İnsan peyğəmbər
Müsəlmanlar > Fitvalar > Peyğəmbərlər > Tədqiqatlar Tarix: 06 Temmuz 2009 Tövsiyə et Çap et

FƏSÜBHƏNALLAH! MƏN MƏGƏR BƏŞƏR PEYĞƏMBƏR DEYİLƏMMİ?1

İnanmayanlar Allahın öz dinini təbliğ etmək üçün göndərdiyi peyğəmbərlərin bir bəşər, başqa sözlə, insan olduğunu heç cür qəbul etmək istəməyiblər. Bu, Nuh peyğəmbərin (ə. s.) vaxtında başlayıb axırıncı peyğəmbər olan Mühəmmədə (ə. s.) qədər belə davam edib. Nuh peyğəmbər (ə. s.) öz qövmünə elçi olaraq göndərildiyi vaxt ona qövmü tərəfindən belə etiraz edilmişdi:
(Nuhun) qövmündən tanınmış kafirlər dedilər: “Biz səni ancaq bizim kimi bir bəşər (insan) olaraq görürük (Hud, 11/27)”.
Bu cür etirazlar təkcə Nuh peyğəmbərin (ə. s.) qövmü ilə məhdud deyildi; Hud peyğəmbərin (ə. s.) qövmü olan Ad, eləcə də Saleh peyğəmbərin (ə. s.) qövmü Səmud və onlardan sonra gələn peyğəmbərlərə də öz qövmləri həmişə etiraz edir və belə deyirdilər: “Sizin bizdən fərqiniz nədir? Siz də bizim kimi bir insansınız”.

Allah belə buyurur:

Sizdən əvvəlkilərin, Nuh, Ad və Səmud qövmlərinin və onlardan sonra gələnlərin xəbərləri sizə çatmadımı? Onları Allahdan başqası bilməz. Peyğəmbərləri onlara möcüzələr gətirdi. Onlar əllərini peyğəmbərlərinin ağızlarına tutub dedilər: “Biz sizə göndəriləni inkar etdik və bizi çağırdığınız şeyə qarşı dərin bir şübhə içərisindəyik”.

Peyğəmbərləri onlara: “Göyləri və yeri yaradan Allah haqqında şübhə var? Halbuki O, sizin günahlarınızın bir hissəsini bağışlamaq və sizi müəyyən bir vaxta qədər yaşatmaq üçün (haqq dinə) çağırır”, – dedi. Onlar: “Siz də bizim kimi bir insandan başqa bir şey deyilsiniz. Siz bizi əcdadımızın sitayiş etdiyi şeylərdən döndərmək istəyirsiniz. Elə isə bizə aşıq-aşkar bir dəlil-sübut gətirin”, – dedilər (İbrahim, 14/9-10).

Məkkəlilər də eyni sözləri peyğəmbərimiz (ə. s.) haqqında demişdilər:

“Bu elçinin xüsusiyyəti nədir ki? O da yemək yeyir, o da küçələrdə gəzir! Ona bir mələk endirilsə və birlikdə xəbərdarlıq etsələr, olmazmı (Furqan, 25/7)?”.

Rəblərindən onlara nə vaxt təzə bir xəbərdarlıq gəlsə, onlar bunu elə hey lağa qoyub qəlbləri oyun və əyləncəyə dalaraq dinləmişdilər. O zalımlar belə pıçıldaşdılar: “ Bu (Mühəmməd) sizin kimi bir insan olmaqdan başqa nədir ki? İndi siz gözünüz görə-görə sehrə uyursunuz (Ənbiya, 21/2-3)?”.

Allahın peyğəmbərləri haqqında deyilən bu etiraz cümlələri inanmayanların ən böyük maneəsi olub:

İnsanlara doğru yolu göstərən bir elçi gəldiyi vaxt inanmaqlarına mane olan yeganə şey onların bu sözləri olmuşdur: “Allah elçi olaraq bir bəşərimi göndərir (İsra, 17/94)?”.

Bu etirazları inanmayanların nəzər nöqtəsindən baxıldıqda az da olsa başa düşmək mümkündür. Belə ki, onlar inanmadıqlarına görə axtardıqları ən böyük bəhanəni bu cümlələrdə tapırdılar. Bu cür bir düşüncəyə əsasən Allah insanlara onların öz aralarından bir peyğəmbər göndərməz; göndərsə də, bunu mütləq tanınmışlar2 dəstəsindən seçərdi.3 Əgər bu da olmasaydı, onların fikrincə yerdə başqa bir variant qalırdı: Mələk peyğəmbər! Nuhun (ə. s.) qövmünün tanınmış kafirləri belə demişdilər:

“Bu, sadəcə olaraq sizin kimi bir bəşərdir. O, sizə üstünlük etmək və hakim olmaq istəyir. Əgər Allah (peyğəmbər göndərmək) istəsəydi, şübhəsiz ki, mələklər göndərərdi. Biz keçmişdəki atalarımızdan belə bir şey eşitməmişik (Muminun, 23/24)”.

Lakin peyğəmbərlərin mələklərdən olmağını istəyənlərin yaddan çıxartdıqları başqa bir həqiqət də var idi:

De: “Yer üzündə gəzib dolaşanlar mələk olsaydı və oraya yerləşsəydilər, biz də onlara göydən elçi olaraq bir mələk endirərdik (İsra, 17/95)”.

Bu etirazlar inanmayanlar tərəfindən edilirdi. Bəs inananlar tərəfindən peyğəmbərlərin bəşər/insan olduqları məsələsinə necə baxılıb?

Peyğəmbərlərin “insanlığı” ilə necə deyərlər, oynayanların ən bariz nümunəsi xristianlardır. Onlar peyğəmbərləri barəsində ifrata varıb onu tanrılaşdırıblar. Yeni Papa 16-cı Benediktin rəhbərliyi ilə təsis edilən bir heyət tərəfindən hazırlanan Katolik Kilsəsi Din və Əxlaq Prinsipləri adlı kitabda belə deyilir:

“İsa olmasaydı, kainat yaradılmazdı. Göylərdə və yer üzündə görünən və görünməyən şeylər, taxtlar, hegemonluqlar, idarələr və hökmranlıqlar… Hər şey onun vasitəsilə və onun üçün yaradılmışdır”.4

Bu yanlış inanc müsəlmanların əqidəsinə də qarışıb.5 Xalq arasında olduqca geniş yayılan və bir çox alim tərəfindən açıq-aydın şəkildə uydurma (qondarma)6 olduğu bildirilən “Sən olmasaydın, mən kainatı yaratmazdım (Ləv lakə ləma xalaqtul-əflak)” sözü də bu iddianı haqlı çıxardır. Bəzi müsəlmanlar bu əsilsiz və heç bir əsası olmayan iddiaya istinad edib ilk yaradılan şeyin həqiqəti-mühəmmədiyyə olduğunu, eləcə də yaradılan hər şeyin ondan və onun adına yaradıldığını irəli sürüblər. Mühyiddin ibn Ərəbi başqa olmaqla bir sıra təsəvvüfçü tərəfindən irəli sürülən və get-gedə “inkişaf etdirilən” bu iddianı qısa formada aşağıdakı kimi vermək olar:

Həzrəti peyğəmbərin 63 illik vaxtla məhdud olan cismani (fiziki) həyatından ayrı bir varlığı da mövcuddur. Allahdan başqa heç bir şey yox ikən ilk dəfə həqiqəti-mühəmmədiyyə var olmuş, bütün varlıqlar ondan və onun üçün yaradılmışdır. Aləmin var olmağının səbəbi, maddəsi və qayəsi bu həqiqətdir. Rəsuli-əkrəmin7 ruhu və nuru bütün insanlardan, peyğəmbərlərdən, hətta mələklərdən də əvvəl var olduğuna görə peyğəmbər insanlığın mənəvi atasıdır. Mühyiddin ibn Ərəbinin fikrincə həqiqəti-mühəmmədiyyə nur olması baxımından aləmi yaratmaq prinsipi və onun əslidir. Varlıq formasında zahir olan (üzə çıxan) ilahi təcəllinin ilk mərtəbəsidir.8

Mənşəyinin Neoplatonizmdəki loqos, yaxud da İsgəndəriyyəli Əziz Klemensin (Saint Clemens) peyğəmbərlik məsələsinə dair fikirlərinə əsaslandığı irəli sürülən9 bu anlayış ən yüngül ifadə ilə desək, Quranın yaratdığı peyğəmbər təsəvvürünü alt-üst edir! Çünki başda hədis alimləri və Hənbəlilər olmaqla bir çox alim həzrəti peyğəmbərin bu cür başa düşülməsini onun ilahlaşdırılması kimi qiymətləndirərək bu inancı küfr şirk hesab ediblər. Onlar əvvəlki ümmətlərin də peyğəmbərləri barədə ifratçılıq etdiklərinə görə haqq yoldan çıxdıqlarını qeyd ediblər.10 Peyğəmbərimiz (ə. s.) də bu sözü ilə öz əshabəsinə belə xəbərdarlıq edib:

Xristianlar Məryəm oğlu İsanı hədsiz dərəcədə mədh etdikləri kimi siz də məni mədh edərkən ifrata varmayın. Şübhəsiz ki, mən sadəcə olaraq bir bəndəyəm. Ona görə də mənə (ancaq) Allahın qulu (bəndəsi) və rəsulu (elçisi) deyin.11

Ənəs ibn Malikin nəql etdiyi bir hədisdə deyilir ki, bir nəfər peyğəmbərimizə (ə. s.): “Ya seyyidi/ey ağam, mənim ağamın oğlu! Ey bizim ən xeyirlimiz (yaxşımız), ən xeyirlimizin oğlu”, – deyə müraciət etmişdi. Peyğəmbərimiz (ə. s.) buna cavab olaraq belə demişdi:

“Ey insanlar! Allah qarşısındakı məsuliyyətinizi layiqincə dərk edin ki, şeytan sizi aldatmasın. Mən Abdullanın oğlu Mühəmmədəm. Allahın qulu və rəsuluyam. Allaha and içirəm ki, məni Allahın mənə verdiyi məqamın (mövqenin) üstünə çıxartmağınız xoşuma gəlmir”.12

Peyğəmbərimizin (ə. s.) həmişə və hər cür şəraitdə insan olduğu, Allahın ancaq və ancaq bir bəndəsi olub ancaq ona ibadət etdiyi açıq və qəti olduğu halda, İslama mənsub bəzi qruplar onun haqqında ifrata varıb ona bəndəliyə uyğun gəlməyən bir çox sifətlər yaraşdırırlar. Allah onun haqqında və başqaları üçün: “Şübhəsiz ki, sən də öləcəksən, onlar da” (Zümər, 39/30), – buyurduğu halda, bəzi insanlar peyğəmbəri başqa insanlardan ayıraraq belə deyirlər: “O, bədəni və ruhu ilə yaşayır. İnsanlar arasında gəzir. Onların yuxularına girir. Yığıncaqlarında iştirak edib onlarla danışır. Onunla fikir mübadiləsi aparılır və hədislərin mötəbər olub olmadığı onun özündən öyrənilir. Qəbrində diri olduğuna görə ona edilən çağırış və duaları eşidir”. Peyğəmbər haqqında bu cür şeylər səsləndirilir və insanlar buna inanırlar.13

Həqiqəti-mühəmmədiyyə inancında hədd-hüdud tanımayan Həsən Səzai Gülşəni kimi bəzi təsəvvüfçülər: “Mühəmməddir cəmali-Həqqə mirat (güzgü), Mühəmməddən göründü özü bizzat”, – deyərək Allahın Mühəmməd peyğəmbərin (ə. s.) bədənindən bizə göründüyünü irəli sürmüş və ifrata varmışlar.14 Qeyd edək ki, bununla kifayətlənməyərək daha çox ifratçılıq edənlər də olub:

Əhməddə gizlənən Hu-dur. Sufilər bunu ifadə etmək məqsədilə pərdeyi-mim (mim pərdəsi) sözünə tez-tez müraciət edir və: “Əhməddəki mim pərdəsini qaldır və bir bax, gör, arxasında kim var”, – deyirlər. Ərəb dilində Əhməd sözünün yazılışındakı mim (m) hərfi götürüldüyü vaxt Əhəd sözü qalır.15

İlk baxışda peyğəmbərimizin (ə. s.) Allahla eyni səviyyədə tutulması təəssüratı yaradan bu ifadələrə daha diqqətli baxıldıqda başa düşmək olar ki, vəziyyət güman ediləndən də pisdir. Çünki Əhəd (أحد) Əhməd (أحمد) sözləri arasında fərqli bir hərf var ki, bu hərf mim (م) hərfidir. Həmin fərq bu sözlərin yazılışında olub Əhmədin lehinədir. Çünki onların fikirlərinə əsasən guya bütün aləm o mim hərfinin içərisindədir!16 Yəni, mahiyyət baxımından Əhməd (peyğəmbərimiz) (Əstağfirullah, tövbələr olsun! ) Əhəddən (Allahdan) bir addım qabaqdadır!!!

Bu cür sözlərin Allahın bəndəsi və elçisi olan bəşər peyğəmbər təsəvvürü ilə heç cür əlaqəsi olmadığını başa düşmək üçün: “Ağıl işlədib fikirləşmək lazımdır”, – deməli olduğumuz halda, qarşımıza bu inancı daşıyanlar tərəfindən böyük bir maneə qoyulur: “Bunun belə olduğunu idrak etmək həqiqətən də, çətindir. Çünki bu meydanda ağıllar işləməz olur”.17

Halbuki, Allah digər tərəfdən belə buyurur:

Allah ağlını işlətməyənlərin üstünə murdarlıq yığar (Yunus, 10/100).

Bir tərəfdə ağıl işlətməyə maksimum dərəcədə təşviq edən və ağıl işlətməyənləri murdarlığa bulaşacaqları istiqamətində qorxudan Allahın ayələri, digər tərəfdə: “bu meydanda ağıllar işləməz”-, deyərək ağlı sıradan “çıxardan” mentalitet…

İslam təlimlərinə zidd bir iş, yaxud da hər hansı bir hal baş verdiyi vaxt: “Biz həzrəti Mühəmmədin qabağına necə çıxarıq, onun üzünə necə baxarıq, ona necə hesab verərik”, – deyən müsəlmanlara da rast gəlmək mümkündür. Bu insanlara belə demək lazımdır:

Həzrəti Mühəmməd (ə. s.) peyğəmbərlik vəzifəsini yerinə yetirmiş və həzrəti Əbu Bəkrin: “Kim Mühəmmədə sitayiş edibsə, (bilsin ki) Mühəmməd ölüb”, – dediyi kimi vəfat etmişdir. İnsanlar onun hüzurunda deyil, Allahın hüzuruna çıxardılacaq və əməllərinin haqq-hesabını ona deyil, Allaha verəcəklər. Cəza və ya mükafatları o deyil, Allah verəcək. Hazırkı xristianlıqda demək olar ki, hər şey həzrəti İsadan istəndiyi və onun hər şeyi etməsi gözləndiyi kimi həzrəti Mühəmməd insanları mühakimə etməyəcək. Onları yaxşı və pis deyib qruplaşdırmayacaq. Bu və digər şeylərdən və yaxud yerlərdən xilas etməyəcək.18

Allahın bizə öyrətdiyi qüvvətli və hər növ ifratçılıqdan uzaq olan bəşər peyğəmbər təsəvvürünə nəzər salmaq üçün məhz Onun sözlərinə – Qurani-Kərimə müraciət etmək lazımdır. Belə ki, Allah Quranda buyurur:

Mühəmməd sadəcə olaraq bir rəsuldur (elçidir). Ondan əvvəl də neçə-neçə elçilər gəlib keçmişdir (Ali-İmran, 3/144).

De: “Fəsübhənallah! Mən məgər bəşər peyğəmbərdən başqa bir şeyəm (İsra, 17/93)?”.

De: “Mən də eynilə sizin kimi bir bəşərəm. Mənə sizin ilahınızın vahid bir ilah olduğu bildirilir. Artıq kim Rəbbinə qovuşmağı umursa, dərhal yaxşı bir iş görsün və Rəbbinə ibadətdə heç kimi şərik qoşmasın (Kəhf, 18/110)”.

Biz səni ancaq aləmlərə rəhmət olaraq göndərdik (Ənbiya, 21/107).

Biz səni şahid, müjdəçi, qorxuducu (xəbərdarlıq edən), Allahın izni ilə Ona dəvət edən, nurlandıran bir işıq olaraq göndərdik (Əhzab, 33/45-46).

De: “Mən ilk peyğəmbər deyiləm; mənim özümün və sizin başınıza nə gələcəyini bilmirəm. Mən ancaq mənə vəhy edilənə tabe oluram. Mən sadəcə olaraq açıq-aşkar bir qorxuducuyam (xəbərdar edən) (Əhqaf, 46/9)”.

De: “Mən sizə: “Allahın xəzinələri mənim yanımdadır”, – demirəm. Mən qeybi də bilmərəm. Mən sizə bir mələk olduğumu da demirəm. Mən sadəcə olaraq mənə vəhy edilənə tabe oluram”. De: “Kor ilə görən heç bir olarmı? Siz heç düşünmürsünüz (Ənam, 6/50)?”.

Göründüyü kimi ayələr açıq-aydındır. Biz üzünün hörmətinə bütün kainatın yaradıldığı və onda Allahın təcəlli etdiyinə inanılan fövqəlbəşər bir peyğəmbərə deyil, eynilə bizim kimi bir insan olan və buna görə də bizə nümunə göstərilən, mələk olmayan, qeybi bilməyən, hətta yeri gələndə Rəbbi tərəfindən tənbeh edilən,19 lakin risaləti baxımından aləmlərə rəhmət olaraq göndərilən bəşər peyğəmbərə inanmalıyıq.

Materialdan istifadə edərkən mənbə göstərilməlidir. Müsəlmanlar © 2004 Bütün hüquqları qorunur.

  1. Bu yazı İslam hüququ mütəxəssisi, dinşünas Yahya Şenol tərəfindən qələmə alınmış və 2007-ci ildə İstanbul şəhərində nəşr edilmişdir. Yazının orijinaldakı adı belədir: “Bəşər Peyğəmbər”. []
  2. Quranın ifadəsi ilə: Mələ’. []
  3. Geniş məlumat üçün baxın: Seyyid Qütub, Fi zilalil-Quran, 12-ci nəşr, Daruş-şüruq, 1986, IV cild, s. 1872 (Hud surəsinin 28-ci ayəsinin təfsiri). []
  4. Katolik Kilsəsi Din və Əxlaq Prinsipləri, tərcümə edən: Dominik Pamir, İstanbul, 2000, s. 95, 331-ci abzas. []
  5. Abdulaziz Bayındır, Kur’an Işığında Aracılık Ve Şirk, Süleymaniye Vakfı Yayınları, İstanbul, 2005, s. 82. []
  6. Mühəmməd ibn Əli ibn Mühəmməd Əş-Şövkani, Əl-fəvaidul-məcmuə’ fil-əhadisil-mövzu’a, təhqiq edən Abdurrahman Əl-Müəllimi, Əl-Məktəbətul-islamiyyə, 2-ci nəşr, Beyrut, hicri 1392-ci il, s. 326. []
  7. Mühəmməd peyğəmbər (ə. s.) nəzərdə tutulur. []
  8. Mehmet Demirci, Türkiyə Diyanət Vəqfi İslam Ensiklopediyası, Həqiqəti-Məhəmmədiyyə bəndi, İstanbul, 1997, XV cild, s.179-180. []
  9. Yenə orada. []
  10. Yenə orada. []
  11. Buxari, Ənbiya, 48. []
  12. Əhməd ibn Hənbəl, 3/153, 241, 4/25, 40. Buna oxşar bir hədis üçün baxın: Əbu Davud, Ədəb, 9. []
  13. İbrahim Sarmış, Hz. Muhammed’i Doğru Anlamak, Ekin Yayınları, 3-cü nəşr, İstanbul, 2007, I cild, s. 95. []
  14. Cihat Arınç, Hakk’ın En Parlak Aynası: Ahmed-i Muhammed, Anlayış jurnalı, Aprel, 2006, nömrə 35, s. 77. []
  15. Yenə orada. []
  16. Abdulaziz Bayındır, eyni əsər, s. 83. []
  17. Cihat Arınç, yenə orada. []
  18. İbrahim Sarmış, eyni əsər, s. 96. []
  19. Bu məsələ ilə əlaqədar ayələr üçün baxın: Ənfal, 8/67–68; Tövbə, 9/43; Əhzab, 33/37; Təhrim, 66/1; Əbəsə, 80/1–16. []
Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
3.689 dəfə oxundu
Kateqoriyadakı digər yazılar:
Sıra     Sərlövhə Tarix    Oxunma    
1 Təravih namazı 21.06.09 6.117 dəfə oxundu
2 Etikaf 23.06.09 4.923 dəfə oxundu
3 Qədr gecəsi 26.06.09 13.244 dəfə oxundu
4 Aypara məsələsi 22.06.09 4.587 dəfə oxundu
5 Ramazan və dualarımız 25.06.09 5.889 dəfə oxundu
6 Ramazan və Quran 27.06.09 5.705 dəfə oxundu
7 Ramazan: imkanların ayı 24.06.09 5.506 dəfə oxundu
8 Oruc: ümumi məlumat 28.06.09 19.439 dəfə oxundu
9 Müsəlman olmayanlarla münasibətlər 01.07.09 3.469 dəfə oxundu
10 Faiz 29.03.10 4.345 dəfə oxundu
11 QÜTBÜ ƏZƏM 24.03.14 2.424 dəfə oxundu
12 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (II yazı) 02.02.13 2.408 dəfə oxundu
13 Biblya lobilərinin İslama qarşı uzunvədəli planı 06.01.17 1.143 dəfə oxundu
14 Həccdə ticarət və ictimai fəaliyyət 01.07.09 2.396 dəfə oxundu
15 Namazları cəm etmək 08.04.10 6.672 dəfə oxundu
16 Seyyidlər kimlərdir? 16.10.11 7.633 dəfə oxundu
17 Qəza-qədər məsələsi 24.02.13 3.972 dəfə oxundu
18 Qadınların döyülməsi 29.03.17 1.208 dəfə oxundu
19 Quranda və sünnədə namaz vaxtları 11.09.14 6.047 dəfə oxundu
20 Vərdişlər 10.04.10 2.585 dəfə oxundu
21 Qurana və ənənəyə görə dindən dönmənin cəzası 03.12.14 1.813 dəfə oxundu
22 Mütə nikahı (siğə) 07.03.13 8.223 dəfə oxundu
23 Tağut 28.04.17 2.631 dəfə oxundu
24 İnsan peyğəmbər 06.07.09 3.689 dəfə oxundu
25 Allah, insan və xələf-sələf 12.04.10 2.756 dəfə oxundu
26 Kişinin seksuallığı 09.01.12 15.276 dəfə oxundu
27 Vəhy 12.04.13 1.797 dəfə oxundu
28 Əhli beyt İmamları məsumdurmu? 12.01.18 343 dəfə oxundu
29 Təsbeh 06.07.09 3.616 dəfə oxundu
30 Nəsx və daşqalaq cəzası 27.05.10 4.468 dəfə oxundu
31 Fitr sədəqəsi 20.06.09 3.651 dəfə oxundu
32 İsra və Merac 02.04.16 1.153 dəfə oxundu
33 Dinlər tarixinin əhəmiyyəti 13.05.13 2.342 dəfə oxundu
34 Hamının bildiyi Namaz. 26.01.18 511 dəfə oxundu
35 Peyğəmbər məscidində 40 vaxt namaz 03.04.11 3.332 dəfə oxundu
36 Qəndil 30.06.09 7.699 dəfə oxundu
37 Şəfaət 08.04.10 3.118 dəfə oxundu
38 Surroqat analıq 03.02.12 4.735 dəfə oxundu
39 Təvəssül 10.06.13 3.038 dəfə oxundu
40 “Ən zəif ev” 09.03.18 275 dəfə oxundu
41 Ailənin adından bir qurban 26.02.10 3.607 dəfə oxundu
42 Diş təmizliyi və intim münasibətlərlə əlaqəsi 28.07.12 12.731 dəfə oxundu
43 Qütblərdə namaz vaxtları: elmi sübut 31.01.11 5.511 dəfə oxundu
44 Piramida və şəbəkə marketinqi 24.02.12 2.503 dəfə oxundu
45 İslamda geyim ədəbi 05.06.13 3.282 dəfə oxundu
46 Yusifin köynəyi, Yaqubun gözü. 30.03.18 375 dəfə oxundu
47 Donuz dərisi 02.11.09 3.204 dəfə oxundu
48 Talaq: kişinin boşamaq hüququ 18.07.10 7.549 dəfə oxundu
49 İslamda falçılığa münasibət 27.11.10 7.646 dəfə oxundu
50 «Həzrət», «həzrəti» və «həzrətləri» ifadələri 08.03.12 2.961 dəfə oxundu
51 İudaizmdə Tanrı anlayışı 16.06.13 2.190 dəfə oxundu
52 Quran və Mədəni İnkişaf Lahiyəsi 13.07.18 107 dəfə oxundu
53 Heyzli qadının orucuna dair şübhələr 14.05.09 3.963 dəfə oxundu
54 Heyzli qadının ibadəti 24.02.10 43.156 dəfə oxundu
55 Oruc və orucun başlanğıcı 27.08.10 9.363 dəfə oxundu
56 Şəfaət inancı 08.02.11 2.874 dəfə oxundu
57 Muhəmməd peyğəmbərin dövründə notarius 31.05.12 1.839 dəfə oxundu
58 Uşaqların evləndirilməsi 26.01.15 2.967 dəfə oxundu
59 İftida: qadının boşanmaq hüququ 14.05.09 8.480 dəfə oxundu
60 Peyğəmbərin Həcc və Ömrə ziyarətləri 06.11.09 2.430 dəfə oxundu
61 Zikrin fəzilət və faydaları 26.11.10 4.666 dəfə oxundu
62 Kəramət nə deməkdir? 15.02.11 3.649 dəfə oxundu
63 Qadınların sünnəti 15.07.12 13.267 dəfə oxundu
64 Əsirlərə qarşı münasibət necə olmalıdır? 12.02.15 2.011 dəfə oxundu
65 Qadınların şahidliyi 14.05.09 2.872 dəfə oxundu
66 Quran və müsəlmanlar 29.01.10 4.574 dəfə oxundu
67 Dua 25.11.10 6.944 dəfə oxundu
68 Quranda adam öldürməyin cəzası: QİSAS 30.03.11 5.461 dəfə oxundu
69 Əsl kafir kimdir? 21.07.12 8.866 dəfə oxundu
70 Bəni-Qureyzə əsirləri haqqında peyğəmbərimizə atılan iftira 06.03.15 2.058 dəfə oxundu
71 Hicab və örtünmək (təsəttür) 14.05.09 3.773 dəfə oxundu
72 Dəlillərlə Cümə namazı 12.02.10 6.059 dəfə oxundu
73 Donuz əti və ziyanları 08.12.10 5.654 dəfə oxundu
74 Müsəlmanların qeyri-müsəlmanlarla münasibətləri 08.04.11 2.481 dəfə oxundu
75 Ekvatordan qütblərə qədər namaz vaxtları 01.08.12 2.441 dəfə oxundu
76 Ölüm hökmü: Qisas və Edam 05.06.15 1.439 dəfə oxundu
77 Hicabı qadağan edənlər 14.05.09 3.363 dəfə oxundu
78 İnsan cəsədi və avtopsiya 05.02.10 3.521 dəfə oxundu
79 Şirk və küfr 14.07.11 3.462 dəfə oxundu
80 Müsəlman cəhənnəmə gedərmi? 26.04.14 3.091 dəfə oxundu
81 Əyyub peyğəmbərin başına gələnlər. 03.08.15 2.067 dəfə oxundu
82 Nişanlıların kəbini 14.05.09 11.223 dəfə oxundu
83 Qadınlar və Cümə namazı 26.03.10 6.696 dəfə oxundu
84 Quranda əşyaların dili 04.07.11 14.133 dəfə oxundu
85 Mutəvatir hədis 28.09.12 1.891 dəfə oxundu
86 Vəsilə nədir? 27.05.16 2.040 dəfə oxundu
87 Münafiqlərin korluğu 10.04.10 1.981 dəfə oxundu
88 Valideyndən xəbərsiz kəbin 29.06.09 9.747 dəfə oxundu
89 Qurban kəsmənin Quranda dəlili varmı? 21.09.15 2.403 dəfə oxundu
90 Hikmət 09.01.16 4.040 dəfə oxundu
91 Zinadan törəyən uşağın hökmü nədir? 22.10.16 2.455 dəfə oxundu
92 Nikaha nəzarət 14.05.09 6.545 dəfə oxundu
93 Ölüdən kömək gözləmək 28.03.10 3.746 dəfə oxundu
94 Quranı öyrənmənin üsulu 16.12.15 4.422 dəfə oxundu
95 Muhəmməd peyğəmbərin (s) həyatı (I yazı) 01.02.13 989 dəfə oxundu
96 Şiədə Təqiyyə/Kimliyini gizlətmək. 07.12.16 1.828 dəfə oxundu