmdinin səbəbi ilə dərhal sənə qul oluruq» mənasını verir. Buna həmd sözünün tərcüməsini də əlavə edəndə, ümumi məna bu cür olur: Sən neylərsən, gözəl eylərsən. Biz də buna görə sənə boyun əyirik.5

Təqdis kəlməsi quds (qüds) kökündən düzəldilib. Qüdsün mənası təmiz olmaqdır. Təqdis isə tərtəmiz saymaqpak hesab etməyi bildirir. Quddüs6 Allahın adlarından biri olub, ləkəsiz və pak deməkdir.7 Allahın tərtəmiz və pak olduğunu onun etdiklərinə baxıb, görə bilərik. نقدس لكnuqaddisu ləkə – «səni təqdis edirik» cümləsini «sən ən təmizini edirsən» olaraq tərcümə etməyimizin səbəbi də məhz budur.

Materialdan istifadə edərkən mənbə göstərilməlidir. Müsəlmanlar © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

  1. Abdulaziz Bayındır, Qurani-Kərimin izahlı tərcüməsi: Fatihə surəsi, Bəqərə surəsi (Azərbaycan dilinə tərcümə edən: Dr. Fəqani Bəylərov), Bakı, Təknur nəşriyyatı, 2005, s. 114-118. []
  2. Rağib Əl-İsfahaninin Müfrədat lüğəti, خ ل ف (Xa, Lam hərfləri) bəndi. Səfvan Adnan Davudinin təhqiqi ilə, Dəməşq və Beyrut, 1412/1992. []
  3. Xələf kökündən törəyib eyni mənanı verən kəlmələri aşağıdakı ayələrdə görmək mümkündür:

    Bəqərə, 2/30, 66; Ali-İmran, 3/170; Nisa, 4/9; Ənam, 6/133, 165; Əraf, 7/69, 74, 129, 169; Yunus, 10/14, 73; Hud, 11/57; Rəd, 13/11; İsra, 17/76; Məryəm, 19/59; Nur, 24/55; Nəml, 27/62; Fatir, 35/39; Sad, 38/26. Ümumilikdə 20 ayə. []

  4. Rağib Əl-İsfahaninin Müfrədat lüğəti, س ب ح (Sin, Ha hərfləri) bəndi. Səfvan Adnan Davudinin təhqiqi ilə, Dəməşq və Beyrut, 1412/1992. []
  5. Geniş məlumat üçün Fatihə surəsi, 1-ci ayənin şərhinə baxın. []
  6. Bu söz Ərəb dilində qaf hərfi ilə Quddus – قدوس olaraq yazılır və emfatik samit olan qa ilə tələffüz edilir. Ü səsinə gəlincə, Ərəb ədəbi dilində ümumiyyətlə belə bir səs yoxdur. Mən  burada Quddus sözünü Azərbaycan dilinin tələffüz tərzinə uyğunlaşdırmağı münasib hesab etdim – tərcüməçinin qeydi. []
  7. Rağib Əl-İsfahaninin Müfrədat lüğəti, ق د س (Qaf, DəlSin hərfləri) bəndi. Səfvan Adnan Davudinin təhqiqi ilə, Dəməşq və Beyrut, 1412/1992. []
Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
2.794 dəfə oxundu
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 6.273 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 5.207 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 13.745 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.674 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 6.047 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.876 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.636 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 20.642 dəfə oxundu
9 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 9.296 dəfə oxundu
10 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.465 dəfə oxundu
11 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 5.057 dəfə oxundu
12 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.943 dəfə oxundu
13 Qadınların sünnəti 15.07.12 13.615 dəfə oxundu
14 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 2.122 dəfə oxundu
15 Xums nədir? 11.01.19 370 dəfə oxundu
16 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.978 dəfə oxundu
17 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.630 dəfə oxundu
18 Dua 25.11.10 7.114 dəfə oxundu
19 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 5.945 dəfə oxundu
20 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 9.163 dəfə oxundu
21 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.142 dəfə oxundu
22 Коран и культурное развитие. 30.01.19 230 dəfə oxundu
23 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.896 dəfə oxundu
24 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 6.398 dəfə oxundu
25 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.840 dəfə oxundu
26 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.510 dəfə oxundu
27 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.460 dəfə oxundu
28 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.632 dəfə oxundu
29 Oruc Kəffarəsi 24.05.19 227 dəfə oxundu
30 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.436 dəfə oxundu
31 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.561 dəfə oxundu
32 Şirk və küfr 14.07.11 3.631 dəfə oxundu
33 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.213 dəfə oxundu
34 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 2.202 dəfə oxundu
35 Nişanlıların kəbini 14.05.09 11.937 dəfə oxundu
36 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 6.966 dəfə oxundu
37 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.215 dəfə oxundu
38 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.944 dəfə oxundu
39 Vəsilə nədir? 27.05.16 2.238 dəfə oxundu
40 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.992 dəfə oxundu
41 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 10.217 dəfə oxundu
42 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 2.640 dəfə oxundu
43 Hikmət 09.01.16 4.647 dəfə oxundu
44 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 3.103 dəfə oxundu
45 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.655 dəfə oxundu
46 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.831 dəfə oxundu
47 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.619 dəfə oxundu
48 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 1.057 dəfə oxundu
49 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 2.079 dəfə oxundu
50 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.513 dəfə oxundu
51 Faiz 29.03.10 4.591 dəfə oxundu
52 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.456 dəfə oxundu
53 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.643 dəfə oxundu
54 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.175 dəfə oxundu
55 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.423 dəfə oxundu
56 Namazları cəm etmək 08.04.10 7.077 dəfə oxundu
57 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 8.454 dəfə oxundu
58 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 4.093 dəfə oxundu
59 Qadınların döyülməsi 29.03.17 1.661 dəfə oxundu
60 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 6.691 dəfə oxundu
61 Vərdişlər 10.04.10 2.641 dəfə oxundu
62 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.909 dəfə oxundu
63 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 8.884 dəfə oxundu
64 Tağut 28.04.17 3.880 dəfə oxundu
65 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.759 dəfə oxundu
66 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.794 dəfə oxundu
67 Kişinin seksuallığı 09.01.12 16.570 dəfə oxundu
68 Vəhy 12.04.13 1.815 dəfə oxundu
69 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 772 dəfə oxundu
70 Təsbeh 06.07.09 3.685 dəfə oxundu
71 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.672 dəfə oxundu
72 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.683 dəfə oxundu
73 İsra və Merac 02.04.16 1.210 dəfə oxundu
74 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.395 dəfə oxundu
75 Hamının bildiyi Namaz. 26.01.18 864 dəfə oxundu
76 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.375 dəfə oxundu
77 Qəndil 30.06.09 8.053 dəfə oxundu
78 Şəfaət 08.04.10 3.204 dəfə oxundu
79 Surroqat analıq 03.02.12 4.841 dəfə oxundu
80 Təvəssül 10.06.13 3.151 dəfə oxundu
81 “Ən zəif ev” 09.03.18 367 dəfə oxundu
82 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.696 dəfə oxundu
83 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 13.301 dəfə oxundu
84 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.577 dəfə oxundu
85 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.616 dəfə oxundu
86 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.415 dəfə oxundu
87 Yusifin köynəyi, Yaqubun gözü. 30.03.18 621 dəfə oxundu
88 Donuz dərisi 02.11.09 3.276 dəfə oxundu
89 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 8.056 dəfə oxundu
90 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 7.934 dəfə oxundu
91 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 3.170 dəfə oxundu
92 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.212 dəfə oxundu
93 Quran və Mədəni İnkişaf Lahiyəsi 13.07.18 343 dəfə oxundu
94 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 4.124 dəfə oxundu
95 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 49.457 dəfə oxundu
96 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 9.885 dəfə oxundu
97 Şəfaət inancı 08.02.11 2.951 dəfə oxundu
98 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.857 dəfə oxundu
99 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 3.136 dəfə oxundu
100 Quranda Hicab/Başörtüsü. 24.09.18 652 dəfə oxundu