Allah, insan və xələf-sələf
Müsəlmanlar > Tədqiqatlar Tarix: 12 Nisan 2010 Tövsiyə et Çap et

XƏLƏF-SƏLƏF MƏSƏLƏSİ

Bəqərə surəsi, 30-cu ayə1

Rəbbin mələklərə: “Mən yer üzündə bir xəlifə yaradacağam”, – dediyi zaman mələklər: “Sən orada qarışıqlıq salan və qan tökən bir kəsmi yaratmaq istəyirsən?”, –  deyib əlavə etdilər: “Amma nə eyləsən, gözəl eylərsən, buna görə biz də sənə tabe olub, qarşında boyun əyirik”. Allah onlara: “Mən sizin bilmədiklərinizi bilirəm”, –  deyə buyurdu.

Başqasının yerinə keçənə xəlifə, yaxud xələf deyilir. Hər insan ilk əvvəl öz atasının yerinə keçir. İnsan ömrü boyu bir çox insanın mal-mülkünü, onların cəmiyyətdə tutduğu mövqeyi və imkanları öz əlinə keçirə biləcəyi kimi, öz əlində olanları da itirə bilər. Bu vəziyyət başqalarının mal-mülk, mövqe, iş və ruzisinə göz dikməyə səbəb olur. Buna görə də dava-dalaş qopur və qan tökülür. Peyğəmbərlərə etiraz edənlər də öz əllərindəkilərini itirmək qorxusu ilə hərəkət ediblər. Peyğəmbərlər onları bu qorxudan xilas etmək üçün belə deyiblər:

Mən bunların müqabilində sizdən heç bir əvəz istəmirəm. Mənim alacağım [əvəz, muzd] ancaq aləmlərin Rəbbindəndir (Şuəra, 26/127)!

Hər xəlifənin yerinə keçdiyi özündən əvvəlki şəxs o xəlifənin sələfi olur. Beləliklə, bir xələf-sələf sistemi yaranır. Mələklər: “Sən orada qarışıqlıq salan və qan tökən bir kəsmi yaratmaq istəyirsən?”, – dedikləri zaman, əslində bu sistemə qarşı hiss etdikləri narahatlıq və təlaşı dilə gətirdilər. Allah Təala isə belə bir şeyin olmadığını bildirməmiş, lakin mələklərin bilmədikləri şeylər olduğunu bəyan etmişdir. Bu ayəyə istinadən insanın Allahın xəlifəsi olduğuna dair iddialar irəli sürülür. Xəlifə isə birinin olmaması, acizliyi, yaxud ölümü səbəbi ilə onun yerinə keçən şəxsdir.2 Elə isə insan Allaha deyil, yalnız başqa bir insana xəlifə ola bilər. Mövzu ilə əlaqədar bütün ayələr xəlifə sözünün bu mənasını qüvvətləndirir:

Ey Davud! Biz səni yer üzündə xəlifə etdik. Buna görə də insanlar arasında ədalətlə [doğru] hökm ver, öz nəfsinə uyma. Yoxsa bu səni Allahın yolundan sapdırar (Sad, 38/26).

Çünki Davud özündən əvvəl o torpaqlarda hakim olan Talutun yerinə keçmişdi. Bu mövzuyla, yəni, xəlifə məsələsi ilə əlaqədar bütün ayələr ancaq insanların bir-birinə xəlifə olduqlarını bildirir.3 Bu ayələrdən ikisi belədir:

Qövmü Nuhu yenə təkzib etdi. Biz də Nuhu və gəmidə onunla birlikdə olanları xilas etdik. Onları xəlifə etdik. Ayələrimizi təkzib edənləri isə suda batırıb boğduq. Gör [əzabla] qorxudulanların sonu necə oldu (Yunus, 10/73)!

[Musaya inananlar] dedilər: “Biz sən bizə peyğəmbər olaraq gəlməmişdən əvvəl də, gəldikdən sonra da əziyyət çəkdik”. [Musa onlara belə] cavab verdi: “Bəlkə də, Rəbbiniz düşməninizi yox edib, sizi yer üzündə xəlifə [varis] edəcək. Sonra da sizin nə etdiyinizə baxacaq” (Əraf, 7/129).

Bir dəfə bir alimlə belə bir söhbətimiz oldu. Mən ondan soruşdum ki, insan Allahın vəkili ola bilərmi? Alim mənə belə cavab verdi:

– Xeyr, Allah peyğəmbərini vəkil etməyib. Heç bizi edərmi? Allah peyğəmbərinə: “Əgər Allah istəsəydi, onlar şərik qoşub, müşrik olmazdılar. Biz səni onların üstündə qoruyucu qoymamışıq və sən onların vəkili də deyilsən!” (Ənam, 6/107); və “Sən sadəcə olaraq [müşrik və kafirləri Allahın əzabı ilə] qorxudan [bu barədə xəbərdarlıq edən] bir peyğəmbərsən. Allah isə hər şeyə vəkildir!” (Hud, 11/12), – deyə buyurub.

Mən alimdən yenə soruşdum:

– İnsan Allahın xəlifəsi ola bilərmi?

Alim cavab verdi:

– Bəli, ola bilər. Çünki Allah mələklərə: “Mən yer üzündə bir xəlifə yaradacağam”, – deyib.

Bundan sonra mən belə bir sual verdim:

– Xəlifəlik yüksək vəzifədir, yoxsa vəkillik?

Alim mənə: “Xəlifəlik daha yüksək bir vəzifədir. Vəkil bəzi məsələlərdə bir şeyi təmsil etmək səlahiyyətinə malik olur, ancaq xəlifənin səlahiyyətləri daha geniş və çoxdur”, – deyə cavab verdi.

Mən bir sual da soruşdum:

– Allahın vəkili ola bilməyən, xəlifəsi ola bilər?

Alim sualıma sualla cavab verdi:

– Bəs o ayəni sən necə başa düşürsən?

Mən də ona belə cavab verdim:

-Qurani-Kərimdə mütləq bir ayəni şərh edən başqa bir ayə var. Allah Təala: “Əlif, Lam, Ra. Bu, elə bir kitabdır ki, onun ayələri hikmət sahibidir. Hər şeydən xəbərdar olan [Allah] tərəfindən təsbit olunub və təfsilatla izah edilib” (Hud, 11/1), – deyə buyurmuşdur. Mövzuyla əlaqədar ayələrə baxıldığı vaxt, məlum olur ki, Bəqərə surəsinin 30-cu ayəsində söhbət bir şəxsin digərinin yerinə keçməsindən və xələf-sələf sistemindən gedir. Əksinə, insan Allaha xəlifə ola bilməz. İnsanın Allaha xəlifə olması həm xəlifə sözünün mənasına ziddir, həm də çox eybəcər bir vəziyyətin meydana gəlməsinə səbəb olar. Çünki belə olan halda, mələklər «Allahın yerinə keçəcək birinin fitnə-fəsad törədən və qan tökən birisi olacağını» deməklə, əslində Allahın fitnə-fəsad törədən və qan tökən olduğunu demiş olarlar. Halbuki, Allah Təala da, mələklər də belə şeylərdən uzaqdır.

Alim belə dedi:

– Sən məni susdurdun.

TƏSBİH VƏ TƏQDİS

Mələklər: “Nə eyləsən, gözəl eylərsən, buna görə biz də sənə tabe olub, qarşında boyun əyirik”, – dedilər. Allah onlara: “Mən sizin bilmədiklərinizi bilirəm”, –  deyə buyurdu.

Təsbih sözü səbh kökündən əmələ gəlib. Səbh havada, yaxud suda sürətlə axıb getmək, üzmək, ulduzların öz trayektoriyalarında hərəkət etməsi kimi mənalar verir. Hər biri göydə [öz dairəsində] üzər (Yasin, 36/40). Səbh kəlməsi bunlarla yanaşı, sürətlə qaçmaqatın sürətlə qaçması kimi mənaları da ifadə edir. Təsbih sözü isə Allaha ibadət etməkdə tələsmək mənasında işlədilib.4

Buradan çıxan nəticəyə görə, نسبح بحمدكnusəbbihu bihəmdikə cümləsi «sənin həmdinin səbəbi ilə dərhal sənə qul oluruq» mənasını verir. Buna həmd sözünün tərcüməsini də əlavə edəndə, ümumi məna bu cür olur: Sən neylərsən, gözəl eylərsən. Biz də buna görə sənə boyun əyirik.5

Təqdis kəlməsi quds (qüds) kökündən düzəldilib. Qüdsün mənası təmiz olmaqdır. Təqdis isə tərtəmiz saymaqpak hesab etməyi bildirir. Quddüs6 Allahın adlarından biri olub, ləkəsiz və pak deməkdir.7 Allahın tərtəmiz və pak olduğunu onun etdiklərinə baxıb, görə bilərik. نقدس لكnuqaddisu ləkə – «səni təqdis edirik» cümləsini «sən ən təmizini edirsən» olaraq tərcümə etməyimizin səbəbi də məhz budur.

Materialdan istifadə edərkən mənbə göstərilməlidir. Müsəlmanlar © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

  1. Abdulaziz Bayındır, Qurani-Kərimin izahlı tərcüməsi: Fatihə surəsi, Bəqərə surəsi (Azərbaycan dilinə tərcümə edən: Dr. Fəqani Bəylərov), Bakı, Təknur nəşriyyatı, 2005, s. 114-118. []
  2. Rağib Əl-İsfahaninin Müfrədat lüğəti, خ ل ف (Xa, Lam hərfləri) bəndi. Səfvan Adnan Davudinin təhqiqi ilə, Dəməşq və Beyrut, 1412/1992. []
  3. Xələf kökündən törəyib eyni mənanı verən kəlmələri aşağıdakı ayələrdə görmək mümkündür:

    Bəqərə, 2/30, 66; Ali-İmran, 3/170; Nisa, 4/9; Ənam, 6/133, 165; Əraf, 7/69, 74, 129, 169; Yunus, 10/14, 73; Hud, 11/57; Rəd, 13/11; İsra, 17/76; Məryəm, 19/59; Nur, 24/55; Nəml, 27/62; Fatir, 35/39; Sad, 38/26. Ümumilikdə 20 ayə. []

  4. Rağib Əl-İsfahaninin Müfrədat lüğəti, س ب ح (Sin, Ha hərfləri) bəndi. Səfvan Adnan Davudinin təhqiqi ilə, Dəməşq və Beyrut, 1412/1992. []
  5. Geniş məlumat üçün Fatihə surəsi, 1-ci ayənin şərhinə baxın. []
  6. Bu söz Ərəb dilində qaf hərfi ilə Quddus – قدوس olaraq yazılır və emfatik samit olan qa ilə tələffüz edilir. Ü səsinə gəlincə, Ərəb ədəbi dilində ümumiyyətlə belə bir səs yoxdur. Mən  burada Quddus sözünü Azərbaycan dilinin tələffüz tərzinə uyğunlaşdırmağı münasib hesab etdim – tərcüməçinin qeydi. []
  7. Rağib Əl-İsfahaninin Müfrədat lüğəti, ق د س (Qaf, DəlSin hərfləri) bəndi. Səfvan Adnan Davudinin təhqiqi ilə, Dəməşq və Beyrut, 1412/1992. []
Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
2.783 dəfə oxundu
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 6.237 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 5.134 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 13.566 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.647 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 6.030 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.853 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.624 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 20.511 dəfə oxundu
9 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.870 dəfə oxundu
10 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 6.325 dəfə oxundu
11 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.831 dəfə oxundu
12 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.505 dəfə oxundu
13 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.453 dəfə oxundu
14 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.593 dəfə oxundu
15 Oruc Kəffarəsi 24.05.19 34 dəfə oxundu
16 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.426 dəfə oxundu
17 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.554 dəfə oxundu
18 Şirk və küfr 14.07.11 3.606 dəfə oxundu
19 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.195 dəfə oxundu
20 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 2.179 dəfə oxundu
21 Nişanlıların kəbini 14.05.09 11.817 dəfə oxundu
22 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 6.941 dəfə oxundu
23 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.199 dəfə oxundu
24 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.937 dəfə oxundu
25 Vəsilə nədir? 27.05.16 2.186 dəfə oxundu
26 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.990 dəfə oxundu
27 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 10.138 dəfə oxundu
28 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 2.585 dəfə oxundu
29 Hikmət 09.01.16 4.572 dəfə oxundu
30 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 2.969 dəfə oxundu
31 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.642 dəfə oxundu
32 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.814 dəfə oxundu
33 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.587 dəfə oxundu
34 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 1.052 dəfə oxundu
35 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 1.990 dəfə oxundu
36 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.510 dəfə oxundu
37 Faiz 29.03.10 4.547 dəfə oxundu
38 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.450 dəfə oxundu
39 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.637 dəfə oxundu
40 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.174 dəfə oxundu
41 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.420 dəfə oxundu
42 Namazları cəm etmək 08.04.10 6.993 dəfə oxundu
43 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 8.286 dəfə oxundu
44 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 4.083 dəfə oxundu
45 Qadınların döyülməsi 29.03.17 1.549 dəfə oxundu
46 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 6.572 dəfə oxundu
47 Vərdişlər 10.04.10 2.632 dəfə oxundu
48 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.895 dəfə oxundu
49 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 8.774 dəfə oxundu
50 Tağut 28.04.17 3.667 dəfə oxundu
51 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.744 dəfə oxundu
52 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.783 dəfə oxundu
53 Kişinin seksuallığı 09.01.12 16.316 dəfə oxundu
54 Vəhy 12.04.13 1.811 dəfə oxundu
55 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 706 dəfə oxundu
56 Təsbeh 06.07.09 3.673 dəfə oxundu
57 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.630 dəfə oxundu
58 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.671 dəfə oxundu
59 İsra və Merac 02.04.16 1.203 dəfə oxundu
60 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.390 dəfə oxundu
61 Hamının bildiyi Namaz. 26.01.18 818 dəfə oxundu
62 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.371 dəfə oxundu
63 Qəndil 30.06.09 8.016 dəfə oxundu
64 Şəfaət 08.04.10 3.194 dəfə oxundu
65 Surroqat analıq 03.02.12 4.822 dəfə oxundu
66 Təvəssül 10.06.13 3.139 dəfə oxundu
67 “Ən zəif ev” 09.03.18 357 dəfə oxundu
68 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.675 dəfə oxundu
69 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 13.190 dəfə oxundu
70 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.564 dəfə oxundu
71 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.602 dəfə oxundu
72 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.395 dəfə oxundu
73 Yusifin köynəyi, Yaqubun gözü. 30.03.18 516 dəfə oxundu
74 Donuz dərisi 02.11.09 3.269 dəfə oxundu
75 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 7.973 dəfə oxundu
76 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 7.893 dəfə oxundu
77 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 3.133 dəfə oxundu
78 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.205 dəfə oxundu
79 Quran və Mədəni İnkişaf Lahiyəsi 13.07.18 337 dəfə oxundu
80 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 4.083 dəfə oxundu
81 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 48.178 dəfə oxundu
82 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 9.826 dəfə oxundu
83 Şəfaət inancı 08.02.11 2.940 dəfə oxundu
84 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.857 dəfə oxundu
85 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 3.109 dəfə oxundu
86 Quranda Hicab/Başörtüsü. 24.09.18 598 dəfə oxundu
87 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 9.147 dəfə oxundu
88 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.462 dəfə oxundu
89 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 4.979 dəfə oxundu
90 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.883 dəfə oxundu
91 Qadınların sünnəti 15.07.12 13.554 dəfə oxundu
92 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 2.104 dəfə oxundu
93 Xums nədir? 11.01.19 334 dəfə oxundu
94 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.954 dəfə oxundu
95 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.622 dəfə oxundu
96 Dua 25.11.10 7.092 dəfə oxundu
97 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 5.864 dəfə oxundu
98 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 9.121 dəfə oxundu
99 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.136 dəfə oxundu
100 Коран и культурное развитие. 30.01.19 218 dəfə oxundu