Halbuki bunlar bir-birindən kəskin surətdə fərqlənir.

Sualınızla əlaqədar olaraq aşağıdakı qısa yazılara da nəzər yetirin:

http://www.muselmanlar.com/fitvalar/quran

http://www.muselmanlar.com/fitvalar/fiqh-usulu

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

Ağıl (əql) və ayırdetmə qabiliyyətində pozulma baş verdiyi vaxt insanın dini məsuliyyəti aradan qalxır.

Allah Quranda: “Allah heç kəsə gücünün çatdığından artıq yük yükləməz”, – deyir (Bəqərə, 2/286).

Muhəmməd peyğəmbər (s. a. v.) isə bununla əlaqədar olaraq belə demişdir:

“Üç nəfərin üstündən cavabdehlik götürülmüşdür: Ağlı olmayan (dəli), yuxuda olan (yatan) şəxs və həddi-büluğa çatmamış uşaq.”

Əqli problemlər ayırdetmə qabiliyyətini tamamilə və ya qismən aradan qaldırmağı, eləcə də anadangəlmə olub olmamağı və müntəzəm və vaxtaşırı üzə çıxıb çıxmaması baxımından qiymətləndirilir. Bu o deməkdir ki, belə hallarda hər bir xəstənin xəstəliyinin dərəcəsinə əsasən ağıl və ayırdetmə qabiliyyətini itirib itirmədiyinə baxılır. Ona görə də hər bir xəstə barədə verilən hökm digərlərindən fərqli olur.

Sualınızda qeyd etdiyiniz vəziyyətdə olan insanların ağıl və ayırdetmə qabiliyyətini tamamilə aradan qaldıran xəstəlikləri davam etdikcə gördükləri iş məqbul hesab olunmur. Bu vaxt törətdikləri cinayətlərə görə onlara hər hansı bir cəza tətbiq olunmur. Onlar hər növ fiziki cəzadan azaddırlar. Çünki onlar buna qabil deyillər. Bununla belə, başqalarına vurduqları maddi ziyanlar öz mallarından ödətdirilir.

Bu məsələlərlə əlaqədar geniş məlumat üçün  aşağıdakı mənbədən istifadə edə bilərsiniz:

Mustafa Uzunpostalcı, “İslam hukukunda ehliyeti daraltan veya ortadan kaldıran sebepler” (Türk dilində), İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi (jurnal), nömrə 9, il 2007, səhifə 67-100.

Aşağıdakı linklərdə də bununla bağlı ətraflı məlumat verilir:

http://www.muselmanlar.com/fitvalar/2732.html

http://www.muselmanlar.com/fitvalar/905.html

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

Sərxoş edici şeylərin qadağan edilməyinin hikməti isə onların şeytan əməli murdarlıqlar olmağı, insanların arasında kin və düşmənliyə səbəb olması, eləcə də insanı Allahı zikr etməkdən uzaqlaşdırmağıdır.

Ribanın (faiz) illəti borcdan gəlir götürməkdir. Bu qəbildən olan bütün işlər ribadır. Bu qadağanın hikməti su-istifadə və müstəmləkə sisteminin yaranmağı, iqtisadi böhranlara səbəb olmağı kimi hallardır.

Sualınızın ən vacib hissəsi qadağaların illətinin düzgün müəyyənləşdirilməli olması ilə əlaqədardır. Bu illət mütləq Qurandan götürülməlidir. Müəyyən edilən illətin məzmununa nələrin daxil olub olmaması isə ictihadla əlaqədar bir məsələdir. Bu mərhələdə yol verilən səhvlər bağışlanır. Amma təkcə ictihadla illəti müəyyənləşdirmək qəbul edilən bir hal deyil. Çünki bu, bir səhv deyil, həddi aşmaq deməkdir.

Suala cavab verdi: Dr. Fatih Orum

Materialdan istifadə edərkən mənbə göstərilməlidir. Müsəlmanlar © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

“Əlif, Lam, Ra. Bu elə bir kitabdır ki, ayələri möhkəm qılınmış, sonra hər şeyə hökm edən və hər şeydən xəbərdar olan Allah tərəfindən təfsilatla izah edilmişdir. Bu ona görə belədir ki, siz Allahdan qeyrisinə ibadət etməyəsiniz. (De): Mən Onun tərəfindən sizi xəbərdar edən və müjdələyənəm”. (Hud, 11/1-2)

Göründüyü kimi, Quranı izah etməyi məhz Allah öz öhdəsinə götürüb. Qiyamət surəsinin 16-19-cu ayələrini də eyni cür başa düşmək lazımdır. Bizim görməli olduğumuz iş Allahın izahlarını müəyyənləşdirməyə cəhd etməkdir. İctihad fəaliyyəti təkcə bu mərhələdə göstərilə bilər. Bu ön qəbula əsasən Allahın izahlarını müəyyən etmək üçün göstərilən səylərdə insan olduğumuza görə səhvlər də ola bilər və bu, başa düşüləndir. Bu məsələlərdə niyyət Allahın izahlarını müəyyən etmək deyil, Quranda olmadığı irəli sürülən həll yollarının formalaşdırılması olsa, necə deyərlər, çoxlu qanunverici şəxs peyda olar. Belə bir vəziyyətdə də biz nazil edilmiş dinin yox, formalaşdırılmış dinin dindarı olarıq.

Sualınızla əlaqədar olaraq aşağıdakı yazıları oxumağınızı da tövsiyə edirik:

http://www.muselmanlar.com/fitvalar/2046.html

http://www.muselmanlar.com/tedqiqatlar/1423.html

Materialdan istifadə edərkən mənbə göstərilməlidir. Müsəlmanlar © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

Bəli, bu, düzgün bir hüquq prinsipidir.  Allah xüsusilə böyük günahları qadağan etdikdə: “Onlara yaxın durmayın”, “Onlardan uzaq durun” kimi ifadələr işlədib. Yaxınlaşmamaq isə araya məsafə qoymaq, məsafəni saxlamaq deməkdir. Məhz buna səddi-zərayi deyilir. Bununla əlaqədar misallarla aşağıdakı keçidlərdə tanış ola bilərsiniz:

http://www.muselmanlar.com/fitvalar/2105.html

http://www.muselmanlar.com/fitvalar/2230.html

http://www.muselmanlar.com/fitvalar/1969.html

Materialdan istifadə edərkən mənbə göstərilməlidir. Müsəlmanlar © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

Bunları nəzərə alaraq deyə bilərik ki, hər bir insanın doğulduğu vaxtdan bəri malik olduğu düzgün  düşünmək prinsiplərini tədqiq edən məntiq elmi insan həyatının hər bir mərhələsində bilinməli və tətbiq edilməlidir. Bu baxımdan məntiq elmi Quranı daha yaxşı başa düşmək məsələsində bizə kömək edir.

Suala cavab verdi: Dr. Fatih Orum

Materialdan istifadə edərkən mənbə göstərilməlidir. Müsəlmanlar © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

“Yaxşılıqlarımızı tamamlamaq üçün sizə sizdən bir elçi göndərdik. O sizə ayələrimizi oxuyur, sizi inkişaf etdirir, sizə Kitabı və hikməti öyrədir. Sizə bilmədiyinizi öyrədir”. (Bəqərə, 2/151)

Peyğəmbərimiz Qurandan hökm çıxardığı vaxt səhvə yol verə bilib. Xanımları ilə əlaqələrində (Təhrim, 66/1-6), əsirlərlə əlaqədar tutumunda (Ənfal, 8/67-68), münafiqlərə icazə verməyində (Tövbə, 9/43) və bəzi müsəlmanlara qarşı hərəkətlərində (Əbəsə, 80/1-10) bir sıra səhvlər olduğu üçün Allah ona xəbərdarlıq edib. Beləliklə, peyğəmbərin səhvləri düzəldilmiş və onun bir tanrı olmadığı da göstərilmişdir.

Quran ona nazil edilən ayələri ehtiva edən ilahi kitabdır. Peyğəmbərimiz Qurandan çıxardığı hikmətlər də onun Sünnəsini təşkil edir. Yol verdiyi xətaların düzəldilməsi də göstərir ki, onun Sünnəsi Allah tərəfindən təsdiq olunub. Quranda belə deyilir:

“Allah və elçisi bir şeyə qərar verdikləri vax (artıq) iman gətirən kişi və qadının işlərində başqa bir yolu tutmağa haqları yoxdur. Allah və elçisinə zidd çıxan şübhəsiz ki, açıq-aydın surətdə azmış olur”. (Əhzab, 33/36)

“Xeyr! Sənin Rəbbinə and olsun ki, onlar öz aralarında baş verən çəkişmələrdə səni hakim hesab etməyincə, sonra da verdiyin hökmlərə görə özlərində bir sıxıntı duymadan tam təslim olmayınca iman gətirmiş olmazlar”. (Nisa, 4/65)

Nəticə olaraq, peyğəmbərin qərarları və həyata keçirdiyi şeylər hansı məsələdə olursa olsun, müsəlmanlar üçün qüvvədədir.

Bu məsələ ilə əlaqədar olaraq aşağıdakı yazını da oxuyun:

http://www.muselmanlar.com/fitvalar/2983.html

Suala cavab verdi: Dr. Fatih Orum

Materialdan istifadə edərkən mənbə göstərilməlidir. Müsəlmanlar © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

1) Bir insan (bəşər, bəşər övladı) kimi gördüyü iş və əməllər. Bunlar fiqh üsulu elmində “əl-əfau-l-cibilliyyə” adlandırılır. Yəni, onun yeyib-içdiyi, geyindiyi şeylər. Bunların hökmü ibahədir. Yəni, insan bu işləri görüb görməməkdə azaddır. Çünki peyğəmbər bunları Allahın elçisi kimi deyil, bir insan olaraq edib. Ancaq bir nəfər durub desə ki, mən peyğəmbərə oxşamaq üçün onun kimi olmaq istəyirəm, bu vaxt ola bilər ki, niyyətindəki səmimiliyinə görə Allah dərgahında savab qazansın.

2) Peyğəmbərin özünəməxsus əməlləri. Bunlar təhəccüd namazının ancaq onun özünə vacib olması, dörddən artıq qadınla evlənməyi kimi şəri-dini bir dəlillə müəyyən olunmuş şeylərdir. Müsəlmanlar onun bu əməllərini dəlil kimi götürə bilməzlər. Bunları əsas tutub eyni işləri görə bilməzlər. Çünki bunlar ancaq peyğəmbərə məxsusdur.

3) Peyğəmbərin müsəlmanlar üçün nümunə olan hərəkət və əməlləri. Peyğəmbərin namazı qılmaq qaydası, oruc tutmağı, Həccə getməyi və oxşar əməllərini yerinə yetirmək şərtdir. Çünki o bu kimi əməlləri öz istək və həvəsi ilə deyil, məhz Qurandan çıxartdığı hökmlərə əsaslanaraq yerinə yetirmişdir.

Materialdan istifadə edərkən mənbə göstərilməlidir. Müsəlmanlar © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

Ağıl (əql) və ayırdetmə qabiliyyətində pozulma baş verdiyi vaxt insanın dini məsuliyyəti aradan qalxır. Burada bu məsələyə xüsusi fikir vermək lazımdır: İnsan bir şeyi etdiyi vaxt onun yaxşını pisdən ayırd edəbilmə qabiliyyəti olub, yoxsa yox? Çünki bəzi psixi xəstəliklər ayırdetmə gücünü həmişəlik olaraq aradan qaldırır, bəzi xəstəliklər isə özünü arasıra büruzə verir. Xəstə insan ağlı başında olduğu vaxt gördüyü işlərə görə cavabdeh hesab olunur. Misal üçün, epilepsiya xəstələrinin ağlı iki tutma (приступ) arasındakı müddət ərzində başlarında olur. Yaxud da yuxuda gəzən insanlar digər vaxtlarda ayırdetmə qabiliyyətinə malik olurlar.

Bu məsələ ilə əlaqədar olaraq aşağıdakı yazını da oxuyun:

http://www.muselmanlar.com/fitvalar/905.html

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

http://www.muselmanlar.com/fitvalar/2183.html

Məsələyə bu baxımdan yanaşdıqda məlum olur ki, bir qız uşağı ilk dəfə aybaşı halı ilə qarşılaşdığı vaxtdan etibarən dinin namaz qılmaq, oruc tutmaq və sairə kimi buyuruqlarını yerinə yetirməli və dini qadağalardan uzaq durmalıdır. Bu qız uşağı heyz müddəti başa çatan kimi təmizlənib namazlarını qılmağa başlamalıdır. Yaşının kiçik olmağı və hələ də uşaq hərəkətləri etməyi buna maneə təşkil etmir.

Bu kimi hallarda qızın ailəsinin, xüsusən də anasının üzərinə böyük məsuliyyət düşür. Ana öz qızına bu təzə hadisəni yaxşı-yaxşı izah etməli və ona dini cəhətdən cavabdeh olduğu şeyləri başa salmalıdır. Lazım olduğu təqdirdə mütəxəssislərə müraciət etmək də olar.

Bu barədə geniş məlumat üçün aşağıdakı keçidə daxil olun:

http://www.muselmanlar.com/fitvalar/2184.html

Materiallardan istifadə zamanı mənbə göstərilməlidir. MÜSƏLMANLAR © 2004 Bütün hüquqları qorunur.