Qadınların şahidliyi
Müsəlmanlar > Tədqiqatlar Tarix: 14 Mayıs 2009 Tövsiyə et Çap et

QADINLARIN ŞAHİDLİYİ1

Öz adamlarınızdan iki kişini şahid tutun! Əgər iki kişi yoxdursa, qəbul edəcəyiniz [razı olacağınız] bir kişi ilə iki qadının şahidliyi kifayət edər. Biri yanılsa, digəri ona xatırlatsın. Şahidlər çağırıldıqları zaman boyun qaçırmasınlar. Borc istər böyük, istərsə kiçik olsun, borcu öz vədəsi ilə birlikdə yazmağa ərinməyin! Bu, Allah yanında doğru, şahidlik üçün daha etibarlı və sizin şübhəyə düşməməyiniz üçün daha münasib olar (Əl-Bəqərə surəsi, 2/282).

Qurani-Kərim şahidlik məsələsində kişi ilə qadın arasında fərq qoymadığı halda, fiqh ənənəsində fərq qoyulmuş, hətta məhkəmədə cəza və qisas məsələlərinə baxıldığı zaman, bütün şahidlərin kişi olması şərti irəli sürülmüşdür. Digər məhkəməlik işlərdə isə şahidlik etmək üçün iki kişi, yaxud da bir kişi ilə iki qadın kifayət etmişdir. Borca səbəb olan hüquqi münasibətlərin müəyyənləşdirilməsi ilə əlaqədar olan ayədə belə buyurulur:

Öz adamlarınızdan iki kişini şahid tutun! Əgər iki kişi yoxdursa, qəbul edəcəyiniz [razı olacağınız] bir kişi ilə iki qadının şəhadəti kifayət edər. Biri yanılsa, digəri ona xatırlatsın (Əl-Bəqərə, 2/282).

Ayənin cümlələri arasındakı əlaqəyə diqqət yetirilmədiyi təqdirdə, belə bir qənaətə gəlmək olar ki, bu ayə şahidlik məsələsində kişi ilə qadın arasında fərq qoyub. Belə ki, əvvəlki fəqihlər də bu cür davranıblar. Ayənin davamı belədir:

Şahidlər çağırıldıqları zaman boyun qaçırmasınlar. Borc istər böyük, istərsə kiçik olsun, borcu öz vədəsi ilə birlikdə yazmağa ərinməyin! Bu, Allah yanında doğru, şahidlik üçün daha etibarlı və sizin şübhəyə düşməməyiniz üçün daha münasib olar.

«Bu, şahidlik üçün daha etibarlıdır» ifadəsi borcu həm yazı ilə müəyyənləşdirmək baxımından, həm də şahidliyin kifayət edib-etməməsi baxımından qiymətləndirilə bilər. «Daha etibarlı» ifadəsi «etibarlı» sözünün ziddidir. Etibarlı olan iki şey müqayisə edildikdə, ikisindən birinə «daha etibarlı» demək mümkündür. Əgər burada bir kişi ilə iki qadının şahidliyinin daha etibarlı olduğu deyilirsə, bu şərtə riayət etmədən yerinə yetirilən şahidliyi etibarlı qəbul etmək lazımdır.

Vəsiyyətə şahidlik etməyə dair ayələr bu məsələyə bir aydınlıq gətirir və yuxarıdakı hökmün borcun yazı ilə müəyyən edilməsilə yanaşı, şahidliyin kifayət edib-etməməsilə də əlaqədar olduğunu göstərir. Allah Təala belə buyurur:

Ey möminlər! Sizin aranızdan bir şəxs ölüm döşəyində vəsiyyət edəcəyi zaman, aranızdan iki etibarlı [ədalətli] şəxsi şahid tutun. Əgər səfərdə isəniz və ölüm gəlib çatarsa, özünüzdən olmayan iki nəfər də ola bilər. Əgər (onlar şahidlik etdikləri zaman) şübhələnsəniz, namazdan sonra onları tutub saxlayın. Onlar belə and içsinlər: “Vallah, istərsə, qohumumuz olsun, öz andımızı heç bir qiymətə satmarıq. Allah üçün edilən şahidliyi gizlətmərik. Elə olsa, biz şübhəsiz ki, günahkarlardan olarıq!”.

Əgər onların günaha batdıqları məlum olsa, o zaman onların yerinə ölən şəxsə daha yaxın olan iki nəfər keçər və: “Vallah, bizim şahidliyimiz onların şahidliyindən daha doğrudur. Biz haqsızlıq etmərik. Əks təqdirdə, biz şübhəsiz ki, zalimlərdən olarıq”, – deyə and içərlər (Əl-Maidə, 5/106-107).

Bu ayələrdə kişi ilə qadın arasında fərq qoyulmadan etibarlı iki müsəlman şahidə üstünlük verilmişdir. Əgər vəsiyyət səfərdə edilirsə, müsəlman olmayan iki şəxsin şahidliyinin kifayət etdiyi bildirilmişdir. Səfərin xüsusi şərtlərinə görə şahidlərin hamısı qadın, yaxud hamısı kişi və ya bir qadın və bir kişi ola bilər.

Əgər şahidlər yalandan şahidlik edib, günahkar olsalar, bu zaman ölən şəxsin iki qohumu şahidlik edib, əvvəlki şahidlərin şahidliyini etibarsız hala gətirməlidirlər. Ölən şəxsin qohumları qadın da ola bilər.

Burada dəlil kimi götürülməli olan cümlə budur: “Bu, şahidliyi lazım olduğu kimi yerinə yetirmələrinin ən aşağı səviyyəsidir” (Əl-Maidə 5/108). Bu cümləni Əl-Bəqərə surəsinin 282-ci ayəsindəki «Bu, şahidlik üçün daha etibarlıdır» cümləsi ilə müqayisə etdikdə, məlum olur ki, şahidlərin iki kişi və yaxud bir kişi ilə bir qadın olması bir qayda deyildir.

Bu məsələdə aşağıdakı hədis də dəlil kimi götürülmüşdür:

İki qadının şahidliyinin bir kişinin şahidliyinə bərabər sayılması onun ağlının çatışmazlığını göstərir (Müslüm, İman, 132).

Ağıl sözü Ərəb dilində bilik məlumat mənası da verir.2 Ağıl çatışmazlığı (ağlın nöqsanlı olması) əslində bilik çatışmazlığı və məlumatın azlığıdır. İnsanın bilmədiyi bir məsələ barəsində şahidlik etməyi çətindir. Çünki o məsələni lazım olduğu kimi qavrayıb, başa düşə bilmir. Bu da şübhələnməyə səbəb olur. Qadınlar ümumiyyətlə borca səbəb olan hüquqi əlaqələrə maraq göstərmirlər. Buna görə də onların bu mövzu ətrafındakı məlumatları məhdud olur. Buradan belə bir nəticə çıxır ki, yuxarıdakı hədis Əl-Bəqərə surəsinin 282-ci ayəsini izah edir. Çünki insan yaxşı bilmədiyi bir mövzuda gördüyü və eşitdiyi şeylərin hansının əsas məsələ ilə, hansının da təfərrüatlarla əlaqədar olduğunu başa düşə bilmir və asanlıqla səhv edir.

A) ZİNAYA ŞAHİDLİK ETMƏK

Dörd məşhur məzhəb zina məsələlərində qadınların şahidliyini qəbul etmir. Halbuki, Qurani-Kərim bu barədə qadınla kişi arasında bir fərq qoymamışdır. Allah Təala bu barədə belə buyurur:

Qadınlarınızdan zina edənlərə qarşı öz aranızdan [mömin şəxslərdən] dörd şahid gətirin! Əgər onlar şahidlik etsələr, qadınları ölənə qədər, ya da Allah onlara bir yol açanadək evlərdə həbs edin (Ən-Nisa, 4/15)!

Lian3 ilə əlaqədar olan ayələr qadınların zinaya şahidlik etmələri məsələsini izah edir:

Arvadlarına zina suçu atıb, özlərindən başqa şahidləri olmayanların hər birinin şahidliyi özünün doğru dediyinə dair dörd dəfə Allahın adına and içərək şahidlik etməsi, beşinci dəfədə isə əgər yalan deyirsə, Allahın lənətinin öz üzərinə olmasını diləməyidir.

Qadının isə ərinin yalan deməsi barədə dörd dəfə Allahı şahid tutması və beşinci dəfədə əgər əri doğru deyirsə, Allahın qəzəbinin öz üzərinə olmasını istəməsi o cəzanı öz üstündən götürür (Ən-Nur, 24/6-9).

Burada kişinin: “Allah şahidim olsun ki, mən düz deyirəm!”, – deyə söylədiyi hər ifadə bir şahidlik sayılmışdır. Kişinin bunu dörd dəfə təkrar etməsi dörd şahidlik sayılır və onu zina iftirası günahından xilas edir. Qadının isə: “Allah şahidim olsun ki, ərim yalan deyir!”, – deməsi bir şahidlik sayılmışdır. Bu cümləni dörd dəfə təkrarlaması dörd şahidlik sayılaraq onu cəzadan xilas etmişdir. Beləliklə də, kişinin dörd şahidliyi qadının dörd şahidliyinə bərabər sayılmışdır.

Ər-arvadın şahidlik edərkən dedikləri cümlələrin axırıncı hissələrindən başqa bütün sözlərin eyni olması diqqətəlayiqdir. Kişinin ifadəsi təsdiq, qadının ifadəsi isə inkar formasındadır. Eyni dəyərdə olan təsdiq cümləsi inkar cümləsini qüvvədən salmış və ərin şahidliyi sayəsində cəza tətbiq edilməsinin qarşısını almışdır. Bu isə açıq-aydın göstərir ki, qadınlar zina məsələlərində şahidlik edə bilərlər. Bu məsələdə qadının şahidliyi kişinin şahidliyi ilə bərabər və eynidir.

B) BOŞANMAYA ŞAHİDLİK ETMƏK

Allah Təala belə buyurur:

Qadınlar gözləmə müddətlərinin axırına gəldikləri zaman, onları ya yaxşılıqla saxlayın, ya da xoşluqla ayırın. İçərinizdən iki etibarlı şahid tutun. Şahidliyi Allah üçün yerinə yetirin (Ət-Talaq, 65/2)!

Burada da qadınla kişi arasında ayrı-seçkilik edilməyib.

C) PEYĞƏMBƏRİMİZİN İZAHI

Peyğəmbərimizin bu izahı da bizim şərhlərimizin düzgün olduğunu göstərir:

Uqbə ibn Əl-Harisə Əbu İhabın qızı Ümmü Yəhya ilə evlənmişdi. Uqbə deyir ki, bir gün zənci bir cariyə gəlib bizə belə dedi: “Mən sizin ikinizi də əmizdirmişəm, ikinizə də süd vermişəm”. Sonra mən bunu peyğəmbər əleyhissəlama danışdım və o, məndən üz çevirdi. Mən onun qabağına keçib, dediyimi təkrar etdim. Peyğəmbər əleyhissəlam: “İndi necə olacaq? Cariyə sizin ikinizə də süd verdiyinə dair bir qənaətə gəlib”, – deyə buyurdu və Uqbənin o qızla evlənməyini qadağan etdi.4

Peyğəmbərimizin belə buyurmağına baxmayaraq, fiqhdə süd qohumluğunun müəyyən olunması üçün qadınların şahidliyinin kifayət etmədiyinə dair bir qayda vardır. Bu məsələ ilə əlaqədar olaraq Ömər Nasuhi Bilmən belə deyir:

Süd qohumluğu məsələsində şahidliyin miqdarı mötəbər olmaq şərtilə iki kişi və ya bir kişi ilə iki qadındır. Lakin bu məsələdə yalnız bir kişinin, yaxud da yalnız iki və ya daha artıq qadının şahidliyi qəbul edilməz.5

Saytımızın materiallarından istifadə zamanı mənbə kimi http://www.muselmanlar.com və bütöv keçid (link) göstərilməlidir. Müsəlmanlar © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

  1. Abdulaziz Bayındır, Qurani-Kərimin İzahlı Tərcüməsi: Fatihə və Bəqərə surələri və şərhlər, Təknur Nəşriyyatı, Bakı, 2005, s. 202-207. []
  2. Rağib Əl-İsfahaninin Müfrədat lüğəti, Səfvan Adnan Davudinin təhqiqi ilə, Dəməşq və Beyrut, 1412/1992. []
  3. Lian sözünün mənası bir-birini qarşılıqlı surətdə lənətləməkdir. Bu söz İslam hüququnda bir istilah kimi ərin öz arvadını zina ilə təqsirləndirməsini və sübut üçün dörd şahid gətirə bilməməsi halında ər-arvadın məhkəmədə şəriət qaydalarına müvafiq olaraq dörd dəfə şəhadət verdikdən sonra özlərinə lənət oxumalarını ifadə edir – tərcüməçinin qeydi. []
  4. Əl-Buxari, Şəhadət, 13. []
  5. Ömər Nasuhi Bilmən, eyni əsər, II cild, s. 88, 296-cı paraqraf. []
Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
2.760 dəfə oxundu
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 5.998 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 4.726 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 12.495 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.512 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 5.665 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.541 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.334 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 17.558 dəfə oxundu
9 Təsbeh 06.07.09 3.541 dəfə oxundu
10 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.238 dəfə oxundu
11 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.607 dəfə oxundu
12 İsra və Merac 02.04.16 1.096 dəfə oxundu
13 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.318 dəfə oxundu
14 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.293 dəfə oxundu
15 Qəndil 30.06.09 7.419 dəfə oxundu
16 Şəfaət 08.04.10 3.071 dəfə oxundu
17 Surroqat analıq 03.02.12 4.604 dəfə oxundu
18 Təvəssül 10.06.13 2.919 dəfə oxundu
19 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.490 dəfə oxundu
20 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 12.099 dəfə oxundu
21 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.408 dəfə oxundu
22 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.443 dəfə oxundu
23 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.154 dəfə oxundu
24 Donuz dərisi 02.11.09 3.153 dəfə oxundu
25 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 7.092 dəfə oxundu
26 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 7.410 dəfə oxundu
27 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 2.799 dəfə oxundu
28 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.174 dəfə oxundu
29 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 3.748 dəfə oxundu
30 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 34.558 dəfə oxundu
31 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 8.657 dəfə oxundu
32 Şəfaət inancı 08.02.11 2.828 dəfə oxundu
33 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.821 dəfə oxundu
34 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 2.841 dəfə oxundu
35 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 7.460 dəfə oxundu
36 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.415 dəfə oxundu
37 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 4.316 dəfə oxundu
38 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.498 dəfə oxundu
39 Qadınların sünnəti 15.07.12 12.898 dəfə oxundu
40 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 1.922 dəfə oxundu
41 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.760 dəfə oxundu
42 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.498 dəfə oxundu
43 Dua 25.11.10 6.648 dəfə oxundu
44 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 4.952 dəfə oxundu
45 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 8.535 dəfə oxundu
46 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 1.989 dəfə oxundu
47 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.604 dəfə oxundu
48 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 5.785 dəfə oxundu
49 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.450 dəfə oxundu
50 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.466 dəfə oxundu
51 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.408 dəfə oxundu
52 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.345 dəfə oxundu
53 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.284 dəfə oxundu
54 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.439 dəfə oxundu
55 Şirk və küfr 14.07.11 3.307 dəfə oxundu
56 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 2.963 dəfə oxundu
57 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 1.934 dəfə oxundu
58 Nişanlıların kəbini 14.05.09 10.576 dəfə oxundu
59 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 6.435 dəfə oxundu
60 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.064 dəfə oxundu
61 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.832 dəfə oxundu
62 Vəsilə nədir? 27.05.16 1.877 dəfə oxundu
63 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.967 dəfə oxundu
64 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 9.258 dəfə oxundu
65 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 1.857 dəfə oxundu
66 Hikmət 09.01.16 3.452 dəfə oxundu
67 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 1.957 dəfə oxundu
68 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.436 dəfə oxundu
69 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.676 dəfə oxundu
70 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.247 dəfə oxundu
71 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 939 dəfə oxundu
72 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 1.663 dəfə oxundu
73 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.410 dəfə oxundu
74 Faiz 29.03.10 4.165 dəfə oxundu
75 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.401 dəfə oxundu
76 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.238 dəfə oxundu
77 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.051 dəfə oxundu
78 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.383 dəfə oxundu
79 Namazları cəm etmək 08.04.10 6.319 dəfə oxundu
80 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 6.960 dəfə oxundu
81 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 3.855 dəfə oxundu
82 Qadınların döyülməsi 29.03.17 839 dəfə oxundu
83 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 5.278 dəfə oxundu
84 Vərdişlər 10.04.10 2.547 dəfə oxundu
85 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.736 dəfə oxundu
86 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 7.254 dəfə oxundu
87 Tağut 28.04.17 1.562 dəfə oxundu
88 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.641 dəfə oxundu
89 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.703 dəfə oxundu
90 Kişinin seksuallığı 09.01.12 14.030 dəfə oxundu
91 Vəhy 12.04.13 1.749 dəfə oxundu