Qadınların şahidliyi
Müsəlmanlar > Tədqiqatlar Tarix: 14 Mayıs 2009 Tövsiyə et Çap et

QADINLARIN ŞAHİDLİYİ1

Öz adamlarınızdan iki kişini şahid tutun! Əgər iki kişi yoxdursa, qəbul edəcəyiniz [razı olacağınız] bir kişi ilə iki qadının şahidliyi kifayət edər. Biri yanılsa, digəri ona xatırlatsın. Şahidlər çağırıldıqları zaman boyun qaçırmasınlar. Borc istər böyük, istərsə kiçik olsun, borcu öz vədəsi ilə birlikdə yazmağa ərinməyin! Bu, Allah yanında doğru, şahidlik üçün daha etibarlı və sizin şübhəyə düşməməyiniz üçün daha münasib olar (Əl-Bəqərə surəsi, 2/282).

Qurani-Kərim şahidlik məsələsində kişi ilə qadın arasında fərq qoymadığı halda, fiqh ənənəsində fərq qoyulmuş, hətta məhkəmədə cəza və qisas məsələlərinə baxıldığı zaman, bütün şahidlərin kişi olması şərti irəli sürülmüşdür. Digər məhkəməlik işlərdə isə şahidlik etmək üçün iki kişi, yaxud da bir kişi ilə iki qadın kifayət etmişdir. Borca səbəb olan hüquqi münasibətlərin müəyyənləşdirilməsi ilə əlaqədar olan ayədə belə buyurulur:

Öz adamlarınızdan iki kişini şahid tutun! Əgər iki kişi yoxdursa, qəbul edəcəyiniz [razı olacağınız] bir kişi ilə iki qadının şəhadəti kifayət edər. Biri yanılsa, digəri ona xatırlatsın (Əl-Bəqərə, 2/282).

Ayənin cümlələri arasındakı əlaqəyə diqqət yetirilmədiyi təqdirdə, belə bir qənaətə gəlmək olar ki, bu ayə şahidlik məsələsində kişi ilə qadın arasında fərq qoyub. Belə ki, əvvəlki fəqihlər də bu cür davranıblar. Ayənin davamı belədir:

Şahidlər çağırıldıqları zaman boyun qaçırmasınlar. Borc istər böyük, istərsə kiçik olsun, borcu öz vədəsi ilə birlikdə yazmağa ərinməyin! Bu, Allah yanında doğru, şahidlik üçün daha etibarlı və sizin şübhəyə düşməməyiniz üçün daha münasib olar.

«Bu, şahidlik üçün daha etibarlıdır» ifadəsi borcu həm yazı ilə müəyyənləşdirmək baxımından, həm də şahidliyin kifayət edib-etməməsi baxımından qiymətləndirilə bilər. «Daha etibarlı» ifadəsi «etibarlı» sözünün ziddidir. Etibarlı olan iki şey müqayisə edildikdə, ikisindən birinə «daha etibarlı» demək mümkündür. Əgər burada bir kişi ilə iki qadının şahidliyinin daha etibarlı olduğu deyilirsə, bu şərtə riayət etmədən yerinə yetirilən şahidliyi etibarlı qəbul etmək lazımdır.

Vəsiyyətə şahidlik etməyə dair ayələr bu məsələyə bir aydınlıq gətirir və yuxarıdakı hökmün borcun yazı ilə müəyyən edilməsilə yanaşı, şahidliyin kifayət edib-etməməsilə də əlaqədar olduğunu göstərir. Allah Təala belə buyurur:

Ey möminlər! Sizin aranızdan bir şəxs ölüm döşəyində vəsiyyət edəcəyi zaman, aranızdan iki etibarlı [ədalətli] şəxsi şahid tutun. Əgər səfərdə isəniz və ölüm gəlib çatarsa, özünüzdən olmayan iki nəfər də ola bilər. Əgər (onlar şahidlik etdikləri zaman) şübhələnsəniz, namazdan sonra onları tutub saxlayın. Onlar belə and içsinlər: “Vallah, istərsə, qohumumuz olsun, öz andımızı heç bir qiymətə satmarıq. Allah üçün edilən şahidliyi gizlətmərik. Elə olsa, biz şübhəsiz ki, günahkarlardan olarıq!”.

Əgər onların günaha batdıqları məlum olsa, o zaman onların yerinə ölən şəxsə daha yaxın olan iki nəfər keçər və: “Vallah, bizim şahidliyimiz onların şahidliyindən daha doğrudur. Biz haqsızlıq etmərik. Əks təqdirdə, biz şübhəsiz ki, zalimlərdən olarıq”, – deyə and içərlər (Əl-Maidə, 5/106-107).

Bu ayələrdə kişi ilə qadın arasında fərq qoyulmadan etibarlı iki müsəlman şahidə üstünlük verilmişdir. Əgər vəsiyyət səfərdə edilirsə, müsəlman olmayan iki şəxsin şahidliyinin kifayət etdiyi bildirilmişdir. Səfərin xüsusi şərtlərinə görə şahidlərin hamısı qadın, yaxud hamısı kişi və ya bir qadın və bir kişi ola bilər.

Əgər şahidlər yalandan şahidlik edib, günahkar olsalar, bu zaman ölən şəxsin iki qohumu şahidlik edib, əvvəlki şahidlərin şahidliyini etibarsız hala gətirməlidirlər. Ölən şəxsin qohumları qadın da ola bilər.

Burada dəlil kimi götürülməli olan cümlə budur: “Bu, şahidliyi lazım olduğu kimi yerinə yetirmələrinin ən aşağı səviyyəsidir” (Əl-Maidə 5/108). Bu cümləni Əl-Bəqərə surəsinin 282-ci ayəsindəki «Bu, şahidlik üçün daha etibarlıdır» cümləsi ilə müqayisə etdikdə, məlum olur ki, şahidlərin iki kişi və yaxud bir kişi ilə bir qadın olması bir qayda deyildir.

Bu məsələdə aşağıdakı hədis də dəlil kimi götürülmüşdür:

İki qadının şahidliyinin bir kişinin şahidliyinə bərabər sayılması onun ağlının çatışmazlığını göstərir (Müslüm, İman, 132).

Ağıl sözü Ərəb dilində bilik məlumat mənası da verir.2 Ağıl çatışmazlığı (ağlın nöqsanlı olması) əslində bilik çatışmazlığı və məlumatın azlığıdır. İnsanın bilmədiyi bir məsələ barəsində şahidlik etməyi çətindir. Çünki o məsələni lazım olduğu kimi qavrayıb, başa düşə bilmir. Bu da şübhələnməyə səbəb olur. Qadınlar ümumiyyətlə borca səbəb olan hüquqi əlaqələrə maraq göstərmirlər. Buna görə də onların bu mövzu ətrafındakı məlumatları məhdud olur. Buradan belə bir nəticə çıxır ki, yuxarıdakı hədis Əl-Bəqərə surəsinin 282-ci ayəsini izah edir. Çünki insan yaxşı bilmədiyi bir mövzuda gördüyü və eşitdiyi şeylərin hansının əsas məsələ ilə, hansının da təfərrüatlarla əlaqədar olduğunu başa düşə bilmir və asanlıqla səhv edir.

A) ZİNAYA ŞAHİDLİK ETMƏK

Dörd məşhur məzhəb zina məsələlərində qadınların şahidliyini qəbul etmir. Halbuki, Qurani-Kərim bu barədə qadınla kişi arasında bir fərq qoymamışdır. Allah Təala bu barədə belə buyurur:

Qadınlarınızdan zina edənlərə qarşı öz aranızdan [mömin şəxslərdən] dörd şahid gətirin! Əgər onlar şahidlik etsələr, qadınları ölənə qədər, ya da Allah onlara bir yol açanadək evlərdə həbs edin (Ən-Nisa, 4/15)!

Lian3 ilə əlaqədar olan ayələr qadınların zinaya şahidlik etmələri məsələsini izah edir:

Arvadlarına zina suçu atıb, özlərindən başqa şahidləri olmayanların hər birinin şahidliyi özünün doğru dediyinə dair dörd dəfə Allahın adına and içərək şahidlik etməsi, beşinci dəfədə isə əgər yalan deyirsə, Allahın lənətinin öz üzərinə olmasını diləməyidir.

Qadının isə ərinin yalan deməsi barədə dörd dəfə Allahı şahid tutması və beşinci dəfədə əgər əri doğru deyirsə, Allahın qəzəbinin öz üzərinə olmasını istəməsi o cəzanı öz üstündən götürür (Ən-Nur, 24/6-9).

Burada kişinin: “Allah şahidim olsun ki, mən düz deyirəm!”, – deyə söylədiyi hər ifadə bir şahidlik sayılmışdır. Kişinin bunu dörd dəfə təkrar etməsi dörd şahidlik sayılır və onu zina iftirası günahından xilas edir. Qadının isə: “Allah şahidim olsun ki, ərim yalan deyir!”, – deməsi bir şahidlik sayılmışdır. Bu cümləni dörd dəfə təkrarlaması dörd şahidlik sayılaraq onu cəzadan xilas etmişdir. Beləliklə də, kişinin dörd şahidliyi qadının dörd şahidliyinə bərabər sayılmışdır.

Ər-arvadın şahidlik edərkən dedikləri cümlələrin axırıncı hissələrindən başqa bütün sözlərin eyni olması diqqətəlayiqdir. Kişinin ifadəsi təsdiq, qadının ifadəsi isə inkar formasındadır. Eyni dəyərdə olan təsdiq cümləsi inkar cümləsini qüvvədən salmış və ərin şahidliyi sayəsində cəza tətbiq edilməsinin qarşısını almışdır. Bu isə açıq-aydın göstərir ki, qadınlar zina məsələlərində şahidlik edə bilərlər. Bu məsələdə qadının şahidliyi kişinin şahidliyi ilə bərabər və eynidir.

B) BOŞANMAYA ŞAHİDLİK ETMƏK

Allah Təala belə buyurur:

Qadınlar gözləmə müddətlərinin axırına gəldikləri zaman, onları ya yaxşılıqla saxlayın, ya da xoşluqla ayırın. İçərinizdən iki etibarlı şahid tutun. Şahidliyi Allah üçün yerinə yetirin (Ət-Talaq, 65/2)!

Burada da qadınla kişi arasında ayrı-seçkilik edilməyib.

C) PEYĞƏMBƏRİMİZİN İZAHI

Peyğəmbərimizin bu izahı da bizim şərhlərimizin düzgün olduğunu göstərir:

Uqbə ibn Əl-Harisə Əbu İhabın qızı Ümmü Yəhya ilə evlənmişdi. Uqbə deyir ki, bir gün zənci bir cariyə gəlib bizə belə dedi: “Mən sizin ikinizi də əmizdirmişəm, ikinizə də süd vermişəm”. Sonra mən bunu peyğəmbər əleyhissəlama danışdım və o, məndən üz çevirdi. Mən onun qabağına keçib, dediyimi təkrar etdim. Peyğəmbər əleyhissəlam: “İndi necə olacaq? Cariyə sizin ikinizə də süd verdiyinə dair bir qənaətə gəlib”, – deyə buyurdu və Uqbənin o qızla evlənməyini qadağan etdi.4

Peyğəmbərimizin belə buyurmağına baxmayaraq, fiqhdə süd qohumluğunun müəyyən olunması üçün qadınların şahidliyinin kifayət etmədiyinə dair bir qayda vardır. Bu məsələ ilə əlaqədar olaraq Ömər Nasuhi Bilmən belə deyir:

Süd qohumluğu məsələsində şahidliyin miqdarı mötəbər olmaq şərtilə iki kişi və ya bir kişi ilə iki qadındır. Lakin bu məsələdə yalnız bir kişinin, yaxud da yalnız iki və ya daha artıq qadının şahidliyi qəbul edilməz.5

Saytımızın materiallarından istifadə zamanı mənbə kimi http://www.muselmanlar.com və bütöv keçid (link) göstərilməlidir. Müsəlmanlar © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

  1. Abdulaziz Bayındır, Qurani-Kərimin İzahlı Tərcüməsi: Fatihə və Bəqərə surələri və şərhlər, Təknur Nəşriyyatı, Bakı, 2005, s. 202-207. []
  2. Rağib Əl-İsfahaninin Müfrədat lüğəti, Səfvan Adnan Davudinin təhqiqi ilə, Dəməşq və Beyrut, 1412/1992. []
  3. Lian sözünün mənası bir-birini qarşılıqlı surətdə lənətləməkdir. Bu söz İslam hüququnda bir istilah kimi ərin öz arvadını zina ilə təqsirləndirməsini və sübut üçün dörd şahid gətirə bilməməsi halında ər-arvadın məhkəmədə şəriət qaydalarına müvafiq olaraq dörd dəfə şəhadət verdikdən sonra özlərinə lənət oxumalarını ifadə edir – tərcüməçinin qeydi. []
  4. Əl-Buxari, Şəhadət, 13. []
  5. Ömər Nasuhi Bilmən, eyni əsər, II cild, s. 88, 296-cı paraqraf. []
Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
2.792 dəfə oxundu
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 6.008 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 4.757 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 12.518 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.522 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 5.678 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.550 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.347 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 17.631 dəfə oxundu
9 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.384 dəfə oxundu
10 Namazları cəm etmək 08.04.10 6.407 dəfə oxundu
11 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 7.146 dəfə oxundu
12 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 3.895 dəfə oxundu
13 Qadınların döyülməsi 29.03.17 924 dəfə oxundu
14 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 5.476 dəfə oxundu
15 Vərdişlər 10.04.10 2.557 dəfə oxundu
16 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.762 dəfə oxundu
17 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 7.540 dəfə oxundu
18 Tağut 28.04.17 1.827 dəfə oxundu
19 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.648 dəfə oxundu
20 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.720 dəfə oxundu
21 Kişinin seksuallığı 09.01.12 14.311 dəfə oxundu
22 Vəhy 12.04.13 1.761 dəfə oxundu
23 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 107 dəfə oxundu
24 Təsbeh 06.07.09 3.558 dəfə oxundu
25 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.314 dəfə oxundu
26 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.613 dəfə oxundu
27 İsra və Merac 02.04.16 1.116 dəfə oxundu
28 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.328 dəfə oxundu
29 Hamının bildiyi Namaz. 26.01.18 163 dəfə oxundu
30 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.307 dəfə oxundu
31 Qəndil 30.06.09 7.459 dəfə oxundu
32 Şəfaət 08.04.10 3.083 dəfə oxundu
33 Surroqat analıq 03.02.12 4.659 dəfə oxundu
34 Təvəssül 10.06.13 2.942 dəfə oxundu
35 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.507 dəfə oxundu
36 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 12.271 dəfə oxundu
37 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.442 dəfə oxundu
38 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.454 dəfə oxundu
39 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.180 dəfə oxundu
40 Donuz dərisi 02.11.09 3.161 dəfə oxundu
41 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 7.223 dəfə oxundu
42 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 7.473 dəfə oxundu
43 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 2.839 dəfə oxundu
44 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.175 dəfə oxundu
45 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 3.759 dəfə oxundu
46 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 35.289 dəfə oxundu
47 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 8.698 dəfə oxundu
48 Şəfaət inancı 08.02.11 2.841 dəfə oxundu
49 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.826 dəfə oxundu
50 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 2.883 dəfə oxundu
51 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 7.828 dəfə oxundu
52 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.415 dəfə oxundu
53 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 4.410 dəfə oxundu
54 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.553 dəfə oxundu
55 Qadınların sünnəti 15.07.12 12.987 dəfə oxundu
56 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 1.960 dəfə oxundu
57 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.792 dəfə oxundu
58 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.508 dəfə oxundu
59 Dua 25.11.10 6.726 dəfə oxundu
60 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 5.109 dəfə oxundu
61 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 8.637 dəfə oxundu
62 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 1.997 dəfə oxundu
63 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.659 dəfə oxundu
64 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 5.874 dəfə oxundu
65 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.529 dəfə oxundu
66 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.472 dəfə oxundu
67 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.412 dəfə oxundu
68 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.358 dəfə oxundu
69 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.305 dəfə oxundu
70 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.472 dəfə oxundu
71 Şirk və küfr 14.07.11 3.356 dəfə oxundu
72 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.012 dəfə oxundu
73 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 1.967 dəfə oxundu
74 Nişanlıların kəbini 14.05.09 10.740 dəfə oxundu
75 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 6.524 dəfə oxundu
76 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.083 dəfə oxundu
77 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.854 dəfə oxundu
78 Vəsilə nədir? 27.05.16 1.920 dəfə oxundu
79 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.970 dəfə oxundu
80 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 9.395 dəfə oxundu
81 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 1.902 dəfə oxundu
82 Hikmət 09.01.16 3.612 dəfə oxundu
83 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 2.100 dəfə oxundu
84 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.456 dəfə oxundu
85 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.693 dəfə oxundu
86 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.289 dəfə oxundu
87 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 953 dəfə oxundu
88 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 1.711 dəfə oxundu
89 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.423 dəfə oxundu
90 Faiz 29.03.10 4.204 dəfə oxundu
91 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.405 dəfə oxundu
92 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.384 dəfə oxundu
93 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.064 dəfə oxundu