Allah, insan və xələf-sələf
Müsəlmanlar > Tədqiqatlar Tarix: 12 Nisan 2010 Tövsiyə et Çap et

XƏLƏF-SƏLƏF MƏSƏLƏSİ

Bəqərə surəsi, 30-cu ayə1

Rəbbin mələklərə: “Mən yer üzündə bir xəlifə yaradacağam”, – dediyi zaman mələklər: “Sən orada qarışıqlıq salan və qan tökən bir kəsmi yaratmaq istəyirsən?”, –  deyib əlavə etdilər: “Amma nə eyləsən, gözəl eylərsən, buna görə biz də sənə tabe olub, qarşında boyun əyirik”. Allah onlara: “Mən sizin bilmədiklərinizi bilirəm”, –  deyə buyurdu.

Başqasının yerinə keçənə xəlifə, yaxud xələf deyilir. Hər insan ilk əvvəl öz atasının yerinə keçir. İnsan ömrü boyu bir çox insanın mal-mülkünü, onların cəmiyyətdə tutduğu mövqeyi və imkanları öz əlinə keçirə biləcəyi kimi, öz əlində olanları da itirə bilər. Bu vəziyyət başqalarının mal-mülk, mövqe, iş və ruzisinə göz dikməyə səbəb olur. Buna görə də dava-dalaş qopur və qan tökülür. Peyğəmbərlərə etiraz edənlər də öz əllərindəkilərini itirmək qorxusu ilə hərəkət ediblər. Peyğəmbərlər onları bu qorxudan xilas etmək üçün belə deyiblər:

Mən bunların müqabilində sizdən heç bir əvəz istəmirəm. Mənim alacağım [əvəz, muzd] ancaq aləmlərin Rəbbindəndir (Şuəra, 26/127)!

Hər xəlifənin yerinə keçdiyi özündən əvvəlki şəxs o xəlifənin sələfi olur. Beləliklə, bir xələf-sələf sistemi yaranır. Mələklər: “Sən orada qarışıqlıq salan və qan tökən bir kəsmi yaratmaq istəyirsən?”, – dedikləri zaman, əslində bu sistemə qarşı hiss etdikləri narahatlıq və təlaşı dilə gətirdilər. Allah Təala isə belə bir şeyin olmadığını bildirməmiş, lakin mələklərin bilmədikləri şeylər olduğunu bəyan etmişdir. Bu ayəyə istinadən insanın Allahın xəlifəsi olduğuna dair iddialar irəli sürülür. Xəlifə isə birinin olmaması, acizliyi, yaxud ölümü səbəbi ilə onun yerinə keçən şəxsdir.2 Elə isə insan Allaha deyil, yalnız başqa bir insana xəlifə ola bilər. Mövzu ilə əlaqədar bütün ayələr xəlifə sözünün bu mənasını qüvvətləndirir:

Ey Davud! Biz səni yer üzündə xəlifə etdik. Buna görə də insanlar arasında ədalətlə [doğru] hökm ver, öz nəfsinə uyma. Yoxsa bu səni Allahın yolundan sapdırar (Sad, 38/26).

Çünki Davud özündən əvvəl o torpaqlarda hakim olan Talutun yerinə keçmişdi. Bu mövzuyla, yəni, xəlifə məsələsi ilə əlaqədar bütün ayələr ancaq insanların bir-birinə xəlifə olduqlarını bildirir.3 Bu ayələrdən ikisi belədir:

Qövmü Nuhu yenə təkzib etdi. Biz də Nuhu və gəmidə onunla birlikdə olanları xilas etdik. Onları xəlifə etdik. Ayələrimizi təkzib edənləri isə suda batırıb boğduq. Gör [əzabla] qorxudulanların sonu necə oldu (Yunus, 10/73)!

[Musaya inananlar] dedilər: “Biz sən bizə peyğəmbər olaraq gəlməmişdən əvvəl də, gəldikdən sonra da əziyyət çəkdik”. [Musa onlara belə] cavab verdi: “Bəlkə də, Rəbbiniz düşməninizi yox edib, sizi yer üzündə xəlifə [varis] edəcək. Sonra da sizin nə etdiyinizə baxacaq” (Əraf, 7/129).

Bir dəfə bir alimlə belə bir söhbətimiz oldu. Mən ondan soruşdum ki, insan Allahın vəkili ola bilərmi? Alim mənə belə cavab verdi:

– Xeyr, Allah peyğəmbərini vəkil etməyib. Heç bizi edərmi? Allah peyğəmbərinə: “Əgər Allah istəsəydi, onlar şərik qoşub, müşrik olmazdılar. Biz səni onların üstündə qoruyucu qoymamışıq və sən onların vəkili də deyilsən!” (Ənam, 6/107); və “Sən sadəcə olaraq [müşrik və kafirləri Allahın əzabı ilə] qorxudan [bu barədə xəbərdarlıq edən] bir peyğəmbərsən. Allah isə hər şeyə vəkildir!” (Hud, 11/12), – deyə buyurub.

Mən alimdən yenə soruşdum:

– İnsan Allahın xəlifəsi ola bilərmi?

Alim cavab verdi:

– Bəli, ola bilər. Çünki Allah mələklərə: “Mən yer üzündə bir xəlifə yaradacağam”, – deyib.

Bundan sonra mən belə bir sual verdim:

– Xəlifəlik yüksək vəzifədir, yoxsa vəkillik?

Alim mənə: “Xəlifəlik daha yüksək bir vəzifədir. Vəkil bəzi məsələlərdə bir şeyi təmsil etmək səlahiyyətinə malik olur, ancaq xəlifənin səlahiyyətləri daha geniş və çoxdur”, – deyə cavab verdi.

Mən bir sual da soruşdum:

– Allahın vəkili ola bilməyən, xəlifəsi ola bilər?

Alim sualıma sualla cavab verdi:

– Bəs o ayəni sən necə başa düşürsən?

Mən də ona belə cavab verdim:

-Qurani-Kərimdə mütləq bir ayəni şərh edən başqa bir ayə var. Allah Təala: “Əlif, Lam, Ra. Bu, elə bir kitabdır ki, onun ayələri hikmət sahibidir. Hər şeydən xəbərdar olan [Allah] tərəfindən təsbit olunub və təfsilatla izah edilib” (Hud, 11/1), – deyə buyurmuşdur. Mövzuyla əlaqədar ayələrə baxıldığı vaxt, məlum olur ki, Bəqərə surəsinin 30-cu ayəsində söhbət bir şəxsin digərinin yerinə keçməsindən və xələf-sələf sistemindən gedir. Əksinə, insan Allaha xəlifə ola bilməz. İnsanın Allaha xəlifə olması həm xəlifə sözünün mənasına ziddir, həm də çox eybəcər bir vəziyyətin meydana gəlməsinə səbəb olar. Çünki belə olan halda, mələklər «Allahın yerinə keçəcək birinin fitnə-fəsad törədən və qan tökən birisi olacağını» deməklə, əslində Allahın fitnə-fəsad törədən və qan tökən olduğunu demiş olarlar. Halbuki, Allah Təala da, mələklər də belə şeylərdən uzaqdır.

Alim belə dedi:

– Sən məni susdurdun.

TƏSBİH VƏ TƏQDİS

Mələklər: “Nə eyləsən, gözəl eylərsən, buna görə biz də sənə tabe olub, qarşında boyun əyirik”, – dedilər. Allah onlara: “Mən sizin bilmədiklərinizi bilirəm”, –  deyə buyurdu.

Təsbih sözü səbh kökündən əmələ gəlib. Səbh havada, yaxud suda sürətlə axıb getmək, üzmək, ulduzların öz trayektoriyalarında hərəkət etməsi kimi mənalar verir. Hər biri göydə [öz dairəsində] üzər (Yasin, 36/40). Səbh kəlməsi bunlarla yanaşı, sürətlə qaçmaqatın sürətlə qaçması kimi mənaları da ifadə edir. Təsbih sözü isə Allaha ibadət etməkdə tələsmək mənasında işlədilib.4

Buradan çıxan nəticəyə görə, نسبح بحمدكnusəbbihu bihəmdikə cümləsi «sənin həmdinin səbəbi ilə dərhal sənə qul oluruq» mənasını verir. Buna həmd sözünün tərcüməsini də əlavə edəndə, ümumi məna bu cür olur: Sən neylərsən, gözəl eylərsən. Biz də buna görə sənə boyun əyirik.5

Təqdis kəlməsi quds (qüds) kökündən düzəldilib. Qüdsün mənası təmiz olmaqdır. Təqdis isə tərtəmiz saymaqpak hesab etməyi bildirir. Quddüs6 Allahın adlarından biri olub, ləkəsiz və pak deməkdir.7 Allahın tərtəmiz və pak olduğunu onun etdiklərinə baxıb, görə bilərik. نقدس لكnuqaddisu ləkə – «səni təqdis edirik» cümləsini «sən ən təmizini edirsən» olaraq tərcümə etməyimizin səbəbi də məhz budur.

Materialdan istifadə edərkən mənbə göstərilməlidir. Müsəlmanlar © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

  1. Abdulaziz Bayındır, Qurani-Kərimin izahlı tərcüməsi: Fatihə surəsi, Bəqərə surəsi (Azərbaycan dilinə tərcümə edən: Dr. Fəqani Bəylərov), Bakı, Təknur nəşriyyatı, 2005, s. 114-118. []
  2. Rağib Əl-İsfahaninin Müfrədat lüğəti, خ ل ف (Xa, Lam hərfləri) bəndi. Səfvan Adnan Davudinin təhqiqi ilə, Dəməşq və Beyrut, 1412/1992. []
  3. Xələf kökündən törəyib eyni mənanı verən kəlmələri aşağıdakı ayələrdə görmək mümkündür:

    Bəqərə, 2/30, 66; Ali-İmran, 3/170; Nisa, 4/9; Ənam, 6/133, 165; Əraf, 7/69, 74, 129, 169; Yunus, 10/14, 73; Hud, 11/57; Rəd, 13/11; İsra, 17/76; Məryəm, 19/59; Nur, 24/55; Nəml, 27/62; Fatir, 35/39; Sad, 38/26. Ümumilikdə 20 ayə. []

  4. Rağib Əl-İsfahaninin Müfrədat lüğəti, س ب ح (Sin, Ha hərfləri) bəndi. Səfvan Adnan Davudinin təhqiqi ilə, Dəməşq və Beyrut, 1412/1992. []
  5. Geniş məlumat üçün Fatihə surəsi, 1-ci ayənin şərhinə baxın. []
  6. Bu söz Ərəb dilində qaf hərfi ilə Quddus – قدوس olaraq yazılır və emfatik samit olan qa ilə tələffüz edilir. Ü səsinə gəlincə, Ərəb ədəbi dilində ümumiyyətlə belə bir səs yoxdur. Mən  burada Quddus sözünü Azərbaycan dilinin tələffüz tərzinə uyğunlaşdırmağı münasib hesab etdim – tərcüməçinin qeydi. []
  7. Rağib Əl-İsfahaninin Müfrədat lüğəti, ق د س (Qaf, DəlSin hərfləri) bəndi. Səfvan Adnan Davudinin təhqiqi ilə, Dəməşq və Beyrut, 1412/1992. []
Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
2.767 dəfə oxundu
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 6.132 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 4.970 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 13.266 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.602 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 5.902 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.716 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.516 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 19.473 dəfə oxundu
9 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 6.174 dəfə oxundu
10 Vərdişlər 10.04.10 2.597 dəfə oxundu
11 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.844 dəfə oxundu
12 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 8.435 dəfə oxundu
13 Tağut 28.04.17 2.957 dəfə oxundu
14 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.711 dəfə oxundu
15 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.767 dəfə oxundu
16 Kişinin seksuallığı 09.01.12 15.589 dəfə oxundu
17 Vəhy 12.04.13 1.804 dəfə oxundu
18 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 470 dəfə oxundu
19 Təsbeh 06.07.09 3.632 dəfə oxundu
20 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.535 dəfə oxundu
21 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.655 dəfə oxundu
22 İsra və Merac 02.04.16 1.170 dəfə oxundu
23 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.364 dəfə oxundu
24 Hamının bildiyi Namaz. 26.01.18 604 dəfə oxundu
25 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.349 dəfə oxundu
26 Qəndil 30.06.09 7.746 dəfə oxundu
27 Şəfaət 08.04.10 3.134 dəfə oxundu
28 Surroqat analıq 03.02.12 4.771 dəfə oxundu
29 Təvəssül 10.06.13 3.083 dəfə oxundu
30 “Ən zəif ev” 09.03.18 302 dəfə oxundu
31 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.627 dəfə oxundu
32 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 12.867 dəfə oxundu
33 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.520 dəfə oxundu
34 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.545 dəfə oxundu
35 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.328 dəfə oxundu
36 Yusifin köynəyi, Yaqubun gözü. 30.03.18 436 dəfə oxundu
37 Donuz dərisi 02.11.09 3.231 dəfə oxundu
38 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 7.695 dəfə oxundu
39 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 7.722 dəfə oxundu
40 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 3.028 dəfə oxundu
41 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.194 dəfə oxundu
42 Quran və Mədəni İnkişaf Lahiyəsi 13.07.18 284 dəfə oxundu
43 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 3.973 dəfə oxundu
44 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 43.763 dəfə oxundu
45 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 9.384 dəfə oxundu
46 Şəfaət inancı 08.02.11 2.895 dəfə oxundu
47 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.846 dəfə oxundu
48 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 3.006 dəfə oxundu
49 Quranda Hicab/Başörtüsü. 24.09.18 398 dəfə oxundu
50 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 8.709 dəfə oxundu
51 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.441 dəfə oxundu
52 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 4.787 dəfə oxundu
53 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.697 dəfə oxundu
54 Qadınların sünnəti 15.07.12 13.377 dəfə oxundu
55 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 2.050 dəfə oxundu
56 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.899 dəfə oxundu
57 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.591 dəfə oxundu
58 Dua 25.11.10 7.000 dəfə oxundu
59 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 5.587 dəfə oxundu
60 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 8.957 dəfə oxundu
61 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.080 dəfə oxundu
62 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.826 dəfə oxundu
63 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 6.151 dəfə oxundu
64 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.736 dəfə oxundu
65 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.491 dəfə oxundu
66 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.445 dəfə oxundu
67 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.491 dəfə oxundu
68 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.398 dəfə oxundu
69 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.537 dəfə oxundu
70 Şirk və küfr 14.07.11 3.498 dəfə oxundu
71 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.132 dəfə oxundu
72 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 2.105 dəfə oxundu
73 Nişanlıların kəbini 14.05.09 11.414 dəfə oxundu
74 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 6.816 dəfə oxundu
75 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.162 dəfə oxundu
76 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.909 dəfə oxundu
77 Vəsilə nədir? 27.05.16 2.087 dəfə oxundu
78 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.984 dəfə oxundu
79 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 9.868 dəfə oxundu
80 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 2.469 dəfə oxundu
81 Hikmət 09.01.16 4.149 dəfə oxundu
82 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 2.627 dəfə oxundu
83 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.602 dəfə oxundu
84 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.768 dəfə oxundu
85 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.465 dəfə oxundu
86 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 1.016 dəfə oxundu
87 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 1.880 dəfə oxundu
88 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.479 dəfə oxundu
89 Faiz 29.03.10 4.415 dəfə oxundu
90 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.435 dəfə oxundu
91 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.562 dəfə oxundu
92 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.150 dəfə oxundu
93 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.399 dəfə oxundu
94 Namazları cəm etmək 08.04.10 6.768 dəfə oxundu
95 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 7.836 dəfə oxundu
96 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 4.017 dəfə oxundu
97 Qadınların döyülməsi 29.03.17 1.320 dəfə oxundu