Qadınların şahidliyi
Müsəlmanlar > Tədqiqatlar Tarix: 14 Mayıs 2009 Tövsiyə et Çap et

QADINLARIN ŞAHİDLİYİ1

Öz adamlarınızdan iki kişini şahid tutun! Əgər iki kişi yoxdursa, qəbul edəcəyiniz [razı olacağınız] bir kişi ilə iki qadının şahidliyi kifayət edər. Biri yanılsa, digəri ona xatırlatsın. Şahidlər çağırıldıqları zaman boyun qaçırmasınlar. Borc istər böyük, istərsə kiçik olsun, borcu öz vədəsi ilə birlikdə yazmağa ərinməyin! Bu, Allah yanında doğru, şahidlik üçün daha etibarlı və sizin şübhəyə düşməməyiniz üçün daha münasib olar (Əl-Bəqərə surəsi, 2/282).

Qurani-Kərim şahidlik məsələsində kişi ilə qadın arasında fərq qoymadığı halda, fiqh ənənəsində fərq qoyulmuş, hətta məhkəmədə cəza və qisas məsələlərinə baxıldığı zaman, bütün şahidlərin kişi olması şərti irəli sürülmüşdür. Digər məhkəməlik işlərdə isə şahidlik etmək üçün iki kişi, yaxud da bir kişi ilə iki qadın kifayət etmişdir. Borca səbəb olan hüquqi münasibətlərin müəyyənləşdirilməsi ilə əlaqədar olan ayədə belə buyurulur:

Öz adamlarınızdan iki kişini şahid tutun! Əgər iki kişi yoxdursa, qəbul edəcəyiniz [razı olacağınız] bir kişi ilə iki qadının şəhadəti kifayət edər. Biri yanılsa, digəri ona xatırlatsın (Əl-Bəqərə, 2/282).

Ayənin cümlələri arasındakı əlaqəyə diqqət yetirilmədiyi təqdirdə, belə bir qənaətə gəlmək olar ki, bu ayə şahidlik məsələsində kişi ilə qadın arasında fərq qoyub. Belə ki, əvvəlki fəqihlər də bu cür davranıblar. Ayənin davamı belədir:

Şahidlər çağırıldıqları zaman boyun qaçırmasınlar. Borc istər böyük, istərsə kiçik olsun, borcu öz vədəsi ilə birlikdə yazmağa ərinməyin! Bu, Allah yanında doğru, şahidlik üçün daha etibarlı və sizin şübhəyə düşməməyiniz üçün daha münasib olar.

«Bu, şahidlik üçün daha etibarlıdır» ifadəsi borcu həm yazı ilə müəyyənləşdirmək baxımından, həm də şahidliyin kifayət edib-etməməsi baxımından qiymətləndirilə bilər. «Daha etibarlı» ifadəsi «etibarlı» sözünün ziddidir. Etibarlı olan iki şey müqayisə edildikdə, ikisindən birinə «daha etibarlı» demək mümkündür. Əgər burada bir kişi ilə iki qadının şahidliyinin daha etibarlı olduğu deyilirsə, bu şərtə riayət etmədən yerinə yetirilən şahidliyi etibarlı qəbul etmək lazımdır.

Vəsiyyətə şahidlik etməyə dair ayələr bu məsələyə bir aydınlıq gətirir və yuxarıdakı hökmün borcun yazı ilə müəyyən edilməsilə yanaşı, şahidliyin kifayət edib-etməməsilə də əlaqədar olduğunu göstərir. Allah Təala belə buyurur:

Ey möminlər! Sizin aranızdan bir şəxs ölüm döşəyində vəsiyyət edəcəyi zaman, aranızdan iki etibarlı [ədalətli] şəxsi şahid tutun. Əgər səfərdə isəniz və ölüm gəlib çatarsa, özünüzdən olmayan iki nəfər də ola bilər. Əgər (onlar şahidlik etdikləri zaman) şübhələnsəniz, namazdan sonra onları tutub saxlayın. Onlar belə and içsinlər: “Vallah, istərsə, qohumumuz olsun, öz andımızı heç bir qiymətə satmarıq. Allah üçün edilən şahidliyi gizlətmərik. Elə olsa, biz şübhəsiz ki, günahkarlardan olarıq!”.

Əgər onların günaha batdıqları məlum olsa, o zaman onların yerinə ölən şəxsə daha yaxın olan iki nəfər keçər və: “Vallah, bizim şahidliyimiz onların şahidliyindən daha doğrudur. Biz haqsızlıq etmərik. Əks təqdirdə, biz şübhəsiz ki, zalimlərdən olarıq”, – deyə and içərlər (Əl-Maidə, 5/106-107).

Bu ayələrdə kişi ilə qadın arasında fərq qoyulmadan etibarlı iki müsəlman şahidə üstünlük verilmişdir. Əgər vəsiyyət səfərdə edilirsə, müsəlman olmayan iki şəxsin şahidliyinin kifayət etdiyi bildirilmişdir. Səfərin xüsusi şərtlərinə görə şahidlərin hamısı qadın, yaxud hamısı kişi və ya bir qadın və bir kişi ola bilər.

Əgər şahidlər yalandan şahidlik edib, günahkar olsalar, bu zaman ölən şəxsin iki qohumu şahidlik edib, əvvəlki şahidlərin şahidliyini etibarsız hala gətirməlidirlər. Ölən şəxsin qohumları qadın da ola bilər.

Burada dəlil kimi götürülməli olan cümlə budur: “Bu, şahidliyi lazım olduğu kimi yerinə yetirmələrinin ən aşağı səviyyəsidir” (Əl-Maidə 5/108). Bu cümləni Əl-Bəqərə surəsinin 282-ci ayəsindəki «Bu, şahidlik üçün daha etibarlıdır» cümləsi ilə müqayisə etdikdə, məlum olur ki, şahidlərin iki kişi və yaxud bir kişi ilə bir qadın olması bir qayda deyildir.

Bu məsələdə aşağıdakı hədis də dəlil kimi götürülmüşdür:

İki qadının şahidliyinin bir kişinin şahidliyinə bərabər sayılması onun ağlının çatışmazlığını göstərir (Müslüm, İman, 132).

Ağıl sözü Ərəb dilində bilik məlumat mənası da verir.2 Ağıl çatışmazlığı (ağlın nöqsanlı olması) əslində bilik çatışmazlığı və məlumatın azlığıdır. İnsanın bilmədiyi bir məsələ barəsində şahidlik etməyi çətindir. Çünki o məsələni lazım olduğu kimi qavrayıb, başa düşə bilmir. Bu da şübhələnməyə səbəb olur. Qadınlar ümumiyyətlə borca səbəb olan hüquqi əlaqələrə maraq göstərmirlər. Buna görə də onların bu mövzu ətrafındakı məlumatları məhdud olur. Buradan belə bir nəticə çıxır ki, yuxarıdakı hədis Əl-Bəqərə surəsinin 282-ci ayəsini izah edir. Çünki insan yaxşı bilmədiyi bir mövzuda gördüyü və eşitdiyi şeylərin hansının əsas məsələ ilə, hansının da təfərrüatlarla əlaqədar olduğunu başa düşə bilmir və asanlıqla səhv edir.

A) ZİNAYA ŞAHİDLİK ETMƏK

Dörd məşhur məzhəb zina məsələlərində qadınların şahidliyini qəbul etmir. Halbuki, Qurani-Kərim bu barədə qadınla kişi arasında bir fərq qoymamışdır. Allah Təala bu barədə belə buyurur:

Qadınlarınızdan zina edənlərə qarşı öz aranızdan [mömin şəxslərdən] dörd şahid gətirin! Əgər onlar şahidlik etsələr, qadınları ölənə qədər, ya da Allah onlara bir yol açanadək evlərdə həbs edin (Ən-Nisa, 4/15)!

Lian3 ilə əlaqədar olan ayələr qadınların zinaya şahidlik etmələri məsələsini izah edir:

Arvadlarına zina suçu atıb, özlərindən başqa şahidləri olmayanların hər birinin şahidliyi özünün doğru dediyinə dair dörd dəfə Allahın adına and içərək şahidlik etməsi, beşinci dəfədə isə əgər yalan deyirsə, Allahın lənətinin öz üzərinə olmasını diləməyidir.

Qadının isə ərinin yalan deməsi barədə dörd dəfə Allahı şahid tutması və beşinci dəfədə əgər əri doğru deyirsə, Allahın qəzəbinin öz üzərinə olmasını istəməsi o cəzanı öz üstündən götürür (Ən-Nur, 24/6-9).

Burada kişinin: “Allah şahidim olsun ki, mən düz deyirəm!”, – deyə söylədiyi hər ifadə bir şahidlik sayılmışdır. Kişinin bunu dörd dəfə təkrar etməsi dörd şahidlik sayılır və onu zina iftirası günahından xilas edir. Qadının isə: “Allah şahidim olsun ki, ərim yalan deyir!”, – deməsi bir şahidlik sayılmışdır. Bu cümləni dörd dəfə təkrarlaması dörd şahidlik sayılaraq onu cəzadan xilas etmişdir. Beləliklə də, kişinin dörd şahidliyi qadının dörd şahidliyinə bərabər sayılmışdır.

Ər-arvadın şahidlik edərkən dedikləri cümlələrin axırıncı hissələrindən başqa bütün sözlərin eyni olması diqqətəlayiqdir. Kişinin ifadəsi təsdiq, qadının ifadəsi isə inkar formasındadır. Eyni dəyərdə olan təsdiq cümləsi inkar cümləsini qüvvədən salmış və ərin şahidliyi sayəsində cəza tətbiq edilməsinin qarşısını almışdır. Bu isə açıq-aydın göstərir ki, qadınlar zina məsələlərində şahidlik edə bilərlər. Bu məsələdə qadının şahidliyi kişinin şahidliyi ilə bərabər və eynidir.

B) BOŞANMAYA ŞAHİDLİK ETMƏK

Allah Təala belə buyurur:

Qadınlar gözləmə müddətlərinin axırına gəldikləri zaman, onları ya yaxşılıqla saxlayın, ya da xoşluqla ayırın. İçərinizdən iki etibarlı şahid tutun. Şahidliyi Allah üçün yerinə yetirin (Ət-Talaq, 65/2)!

Burada da qadınla kişi arasında ayrı-seçkilik edilməyib.

C) PEYĞƏMBƏRİMİZİN İZAHI

Peyğəmbərimizin bu izahı da bizim şərhlərimizin düzgün olduğunu göstərir:

Uqbə ibn Əl-Harisə Əbu İhabın qızı Ümmü Yəhya ilə evlənmişdi. Uqbə deyir ki, bir gün zənci bir cariyə gəlib bizə belə dedi: “Mən sizin ikinizi də əmizdirmişəm, ikinizə də süd vermişəm”. Sonra mən bunu peyğəmbər əleyhissəlama danışdım və o, məndən üz çevirdi. Mən onun qabağına keçib, dediyimi təkrar etdim. Peyğəmbər əleyhissəlam: “İndi necə olacaq? Cariyə sizin ikinizə də süd verdiyinə dair bir qənaətə gəlib”, – deyə buyurdu və Uqbənin o qızla evlənməyini qadağan etdi.4

Peyğəmbərimizin belə buyurmağına baxmayaraq, fiqhdə süd qohumluğunun müəyyən olunması üçün qadınların şahidliyinin kifayət etmədiyinə dair bir qayda vardır. Bu məsələ ilə əlaqədar olaraq Ömər Nasuhi Bilmən belə deyir:

Süd qohumluğu məsələsində şahidliyin miqdarı mötəbər olmaq şərtilə iki kişi və ya bir kişi ilə iki qadındır. Lakin bu məsələdə yalnız bir kişinin, yaxud da yalnız iki və ya daha artıq qadının şahidliyi qəbul edilməz.5

Saytımızın materiallarından istifadə zamanı mənbə kimi http://www.muselmanlar.com və bütöv keçid (link) göstərilməlidir. Müsəlmanlar © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

  1. Abdulaziz Bayındır, Qurani-Kərimin İzahlı Tərcüməsi: Fatihə və Bəqərə surələri və şərhlər, Təknur Nəşriyyatı, Bakı, 2005, s. 202-207. []
  2. Rağib Əl-İsfahaninin Müfrədat lüğəti, Səfvan Adnan Davudinin təhqiqi ilə, Dəməşq və Beyrut, 1412/1992. []
  3. Lian sözünün mənası bir-birini qarşılıqlı surətdə lənətləməkdir. Bu söz İslam hüququnda bir istilah kimi ərin öz arvadını zina ilə təqsirləndirməsini və sübut üçün dörd şahid gətirə bilməməsi halında ər-arvadın məhkəmədə şəriət qaydalarına müvafiq olaraq dörd dəfə şəhadət verdikdən sonra özlərinə lənət oxumalarını ifadə edir – tərcüməçinin qeydi. []
  4. Əl-Buxari, Şəhadət, 13. []
  5. Ömər Nasuhi Bilmən, eyni əsər, II cild, s. 88, 296-cı paraqraf. []
Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
2.873 dəfə oxundu
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 6.118 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 4.926 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 13.247 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.588 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 5.890 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.706 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.507 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 19.441 dəfə oxundu
9 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 8.485 dəfə oxundu
10 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.431 dəfə oxundu
11 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 4.669 dəfə oxundu
12 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.653 dəfə oxundu
13 Qadınların sünnəti 15.07.12 13.269 dəfə oxundu
14 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 2.012 dəfə oxundu
15 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.873 dəfə oxundu
16 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.577 dəfə oxundu
17 Dua 25.11.10 6.946 dəfə oxundu
18 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 5.462 dəfə oxundu
19 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 8.871 dəfə oxundu
20 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.061 dəfə oxundu
21 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.774 dəfə oxundu
22 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 6.065 dəfə oxundu
23 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.656 dəfə oxundu
24 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.482 dəfə oxundu
25 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.442 dəfə oxundu
26 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.441 dəfə oxundu
27 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.366 dəfə oxundu
28 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.522 dəfə oxundu
29 Şirk və küfr 14.07.11 3.462 dəfə oxundu
30 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.092 dəfə oxundu
31 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 2.070 dəfə oxundu
32 Nişanlıların kəbini 14.05.09 11.225 dəfə oxundu
33 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 6.698 dəfə oxundu
34 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.136 dəfə oxundu
35 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.892 dəfə oxundu
36 Vəsilə nədir? 27.05.16 2.044 dəfə oxundu
37 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.981 dəfə oxundu
38 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 9.747 dəfə oxundu
39 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 2.406 dəfə oxundu
40 Hikmət 09.01.16 4.044 dəfə oxundu
41 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 2.461 dəfə oxundu
42 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.547 dəfə oxundu
43 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.746 dəfə oxundu
44 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.423 dəfə oxundu
45 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 990 dəfə oxundu
46 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 1.830 dəfə oxundu
47 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.469 dəfə oxundu
48 Faiz 29.03.10 4.345 dəfə oxundu
49 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.425 dəfə oxundu
50 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.409 dəfə oxundu
51 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.144 dəfə oxundu
52 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.396 dəfə oxundu
53 Namazları cəm etmək 08.04.10 6.677 dəfə oxundu
54 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 7.636 dəfə oxundu
55 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 3.973 dəfə oxundu
56 Qadınların döyülməsi 29.03.17 1.211 dəfə oxundu
57 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 6.048 dəfə oxundu
58 Vərdişlər 10.04.10 2.587 dəfə oxundu
59 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.817 dəfə oxundu
60 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 8.224 dəfə oxundu
61 Tağut 28.04.17 2.649 dəfə oxundu
62 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.693 dəfə oxundu
63 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.757 dəfə oxundu
64 Kişinin seksuallığı 09.01.12 15.293 dəfə oxundu
65 Vəhy 12.04.13 1.798 dəfə oxundu
66 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 346 dəfə oxundu
67 Təsbeh 06.07.09 3.617 dəfə oxundu
68 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.469 dəfə oxundu
69 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.652 dəfə oxundu
70 İsra və Merac 02.04.16 1.154 dəfə oxundu
71 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.343 dəfə oxundu
72 Hamının bildiyi Namaz. 26.01.18 513 dəfə oxundu
73 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.332 dəfə oxundu
74 Qəndil 30.06.09 7.700 dəfə oxundu
75 Şəfaət 08.04.10 3.119 dəfə oxundu
76 Surroqat analıq 03.02.12 4.735 dəfə oxundu
77 Təvəssül 10.06.13 3.039 dəfə oxundu
78 “Ən zəif ev” 09.03.18 278 dəfə oxundu
79 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.607 dəfə oxundu
80 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 12.735 dəfə oxundu
81 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.511 dəfə oxundu
82 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.504 dəfə oxundu
83 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.285 dəfə oxundu
84 Yusifin köynəyi, Yaqubun gözü. 30.03.18 377 dəfə oxundu
85 Donuz dərisi 02.11.09 3.205 dəfə oxundu
86 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 7.552 dəfə oxundu
87 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 7.651 dəfə oxundu
88 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 2.963 dəfə oxundu
89 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.191 dəfə oxundu
90 Quran və Mədəni İnkişaf Lahiyəsi 13.07.18 108 dəfə oxundu
91 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 3.964 dəfə oxundu
92 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 43.196 dəfə oxundu
93 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 9.366 dəfə oxundu
94 Şəfaət inancı 08.02.11 2.874 dəfə oxundu
95 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.840 dəfə oxundu
96 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 2.970 dəfə oxundu