Allah, insan və xələf-sələf
Müsəlmanlar > Tədqiqatlar Tarix: 12 Nisan 2010 Tövsiyə et Çap et

XƏLƏF-SƏLƏF MƏSƏLƏSİ

Bəqərə surəsi, 30-cu ayə1

Rəbbin mələklərə: “Mən yer üzündə bir xəlifə yaradacağam”, – dediyi zaman mələklər: “Sən orada qarışıqlıq salan və qan tökən bir kəsmi yaratmaq istəyirsən?”, –  deyib əlavə etdilər: “Amma nə eyləsən, gözəl eylərsən, buna görə biz də sənə tabe olub, qarşında boyun əyirik”. Allah onlara: “Mən sizin bilmədiklərinizi bilirəm”, –  deyə buyurdu.

Başqasının yerinə keçənə xəlifə, yaxud xələf deyilir. Hər insan ilk əvvəl öz atasının yerinə keçir. İnsan ömrü boyu bir çox insanın mal-mülkünü, onların cəmiyyətdə tutduğu mövqeyi və imkanları öz əlinə keçirə biləcəyi kimi, öz əlində olanları da itirə bilər. Bu vəziyyət başqalarının mal-mülk, mövqe, iş və ruzisinə göz dikməyə səbəb olur. Buna görə də dava-dalaş qopur və qan tökülür. Peyğəmbərlərə etiraz edənlər də öz əllərindəkilərini itirmək qorxusu ilə hərəkət ediblər. Peyğəmbərlər onları bu qorxudan xilas etmək üçün belə deyiblər:

Mən bunların müqabilində sizdən heç bir əvəz istəmirəm. Mənim alacağım [əvəz, muzd] ancaq aləmlərin Rəbbindəndir (Şuəra, 26/127)!

Hər xəlifənin yerinə keçdiyi özündən əvvəlki şəxs o xəlifənin sələfi olur. Beləliklə, bir xələf-sələf sistemi yaranır. Mələklər: “Sən orada qarışıqlıq salan və qan tökən bir kəsmi yaratmaq istəyirsən?”, – dedikləri zaman, əslində bu sistemə qarşı hiss etdikləri narahatlıq və təlaşı dilə gətirdilər. Allah Təala isə belə bir şeyin olmadığını bildirməmiş, lakin mələklərin bilmədikləri şeylər olduğunu bəyan etmişdir. Bu ayəyə istinadən insanın Allahın xəlifəsi olduğuna dair iddialar irəli sürülür. Xəlifə isə birinin olmaması, acizliyi, yaxud ölümü səbəbi ilə onun yerinə keçən şəxsdir.2 Elə isə insan Allaha deyil, yalnız başqa bir insana xəlifə ola bilər. Mövzu ilə əlaqədar bütün ayələr xəlifə sözünün bu mənasını qüvvətləndirir:

Ey Davud! Biz səni yer üzündə xəlifə etdik. Buna görə də insanlar arasında ədalətlə [doğru] hökm ver, öz nəfsinə uyma. Yoxsa bu səni Allahın yolundan sapdırar (Sad, 38/26).

Çünki Davud özündən əvvəl o torpaqlarda hakim olan Talutun yerinə keçmişdi. Bu mövzuyla, yəni, xəlifə məsələsi ilə əlaqədar bütün ayələr ancaq insanların bir-birinə xəlifə olduqlarını bildirir.3 Bu ayələrdən ikisi belədir:

Qövmü Nuhu yenə təkzib etdi. Biz də Nuhu və gəmidə onunla birlikdə olanları xilas etdik. Onları xəlifə etdik. Ayələrimizi təkzib edənləri isə suda batırıb boğduq. Gör [əzabla] qorxudulanların sonu necə oldu (Yunus, 10/73)!

[Musaya inananlar] dedilər: “Biz sən bizə peyğəmbər olaraq gəlməmişdən əvvəl də, gəldikdən sonra da əziyyət çəkdik”. [Musa onlara belə] cavab verdi: “Bəlkə də, Rəbbiniz düşməninizi yox edib, sizi yer üzündə xəlifə [varis] edəcək. Sonra da sizin nə etdiyinizə baxacaq” (Əraf, 7/129).

Bir dəfə bir alimlə belə bir söhbətimiz oldu. Mən ondan soruşdum ki, insan Allahın vəkili ola bilərmi? Alim mənə belə cavab verdi:

– Xeyr, Allah peyğəmbərini vəkil etməyib. Heç bizi edərmi? Allah peyğəmbərinə: “Əgər Allah istəsəydi, onlar şərik qoşub, müşrik olmazdılar. Biz səni onların üstündə qoruyucu qoymamışıq və sən onların vəkili də deyilsən!” (Ənam, 6/107); və “Sən sadəcə olaraq [müşrik və kafirləri Allahın əzabı ilə] qorxudan [bu barədə xəbərdarlıq edən] bir peyğəmbərsən. Allah isə hər şeyə vəkildir!” (Hud, 11/12), – deyə buyurub.

Mən alimdən yenə soruşdum:

– İnsan Allahın xəlifəsi ola bilərmi?

Alim cavab verdi:

– Bəli, ola bilər. Çünki Allah mələklərə: “Mən yer üzündə bir xəlifə yaradacağam”, – deyib.

Bundan sonra mən belə bir sual verdim:

– Xəlifəlik yüksək vəzifədir, yoxsa vəkillik?

Alim mənə: “Xəlifəlik daha yüksək bir vəzifədir. Vəkil bəzi məsələlərdə bir şeyi təmsil etmək səlahiyyətinə malik olur, ancaq xəlifənin səlahiyyətləri daha geniş və çoxdur”, – deyə cavab verdi.

Mən bir sual da soruşdum:

– Allahın vəkili ola bilməyən, xəlifəsi ola bilər?

Alim sualıma sualla cavab verdi:

– Bəs o ayəni sən necə başa düşürsən?

Mən də ona belə cavab verdim:

-Qurani-Kərimdə mütləq bir ayəni şərh edən başqa bir ayə var. Allah Təala: “Əlif, Lam, Ra. Bu, elə bir kitabdır ki, onun ayələri hikmət sahibidir. Hər şeydən xəbərdar olan [Allah] tərəfindən təsbit olunub və təfsilatla izah edilib” (Hud, 11/1), – deyə buyurmuşdur. Mövzuyla əlaqədar ayələrə baxıldığı vaxt, məlum olur ki, Bəqərə surəsinin 30-cu ayəsində söhbət bir şəxsin digərinin yerinə keçməsindən və xələf-sələf sistemindən gedir. Əksinə, insan Allaha xəlifə ola bilməz. İnsanın Allaha xəlifə olması həm xəlifə sözünün mənasına ziddir, həm də çox eybəcər bir vəziyyətin meydana gəlməsinə səbəb olar. Çünki belə olan halda, mələklər «Allahın yerinə keçəcək birinin fitnə-fəsad törədən və qan tökən birisi olacağını» deməklə, əslində Allahın fitnə-fəsad törədən və qan tökən olduğunu demiş olarlar. Halbuki, Allah Təala da, mələklər də belə şeylərdən uzaqdır.

Alim belə dedi:

– Sən məni susdurdun.

TƏSBİH VƏ TƏQDİS

Mələklər: “Nə eyləsən, gözəl eylərsən, buna görə biz də sənə tabe olub, qarşında boyun əyirik”, – dedilər. Allah onlara: “Mən sizin bilmədiklərinizi bilirəm”, –  deyə buyurdu.

Təsbih sözü səbh kökündən əmələ gəlib. Səbh havada, yaxud suda sürətlə axıb getmək, üzmək, ulduzların öz trayektoriyalarında hərəkət etməsi kimi mənalar verir. Hər biri göydə [öz dairəsində] üzər (Yasin, 36/40). Səbh kəlməsi bunlarla yanaşı, sürətlə qaçmaqatın sürətlə qaçması kimi mənaları da ifadə edir. Təsbih sözü isə Allaha ibadət etməkdə tələsmək mənasında işlədilib.4

Buradan çıxan nəticəyə görə, نسبح بحمدكnusəbbihu bihəmdikə cümləsi «sənin həmdinin səbəbi ilə dərhal sənə qul oluruq» mənasını verir. Buna həmd sözünün tərcüməsini də əlavə edəndə, ümumi məna bu cür olur: Sən neylərsən, gözəl eylərsən. Biz də buna görə sənə boyun əyirik.5

Təqdis kəlməsi quds (qüds) kökündən düzəldilib. Qüdsün mənası təmiz olmaqdır. Təqdis isə tərtəmiz saymaqpak hesab etməyi bildirir. Quddüs6 Allahın adlarından biri olub, ləkəsiz və pak deməkdir.7 Allahın tərtəmiz və pak olduğunu onun etdiklərinə baxıb, görə bilərik. نقدس لكnuqaddisu ləkə – «səni təqdis edirik» cümləsini «sən ən təmizini edirsən» olaraq tərcümə etməyimizin səbəbi də məhz budur.

Materialdan istifadə edərkən mənbə göstərilməlidir. Müsəlmanlar © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

  1. Abdulaziz Bayındır, Qurani-Kərimin izahlı tərcüməsi: Fatihə surəsi, Bəqərə surəsi (Azərbaycan dilinə tərcümə edən: Dr. Fəqani Bəylərov), Bakı, Təknur nəşriyyatı, 2005, s. 114-118. []
  2. Rağib Əl-İsfahaninin Müfrədat lüğəti, خ ل ف (Xa, Lam hərfləri) bəndi. Səfvan Adnan Davudinin təhqiqi ilə, Dəməşq və Beyrut, 1412/1992. []
  3. Xələf kökündən törəyib eyni mənanı verən kəlmələri aşağıdakı ayələrdə görmək mümkündür:

    Bəqərə, 2/30, 66; Ali-İmran, 3/170; Nisa, 4/9; Ənam, 6/133, 165; Əraf, 7/69, 74, 129, 169; Yunus, 10/14, 73; Hud, 11/57; Rəd, 13/11; İsra, 17/76; Məryəm, 19/59; Nur, 24/55; Nəml, 27/62; Fatir, 35/39; Sad, 38/26. Ümumilikdə 20 ayə. []

  4. Rağib Əl-İsfahaninin Müfrədat lüğəti, س ب ح (Sin, Ha hərfləri) bəndi. Səfvan Adnan Davudinin təhqiqi ilə, Dəməşq və Beyrut, 1412/1992. []
  5. Geniş məlumat üçün Fatihə surəsi, 1-ci ayənin şərhinə baxın. []
  6. Bu söz Ərəb dilində qaf hərfi ilə Quddus – قدوس olaraq yazılır və emfatik samit olan qa ilə tələffüz edilir. Ü səsinə gəlincə, Ərəb ədəbi dilində ümumiyyətlə belə bir səs yoxdur. Mən  burada Quddus sözünü Azərbaycan dilinin tələffüz tərzinə uyğunlaşdırmağı münasib hesab etdim – tərcüməçinin qeydi. []
  7. Rağib Əl-İsfahaninin Müfrədat lüğəti, ق د س (Qaf, DəlSin hərfləri) bəndi. Səfvan Adnan Davudinin təhqiqi ilə, Dəməşq və Beyrut, 1412/1992. []
Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
2.757 dəfə oxundu
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 6.118 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 4.926 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 13.247 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.588 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 5.890 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.706 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.507 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 19.441 dəfə oxundu
9 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.981 dəfə oxundu
10 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 9.747 dəfə oxundu
11 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 2.406 dəfə oxundu
12 Hikmət 09.01.16 4.044 dəfə oxundu
13 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 2.461 dəfə oxundu
14 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.547 dəfə oxundu
15 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.746 dəfə oxundu
16 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.423 dəfə oxundu
17 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 990 dəfə oxundu
18 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 1.830 dəfə oxundu
19 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.469 dəfə oxundu
20 Faiz 29.03.10 4.345 dəfə oxundu
21 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.425 dəfə oxundu
22 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.409 dəfə oxundu
23 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.144 dəfə oxundu
24 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.396 dəfə oxundu
25 Namazları cəm etmək 08.04.10 6.677 dəfə oxundu
26 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 7.636 dəfə oxundu
27 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 3.973 dəfə oxundu
28 Qadınların döyülməsi 29.03.17 1.211 dəfə oxundu
29 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 6.048 dəfə oxundu
30 Vərdişlər 10.04.10 2.587 dəfə oxundu
31 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.817 dəfə oxundu
32 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 8.224 dəfə oxundu
33 Tağut 28.04.17 2.649 dəfə oxundu
34 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.693 dəfə oxundu
35 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.757 dəfə oxundu
36 Kişinin seksuallığı 09.01.12 15.292 dəfə oxundu
37 Vəhy 12.04.13 1.798 dəfə oxundu
38 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 346 dəfə oxundu
39 Təsbeh 06.07.09 3.617 dəfə oxundu
40 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.469 dəfə oxundu
41 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.652 dəfə oxundu
42 İsra və Merac 02.04.16 1.154 dəfə oxundu
43 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.343 dəfə oxundu
44 Hamının bildiyi Namaz. 26.01.18 513 dəfə oxundu
45 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.332 dəfə oxundu
46 Qəndil 30.06.09 7.700 dəfə oxundu
47 Şəfaət 08.04.10 3.119 dəfə oxundu
48 Surroqat analıq 03.02.12 4.735 dəfə oxundu
49 Təvəssül 10.06.13 3.039 dəfə oxundu
50 “Ən zəif ev” 09.03.18 278 dəfə oxundu
51 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.607 dəfə oxundu
52 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 12.734 dəfə oxundu
53 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.511 dəfə oxundu
54 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.504 dəfə oxundu
55 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.285 dəfə oxundu
56 Yusifin köynəyi, Yaqubun gözü. 30.03.18 377 dəfə oxundu
57 Donuz dərisi 02.11.09 3.205 dəfə oxundu
58 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 7.552 dəfə oxundu
59 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 7.651 dəfə oxundu
60 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 2.963 dəfə oxundu
61 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.191 dəfə oxundu
62 Quran və Mədəni İnkişaf Lahiyəsi 13.07.18 108 dəfə oxundu
63 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 3.964 dəfə oxundu
64 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 43.196 dəfə oxundu
65 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 9.366 dəfə oxundu
66 Şəfaət inancı 08.02.11 2.874 dəfə oxundu
67 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.840 dəfə oxundu
68 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 2.970 dəfə oxundu
69 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 8.485 dəfə oxundu
70 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.431 dəfə oxundu
71 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 4.669 dəfə oxundu
72 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.653 dəfə oxundu
73 Qadınların sünnəti 15.07.12 13.268 dəfə oxundu
74 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 2.012 dəfə oxundu
75 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.873 dəfə oxundu
76 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.576 dəfə oxundu
77 Dua 25.11.10 6.946 dəfə oxundu
78 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 5.462 dəfə oxundu
79 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 8.871 dəfə oxundu
80 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.061 dəfə oxundu
81 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.774 dəfə oxundu
82 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 6.065 dəfə oxundu
83 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.656 dəfə oxundu
84 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.482 dəfə oxundu
85 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.442 dəfə oxundu
86 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.441 dəfə oxundu
87 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.366 dəfə oxundu
88 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.522 dəfə oxundu
89 Şirk və küfr 14.07.11 3.462 dəfə oxundu
90 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.092 dəfə oxundu
91 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 2.070 dəfə oxundu
92 Nişanlıların kəbini 14.05.09 11.225 dəfə oxundu
93 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 6.698 dəfə oxundu
94 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.136 dəfə oxundu
95 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.892 dəfə oxundu
96 Vəsilə nədir? 27.05.16 2.044 dəfə oxundu